Quý vị đi xuống một dãy bậc dài, vì cả khu đền nằm thấp hơn mặt đường chung quanh, và ngọn tháp hiện ra từ trên xuống: một khối gạch hình chóp cụt, thon dần, màu vàng đất, các tầng chạm kín tượng Phật trong hốc nhỏ. Bốn góc chân tháp là bốn tháp con cùng dáng. Người đi quanh tháp theo chiều kim đồng hồ, có người lạy dài toàn thân trên ván gỗ, có người ngồi yên dưới tán lá ở mặt tây. Tiếng tụng kinh nhiều thứ tiếng chồng lên nhau, có cả tiếng Việt.
Cái cây mà mọi người hướng về là một cây Bồ Đề (Ficus religiosa) tán rộng, thân rào bằng lan can đá. Dưới gốc là một phiến đá đặt trên bệ, gọi là Kim Cương Tọa (Vajrasana). Theo truyền thống, đó là chỗ Thái tử Tất Đạt Đa ngồi xuống và đêm ấy thành Phật. Đây là thánh tích trung tâm trong bốn nơi mà tín đồ gọi là Tứ Động Tâm.
INơi Thành Đạo Và Bảy Tuần Sau Đó
Tên Việt Bồ Đề Đạo Tràng là dịch nghĩa của Bodh Gaya (Bodhgayā), tức làng Gaya của sự giác ngộ. Chữ Hán 菩提道場 ghi ở đầu trang là cách gọi quen trong kinh sách Hán Việt, không phải chữ chép từ hoành phi tại chỗ, vì đền không có hoành phi chữ Hán. Tháp chính tên Mahabodhi, nghĩa là Đại Giác, người Việt cũng gọi là tháp Đại Giác. Kinh điển Pali gọi nơi này là Uruvela, bên sông Ni Liên Thiền (Nerañjarā, nay là sông Phalgu).
Theo kinh điển, sau sáu năm khổ hạnh bên sông Ni Liên Thiền, Thái tử Tất Đạt Đa bỏ lối tu ép xác, nhận bát cháo sữa của nàng Sujata, rồi sang bờ bên này ngồi dưới một cây pippala với lời nguyện không rời chỗ cho tới khi giác ngộ. Đêm ấy Ngài chứng đạo và cây từ đó gọi là cây Bồ Đề, tức cây giác ngộ. Phật thành đạo là một trong bốn sự kiện lớn của đời Phật, cùng với đản sinh ở Lâm Tỳ Ni, chuyển pháp luân ở Lộc Uyển và nhập diệt ở Câu Thi Na. Bốn nơi ấy tiếng Việt gọi là Tứ Động Tâm.
Kinh điển cũng kể sau khi thành đạo, Đức Phật ở lại quanh cây Bồ Đề bảy tuần, mỗi tuần một chỗ. Hồ sơ UNESCO ghi trong khu đền còn bảy thánh tích đánh dấu bảy tuần ấy: chỗ ngồi dưới cây Bồ Đề, tháp Animeshlochana nơi Ngài đứng nhìn cây không chớp mắt, lối kinh hành Ratnachankrama, chỗ quán chiếu tuần thứ tư, cây Ajapala, hồ Muchalinda ở phía nam nơi rắn thần che mưa, và cây Rajayatana.
Chỗ hay nhầm: nhiều người nghĩ cây Bồ Đề đang đứng ở đây là chính cây Đức Phật đã ngồi hơn hai nghìn năm trước. Không phải. Cây ấy đã mất từ lâu, và cây hiện nay được trồng năm 1881, chi tiết ở mục lịch sử. Điều được truyền thừa là dòng cây chứ không phải thân cây. Cũng vậy, ngôi tháp gạch không phải công trình của vua A Dục, mà là công trình dựng muộn hơn nhiều thế kỷ trên nền cũ.
IITừ Vua A Dục Tới Ngày Ghi Danh Di Sản
Lịch sử khu đền có ba lớp: lớp vua A Dục và các vương triều Ấn Độ cổ, lớp bỏ hoang nhiều thế kỷ, và lớp phục dựng từ cuối thế kỷ 19 tới nay. Ngay trong lớp thứ nhất, các nguồn đã không thống nhất về niên đại của chính ngôi tháp.
