Bước ra khỏi con phố hẹp Hinthamerstraat, quý vị thấy trước mắt một khối đá xám khổng lồ nằm ngang, dài hơn cả một dãy phố, với hai tầng cuốn bay chồng lên nhau như hai hàng xương sườn đỡ lấy mái. Nhìn kỹ lên các cuốn bay ấy, quý vị sẽ thấy có người ngồi trên đó: những pho tượng đá nhỏ, kẻ thổi sáo, kẻ kéo đàn, kẻ mang mặt quái vật, đang trèo dần lên mái. Ở góc tây là một ngọn tháp gạch cũ kỹ, thấp hơn và khác hẳn phần thân đá.
Đây là Nhà thờ chính tòa Thánh Gioan (tiếng Hà Lan: Sint-Janskathedraal) của thành phố 's-Hertogenbosch, mà người Hà Lan quen gọi gọn là Den Bosch, thuộc tỉnh Noord-Brabant. Người Hà Lan coi đây là đỉnh cao của Gothic Brabant, lối kiến trúc riêng của vùng công quốc Brabant xưa. Với người Công Giáo Hà Lan, nơi này còn một lớp nghĩa khác: nó giữ pho tượng gỗ nhỏ của Đức Mẹ Zoete Moeder, tức Người Mẹ Dịu Hiền, tìm thấy trong lán thợ đá năm 1380.
ITên Gọi, Vị Bổn Mạng Và Vai Trò Chính Tòa
Tên đầy đủ theo giáo luật là Kathedrale Basiliek van Sint-Jan Evangelist, tức Vương cung thánh đường chính tòa Thánh Gioan Tông đồ. Vị bổn mạng là Thánh Gioan Tông đồ, tác giả sách Tin Mừng thứ tư, không phải Thánh Gioan Tẩy Giả. Lễ kính ngài là ngày 27 tháng 12 theo lịch phụng vụ.
Trong tên gọi có hai chữ cần tách ra. Chính tòa (kathedraal) là nơi đặt ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận. Nhà thờ này là chính tòa của giáo phận 's-Hertogenbosch, nhà thờ mẹ của cả một vùng rộng ở miền nam Hà Lan.
Chữ thứ hai là vương cung thánh đường (basiliek), tước hiệu danh dự do Tòa Thánh ban cho nhà thờ có ý nghĩa đặc biệt về lịch sử hoặc lòng đạo. Hai tước hiệu ấy độc lập với nhau, ở đây cả hai gặp nhau trong một công trình.
Về mặt tư liệu, tên thành phố 's-Hertogenbosch nghĩa là Rừng của Công tước. Stichting Nationaal Monument Sint-Jan ghi thành phố lập năm 1185 dưới công tước Hendrik xứ Brabant, và khoảng năm 1220 bắt đầu dựng nhà thờ riêng bên ngoài tường thành, bằng gạch, theo lối Roman. Năm 1366 nhà thờ được nâng lên hàng nhà thờ kinh sĩ với hội kinh sĩ ba mươi vị. Năm 1559 giáo phận 's-Hertogenbosch thành lập và nhà thờ trở thành chính tòa.
Có hai chỗ hay lẫn. Thứ nhất là năm nhận tước vương cung thánh đường. Giáo phận và Stichting đều ghi năm 1929, dịp kỷ niệm 75 năm pho tượng Đức Mẹ trở về. Wikipedia tiếng Anh ghi năm 1985. Hai nguồn Hà Lan sát với cơ sở hơn nên thư viện coi 1929 có cơ sở hơn, nhưng vẫn ghi thẳng chỗ vênh này.
Thứ hai, nhiều người tưởng cả ngôi nhà thờ là Gothic từ móng lên. Thực ra tháp gạch ở góc tây là phần còn lại của nhà thờ Roman cũ, được nâng theo lối Gothic đầu thế kỷ 16.
IITừ Nhà Thờ Gạch Roman Tới Vương Cung Thánh Đường
Lịch sử công trình trải hơn tám thế kỷ, hai thế kỷ trong đó là thời gian xây dựng. Điều đặc biệt là công trình chưa bao giờ hoàn thành theo đồ án: theo Erfgoed 's-Hertogenbosch, phần mở rộng về phía tây đã được tính tới nhưng không bao giờ thực hiện, nên tháp Roman cũ vẫn đứng ở chỗ đáng lẽ dành cho một mặt tiền Gothic mới.
- Khoảng 1220Nhà thờ gạch RomanThành phố dựng nhà thờ riêng bên ngoài tường thành, bằng gạch theo lối Roman. Erfgoed 's-Hertogenbosch ghi tháp gạch thêm vào khoảng 1240 tới 1250, nhà nguyện Đức Mẹ khoảng 1270.
- Thế kỷ 14Bắt đầu xây GothicNguồn vênh nhau: giáo phận ghi khoảng 1350, Stichting ghi 1380 dưới đốc công Willem van Kessel, Wikipedia tiếng Anh ghi khoảng 1340. Erfgoed ghi sau 1350 và nhấn rằng đây là thay mới dần chứ không phải mở rộng.
- 1380Tìm thấy tượng Đức MẹTrong lán thợ đá của công trường, một người thợ tìm thấy pho tượng gỗ sồi tạc Đức Mẹ. Từ 1381 người hành hương bắt đầu tới và các phép lạ được ghi chép.
- 1530Hoàn thành tháp tâyTháp Roman được nâng theo lối Gothic từ 1510 và xong năm 1530, theo giáo phận. Tháp gỗ trên giao điểm mái dựng 1521 tới 1529 theo Erfgoed.
- 1584Sét đánh cháy tháp gỗNgày 25 tháng 7 năm 1584 sét đánh vào tháp gỗ giữa mái, lửa lan tới tháp tây, phá hủy đại phong cầm, chuông và phần lớn nội thất. Vòm thay cho tháp gỗ có từ 1605 theo giáo phận, khoảng 1600 theo Erfgoed.
- 1629 tới đầu thế kỷ 19Thời kỳ dùng làm nhà thờ Tin LànhSau 1629 nhà thờ được giao cho một cộng đoàn Tin Lành Cải Cách nhỏ, việc bảo dưỡng lớn bị bỏ trống, tượng Đức Mẹ được đưa sang Brussels. Năm trả lại cho Công Giáo nguồn vênh: giáo phận và Stichting ghi 1816 với chữ ký vua Willem I ngày 11 tháng 12, Erfgoed ghi 1810.
- 1853Tượng Đức Mẹ trở vềNgày 27 tháng 12 năm 1853, đúng lễ Thánh Gioan Tông đồ, pho tượng được rước trọng thể từ Brussels về nhà thờ sau hơn hai thế kỷ xa cách.
- 1859 tới 2010Ba đợt trùng tu lớnĐợt một 1859 tới 1946, đợt hai 1961 tới 1985, đợt ba 1998 tới 2010, theo Stichting. Giáo phận gộp thành một tiến trình 151 năm có gián đoạn.
Ba con số 1340, 1350 và 1380 cho năm bắt đầu xây Gothic không hẳn mâu thuẫn. Erfgoed 's-Hertogenbosch cho biết việc xây mới diễn ra từng phần: hành lang quanh cung thánh 1370 tới 1385, cánh ngang bắc 1400 tới 1420, cánh ngang nam 1440 tới 1470, lòng nhà thờ cao cùng cuốn bay 1510 tới 1520. Con số 1380 của Stichting gắn với tên đốc công và với năm tìm thấy tượng Đức Mẹ, nên có thể là mốc của một giai đoạn chứ không phải của cả công trình. Về chiều cao tháp gỗ trước hỏa hoạn, giáo phận ghi hơn 90 mét, Stichting ghi 85 mét, thư viện ghi cả hai.