Về niên đại ngôi tháp hiện nay. Hồ sơ UNESCO ghi vua A Dục dựng ngôi đền đầu tiên vào thế kỷ 3 trước Công nguyên, còn ngôi đền đang đứng có niên đại thế kỷ 5 tới 6, cuối thời Gupta. Britannica lại ghi ngôi đền hiện nay xây vào thế kỷ 2 sau Công nguyên. Wikipedia nói khảo cổ cho thấy có một kết cấu đền sớm hơn khoảng năm 150 tới 200, còn khối tháp hiện nay là của thời Gupta. Chúng tôi ghi cả ba cách.
Về chiều cao. UNESCO ghi tháp chính cao khoảng 50 mét. Britannica và Wikipedia ghi 55 mét. Hai con số vênh nhau năm mét, chúng tôi ghi cả hai.
Về cây Bồ Đề. Theo tư liệu Phật học phổ thông, cây gốc bị vua Pushyamitra chặt trong đợt bài Phật thế kỷ 2 trước Công nguyên, cây trồng lại bị vua Shashanka phá đầu thế kỷ 7, và cây hiện nay do nhà khảo cổ Anh Alexander Cunningham trồng năm 1881 sau khi cây trước đó chết già. Phần chắc chắn nhất về sử liệu là việc ni sư Sanghamitta, con gái vua A Dục, đem một nhánh cây gốc sang Sri Lanka, cây ấy nay vẫn sống ở Anuradhapura.
- Khoảng 250 trước CNVua A Dục dựng đền và Kim Cương TọaHoàng đế A Dục (Ashoka) tới chiêm bái, dựng ngôi đền đầu tiên và phiến đá Kim Cương Tọa. Đây là mốc UNESCO lấy làm niên đại khởi dựng.
- Khoảng 150 trước CNLan can đá thời ShungaHàng lan can đá cát chạm nổi quanh khu đền, một phần còn giữ được tới nay.
- Thế kỷ 5 tới 6Dựng tháp gạch hiện nayTheo UNESCO, khối tháp gạch thời Gupta là ngôi đền Phật giáo xây hoàn toàn bằng gạch sớm nhất còn đứng. Britannica ghi thế kỷ 2.
- 1234Nhà sư Tây Tạng Dharmasvamin ghi chépGhi chép cho thấy khu đền khi ấy đã suy tàn, tượng Phật trong điện phải được các nhà sư che chắn.
- Thập niên 1880Phục dựng lớnAlexander Cunningham và Joseph David Beglar chỉ đạo phục dựng. Năm 1881 trồng cây Bồ Đề hiện nay, năm 1884 đưa lại pho tượng Phật thời Pala vào điện chính.
- 1949Lập ban quản lý đềnĐạo luật về đền Bodh Gaya lập ra ủy ban quản lý khu đền, giữ tới nay.
- 2002Di sản Thế giới UNESCOGhi danh tháng 6 năm 2002, diện tích vùng lõi 4,86 ha.
- 2003Khánh thành Việt Nam Phật Quốc TựNgôi chùa Việt Nam đầu tiên tại Bodh Gaya, khởi công tháng 5 năm 1987, khánh thành ngày 12 tháng 1 năm 2003.
IIITháp Gạch, Kim Cương Tọa Và Cội Bồ Đề
Tháp Mahabodhi không giống tháp chùa Việt Nam, cũng không giống đền Ấn Độ Giáo về sau. Nó là một khối chóp cụt bốn mặt xây gạch, mặt ngoài trát vữa, thân thu dần lên đỉnh theo nhiều tầng ngang, mỗi tầng chạy hàng hốc nhỏ đặt tượng Phật. UNESCO ghi tường chính cao trung bình 11 mét, trên đó là ngọn tháp cong vươn lên, bốn góc là bốn tháp nhỏ cùng kiểu, nên toàn khối đọc được như một tháp lớn được bốn tháp con chầu quanh.
Khối gạch thời Gupta, cao 50 mét theo UNESCO hoặc 55 mét theo Britannica, thân chóp cụt nhiều tầng chạm hốc tượng, đỉnh chóp nhọn.
Gian tầng trệt đặt tượng Đức Phật ngồi thế xúc địa ấn, tay phải chạm đất, bằng đá cát vàng thếp vàng, đặt trong lồng kính, theo Wikipedia là tượng thời Pala đưa lại năm 1884.