IIIGothic Brabant, Cuốn Bay Và 96 Pho Tượng
Gothic Brabant là nhánh Gothic muộn phát triển ở vùng Brabant, nay thuộc Bỉ và miền nam Hà Lan, trong các thế kỷ 14 tới 16. Nét nhận ra là mặt bằng rộng nhiều gian, cột bó tròn có tượng thánh dựa lưng, trang trí đá dày và cuốn bay được chăm chút thành tác phẩm điêu khắc. Ở Den Bosch, nhà thờ có năm gian dọc theo mặt bằng chữ thập, xây gạch rồi ốp đá tự nhiên, theo giáo phận. Kích thước 115 mét dài, 62 mét rộng, tháp tây 73 mét là con số của các nguồn tổng hợp, chưa phải văn bản đo đạc chính thức.
Lòng nhà thờ cao được đỡ bằng hai tầng cuốn bay chồng nhau. Trên đó có 96 pho tượng nhỏ, đặt trong khoảng 1478 tới 1517 theo Ronald Glaudemans, tạc nhạc công, quái vật, chim thú và người nhiều tầng lớp trong y phục cuối thế kỷ 15.
Phần còn lại của nhà thờ Roman cũ, nâng theo lối Gothic từ 1510 và xong năm 1530. Tháp gạch khác màu và khác chất với thân đá, dấu vết rõ nhất cho thấy công trình chưa bao giờ hoàn thành theo đồ án.
Thay cho ngọn tháp gỗ bị sét đánh cháy năm 1584. Chính vòm này cùng tháp tây thấp làm bóng dáng nhà thờ khác hẳn các nhà thờ Gothic hai tháp ở Pháp.
Ở phía bắc tháp tây, nơi đặt tượng Zoete Moeder. Theo Meertens, tượng có lẽ ở chỗ này từ khi được tìm thấy lại năm 1380.
Cây cũ bị lửa phá năm 1584. Cây mới xong năm 1622 theo Stichting, Wikipedia tiếng Anh ghi vỏ đàn dựng 1618 tới 1638, đại tu gần nhất năm 1984.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều dài | 115 m | Wikipedia tiếng Anh, steden.net |
| Chiều rộng | 62 m | Wikipedia tiếng Anh, steden.net |
| Tháp tây | 73 m | Wikipedia tiếng Anh, Absolute Facts |
| Tháp gỗ trước 1584 | 85 m hoặc hơn 90 m | Stichting Sint-Jan ghi 85, giáo phận ghi hơn 90 |
| Tượng trên cuốn bay | 96 pho, còn 37 pho gốc | Bossche Encyclopedie, Glaudemans |
| Số gian dọc | 5 | Giáo phận 's-Hertogenbosch |
Chỗ hay lẫn nhất là tính nguyên gốc của các pho tượng trên cuốn bay. Theo Glaudemans, trong đợt trùng tu 1870 tới 1885 dưới kiến trúc sư Lambert Hezenmans, tượng gốc được thay bằng bản mới, chỉ 37 trong 96 pho trung đại còn giữ, một số trưng bày ở Het Noordbrabants Museum. Cũng vì tượng được thay theo từng đợt mà trong đợt 1998 tới 2010, nhà điêu khắc Ton Mooy tạc 25 thiên thần mới, có một thiên thần mặc quần jeans cầm điện thoại di động, theo Wikipedia tiếng Anh. Pho ấy nay được nhắc nhiều hơn cả các pho cổ, nhưng là chi tiết của thế kỷ 21.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần lời rào trước. Công Giáo không dạy phong thủy. Hướng của một nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành, mà với các nhà thờ trung đại châu Âu thường là cung thánh quay về đông. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra để bạn đọc quen lối ấy có chỗ đối chiếu. Nó không phải điều được chép trong tư liệu của nhà thờ, cũng không phải điều mà những người dựng công trình tính tới.
Điều đáng đọc trước nhất là nền đất. Nhà thờ đứng trên một gò cát cao tự nhiên giữa vùng đất thấp Brabant, chỗ mà từ thế kỷ 12 công tước đã chọn để lập thành phố. Trong phép xem đất, gò nổi giữa vùng trũng là đất tụ, khí bốn bề chảy về và dừng ở chỗ cao. Mảnh đất ấy được chọn cho thờ tự suốt tám thế kỷ, con mắt cổ truyền gọi đó là đất có duyên. Chúng tôi ghi đúng như một cách đọc, không hơn.
Về hình thể, nhà thờ nằm dài theo trục đông tây, cung thánh ở đông theo lệ phụng vụ, tháp tây thấp ở phía sau. Đọc theo lối Việt, thân nhà thờ dài và thấp như con rồng nằm, hai tầng cuốn bay là hai hàng vây, ngọn tháp gạch là cái đầu quay về phía thành phố. Sách xưa gọi thế ấy là long bàn, rồng cuộn nghỉ, một thế tĩnh. Cái vòm nhỏ giữa mái làm hình thể bớt nhọn và thêm đầm.
Về minh đường, quảng trường Parade rộng và bằng nằm ở phía nam, bên sườn công trình chứ không trước mặt tháp tây. Theo lối đọc cổ truyền, đó là thế nghênh khí bên sườn, khí vào theo chiều dài công trình. Điều này trùng với một sự thật: cửa mà người hành hương dùng nhiều nhất là cửa vào nhà nguyện Đức Mẹ, không phải cửa dưới tháp tây.
Cuối cùng là thủy. Thành phố nằm ở chỗ hai sông nhỏ Dommel và Aa hợp thành sông Dieze, thời trung đại bao bởi đầm lầy. Nước bao quanh mà không chảy xiết là thủy tụ, giữ khí không tán. Người Brabant xưa chọn gò này vì lý do phòng thủ và giao thông, chúng tôi không nói họ tính theo phong thủy, chỉ ghi rằng đọc theo lối Việt thì thế đất ấy hợp với một trung tâm tinh thần của cả vùng.
VLễ Theo Lịch Phụng Vụ Và Tháng Đức Mẹ
Là nhà thờ chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công Giáo, tính theo dương lịch, cùng mấy ngày riêng gắn với vị bổn mạng và pho tượng Đức Mẹ. Bài không ghi giờ giấc vì giờ giấc thay đổi theo năm.
| Thời điểm | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 27 tháng 12 | Dương lịch, lịch phụng vụ | Lễ Thánh Gioan Tông đồ | Lễ bổn mạng của nhà thờ. Cũng là ngày pho tượng Đức Mẹ được rước về năm 1853. |
| 7 tháng 7 | Dương lịch, lịch phụng vụ | Lễ Đức Mẹ Zoete Moeder | Ngày lễ phụng vụ của pho tượng theo KRO-NCRV. Meertens ghi cuộc đi rước diễn ra từ 7 tới 15 tháng 7. |
| Tháng 5 | Dương lịch | Tháng Đức Mẹ | Từ thập niên 1960 pho tượng được đặt ở gian bên phía bắc suốt tháng, Meertens ghi mỗi Chúa nhật có 2.500 tới 3.000 người tới. Chúa nhật thứ hai tháng 5 có cuộc đi rước thầm lặng. |
| Tuần Thánh và Phục Sinh | Lịch phụng vụ, ngày thay đổi theo năm | Đỉnh cao năm phụng vụ | Có thánh lễ Dầu do giám mục giáo phận chủ sự tại nhà thờ chính tòa. |
| Mùa Vọng và Giáng Sinh | Dương lịch, lịch phụng vụ | Mừng Chúa giáng sinh | Dịp lễ trọng cuối năm, nối liền với lễ bổn mạng ngày 27 tháng 12. |
Về pho tượng Đức Mẹ, Meertens ghi tượng bằng gỗ sồi, định niên đại theo phong cách trong khoảng 1270 tới 1310, KRO-NCRV ghi gọn là cuối thế kỷ 13. Cuốn Mirakelboek theo Meertens chép 481 phép lạ từ tháng 11 năm 1382 tới tháng 10 năm 1603, chỉ chín trường hợp năm 1382 nhưng 286 trường hợp năm 1383. Năm 1629 tượng rời thành phố, năm 1630 về tới nhà thờ Thánh Gaugericus ở Brussels và ở đó tới 1853. Thư viện chưa tìm thấy nguồn về cộng đoàn người Việt sinh hoạt tại nhà thờ này nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Torenstraat 16, 5211 KK 's-Hertogenbosch (Den Bosch), Noord-Brabant
- Đường tới
- Nhà thờ nằm giữa khu phố cổ 's-Hertogenbosch, ở góc phố Torenstraat và Hinthamerstraat, sát quảng trường Parade. Từ ga trung tâm 's-Hertogenbosch đi bộ khoảng mười lăm phút qua khu phố đi bộ.