Phiến đá cát mài bóng giữa tháp và cây Bồ Đề, do vua A Dục cho làm khoảng năm 250 tới 233 trước Công nguyên. Hiện vật cổ nhất khu đền và là tâm điểm của mọi nghi lễ.
Cây Ficus religiosa ở mặt tây tháp, trồng năm 1881, được rào lan can. Tín đồ nhặt lá rụng đem về, và phần lớn thời gian ngồi thiền diễn ra dưới tán cây này.
Hai lớp lan can quanh đền: lớp đá cát thời Shunga khoảng năm 150 trước Công nguyên chạm hoa sen và bánh xe pháp, lớp đá granit thời Gupta thêm về sau. Một phần bản gốc hiện giữ ở bảo tàng.
Hồ nước phía nam khu đền, giữa hồ đặt tượng Đức Phật ngồi được rắn thần Muchalinda vươn mình che, đánh dấu tuần thứ sáu sau thành đạo.
Khắp sân rải rác hàng trăm tháp nhỏ bằng đá do tín đồ các đời dâng cúng, cứ chỗ trống là có. Dáng tháp Mahabodhi về sau được sao lại ở nhiều nơi, từ Bagan ở Miến Điện tới Bắc Kinh và Thái Lan, cho thấy nó đã thành một mẫu hình chứ không chỉ là một công trình.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền Việt Nam, không phải điều chép trong hồ sơ di sản hay trong kinh điển. Kinh điển kể Đức Phật chọn chỗ ngồi vì cái cây và vì lời nguyện, không kể tới việc xem đất. Chúng tôi đọc Bồ Đề Đạo Tràng theo lối vẫn đọc các chùa trong thư viện, để quý vị quen lối cũ có chỗ đối chiếu, và ghi rõ đây là kiến giải.
Điều đầu tiên con mắt cũ nhìn thấy là sông Ni Liên Thiền. Khu đền nằm trên bờ tây con sông, lòng cát rộng, mùa khô cạn, mùa mưa mới đầy. Trong phép xem đất, nước chảy trước mặt và ở bên là minh đường có thủy, và một dòng sông chảy chậm trên cát được coi là thủy hiền, không xiết, không cuốn. Bên kia sông là làng Bakraur có tháp Sujata, chỗ Đức Phật nhận bát cháo trước khi sang bờ này. Đọc theo lối cũ thì bờ đông là chỗ từ bỏ khổ hạnh, bờ tây là chỗ thành đạo, dòng nước ở giữa là ranh giới.
Về hướng, cửa chính của tháp mở về phía đông, và Đức Phật theo kinh điển ngồi quay mặt về đông, lưng tựa cây Bồ Đề ở phía tây. Người Việt quen hướng nam cho chùa, nhưng đông là hướng mặt trời mọc, trong ngũ hành thuộc Mộc, ứng với mùa xuân và sự sinh trưởng. Một chỗ ngồi hướng đông, tựa lưng vào một cái cây, là chỗ ngồi đúng hành Mộc theo mọi nghĩa. Cây Bồ Đề ở phía tây vì thế làm vai trò hậu chẩm, tức chỗ dựa lưng, thay cho ngọn núi mà đồng bằng Bihar không có.
Xét hình thể, khối chóp cụt thon dần lên đỉnh nhọn thuộc dáng Hỏa. Hỏa đặt trên nền Mộc là tương sinh. Bốn tháp nhỏ ở bốn góc đọc được là thế tứ trụ chầu tâm, giữ khí của khối chính không tán ra bốn phía. Sân đền lại thấp hơn mặt đất chung quanh, lối cũ gọi là thế tàng phong tụ khí. Điều này thực ra là hệ quả của đất bồi qua hai nghìn năm rồi khảo cổ đào xuống nền cũ, nhưng kết quả trùng với thế đất mà phép cũ ưa thích.
Cuối cùng là hồ Muchalinda ở phía nam, chỗ tụ thủy theo phép cũ, và câu chuyện rắn thần che mưa gắn hồ ấy với ý che chở. Toàn khu vì thế đọc thành một thế gọn: cây ở tây làm chỗ dựa, cửa mở về đông đón sáng, sông ở đông làm ranh, hồ ở nam tụ nước, khối tháp Hỏa vươn lên ở giữa. Xin nhắc lại đây là cách đọc, không phải điều chép từ bất kỳ văn bản nào của khu đền.