- Toạ độ
- 51.6881, 5.3075
Đây là nhà thờ chính tòa đang cử hành phụng vụ, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có thánh lễ, khách xin không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Nhà nguyện Đức Mẹ là chỗ người ta thắp nến cầu nguyện, xin quý vị đi nhẹ và không đứng chắn lối. Việc lên mái xem tượng trên cuốn bay chỉ có theo chương trình riêng của nhà thờ.
Những nơi gần đây trong thư viện
XIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Thánh Gioan, 's-Hertogenbosch
Contribute photos, information or video for St. John's Cathedral ('s-Hertogenbosch)Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Thánh Gioan Den Bosch thờ vị thánh nào
Vị bổn mạng là Thánh Gioan Tông đồ, tác giả sách Tin Mừng thứ tư, lễ kính ngày 27 tháng 12, không phải Thánh Gioan Tẩy Giả. Nhà thờ đồng thời là chính tòa của giáo phận 's-Hertogenbosch từ năm 1559 và giữ pho tượng Đức Mẹ Zoete Moeder được tôn kính từ năm 1380.
Sint-Janskathedraal được xây năm nào
Nhà thờ gạch Roman đầu tiên dựng khoảng năm 1220. Công cuộc xây Gothic các nguồn ghi khác nhau, bắt đầu khoảng 1340, 1350 hoặc 1380, và kéo dài tới năm 1530 khi tháp tây hoàn thành. Tháp gỗ giữa mái bị sét đánh cháy năm 1584, vòm hiện nay có từ khoảng 1600 tới 1605.
Zoete Moeder Den Bosch là gì
Là pho tượng gỗ sồi tạc Đức Mẹ bế Chúa Hài Đồng, định niên đại khoảng 1270 tới 1310, tìm thấy trong lán thợ đá năm 1380. Từ 1381 người hành hương tới cầu xin, cuốn Mirakelboek ghi 481 phép lạ tới năm 1603. Tượng ở Brussels từ 1629 tới 1853 rồi được rước về ngày 27 tháng 12 năm 1853.
Trên cuốn bay của nhà thờ có bao nhiêu pho tượng
Có 96 pho tượng nhỏ trên hai tầng cuốn bay, tạc trong khoảng 1478 tới 1517, gồm nhạc công, quái vật, chim thú và người nhiều tầng lớp. Trong đợt trùng tu 1870 tới 1885 tượng gốc được thay bằng bản mới, chỉ 37 pho trung đại còn giữ. Thiên thần cầm điện thoại là tác phẩm mới của Ton Mooy trong đợt trùng tu 1998 tới 2010.
Nhà thờ Den Bosch có phải vương cung thánh đường không
Có. Tư liệu của giáo phận và Stichting Nationaal Monument Sint-Jan ghi tước vương cung thánh đường được ban năm 1929, dịp kỷ niệm 75 năm pho tượng Đức Mẹ trở về. Wikipedia tiếng Anh ghi năm 1985. Thư viện coi 1929 là mốc có cơ sở hơn nhưng ghi thẳng chỗ vênh này.