VLễ Tiết Quanh Năm Và Đoàn Hành Hương Việt
Bồ Đề Đạo Tràng không có một hội làng như đình chùa Việt Nam. Mỗi truyền thống Phật giáo tới đây làm lễ theo lịch của mình, và ngày trọng nhất chung cho tất cả là rằm tháng Vaisakha theo lịch Ấn Độ, tức Phật đản, cũng là ngày thành đạo và nhập diệt theo truyền thống Nam tông, thường trùng hoặc lệch ít ngày với rằm tháng Tư âm lịch của người Việt.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Rằm tháng Vaisakha | Lịch Ấn Độ, trùng rằm tháng Tư âm lịch | Phật đản, Buddha Purnima | Ngày lễ lớn nhất trong năm ở Bodh Gaya, tín đồ mọi nước tụ về tắm Phật, tụng kinh và nhiễu tháp suốt ngày. |
| Mùng 8 tháng Chạp | Âm lịch, truyền thống Bắc tông | Phật thành đạo | Phật tử Bắc tông Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc kỷ niệm ngày thành đạo riêng, các chùa Bắc tông ở Bodh Gaya làm lễ và thiền tọa. |
| Đầu tháng 12 dương lịch | Dương lịch, ban tổ chức quốc tế | Tụng Tam Tạng quốc tế | Chư tăng Nam tông nhiều nước tụng kinh Pali khoảng mười ngày dưới cội Bồ Đề, kỳ thứ 20 diễn ra từ 2 tới 13 tháng 12 năm 2025. |
| Tháng 12 tới tháng 1 | Lịch Tây Tạng, quy ra dương lịch | Đại lễ cầu nguyện Monlam | Các dòng Kagyu và Nyingma của Kim cương thừa tổ chức lễ cầu nguyện tập thể kéo dài nhiều ngày quanh tháp. |
| Mùa đông, tháng 11 tới tháng 2 | Dương lịch | Mùa hành hương | Mùa mát và khô, đông nhất trong năm, cũng là mùa các đoàn Việt Nam đi Tứ Động Tâm nhiều nhất. |
Về người Việt ở Bodh Gaya: ngôi chùa Việt đầu tiên là Việt Nam Phật Quốc Tự, do Hòa thượng Thích Huyền Diệu khởi công tháng 5 năm 1987, khánh thành ngày 12 tháng 1 năm 2003, khu đất khoảng 3,5 ha, cách khu đền chừng mười phút xe. Tháng 5 năm 2026, tăng ni Việt Nam du học tại Ấn Độ lập bàn thờ ngay dưới cội Bồ Đề làm lễ tắm Phật theo nghi thức Việt, ba kiệu hoa tượng trưng đản sinh, thành đạo và nhập diệt, hoa tươi chở từ trong nước sang, theo tin của Đài Tiếng nói Việt Nam. Các đoàn hành hương Tứ Động Tâm từ Việt Nam thường đi vào mùa khô.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Mahabodhi Temple Complex, Bodh Gaya, Gaya District, Bihar 824231, India
- Đường tới
- Khu đền nằm ở thị trấn Bodh Gaya, huyện Gaya, bang Bihar, Ấn Độ, cách thủ phủ Patna khoảng 115 cây số về phía nam theo hồ sơ UNESCO. Sân bay Gaya cách khu đền chừng mười cây số.
- Toạ độ
- 24.6953, 84.9939
Lệ của chính khu đền: bỏ giày ở cổng ngoài rồi đi chân trần hoặc đi tất trong toàn khu, ăn mặc kín, nói khẽ. Nhiễu tháp theo chiều kim đồng hồ, tức đi để tháp ở bên phải mình. Không trèo lên lan can đá, không bẻ cành cây Bồ Đề, chỉ nhặt lá đã rụng. Trong điện chính không chạm vào tượng. Quý vị có thể ngồi thiền ở chỗ trống trong sân nhưng không chắn lối đi quanh tháp.
Những nơi gần đây trong thư viện
XIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Bồ Đề Đạo Tràng (Mahabodhi)
Contribute photos, information or video for Mahabodhi TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
bồ đề đạo tràng ở đâu
Bồ Đề Đạo Tràng là tên Việt của Bodh Gaya, thị trấn thuộc bang Bihar ở đông bắc Ấn Độ, cách Patna khoảng 115 cây số về phía nam. Đây là nơi Đức Phật Thích Ca thành đạo dưới cội Bồ Đề bên sông Ni Liên Thiền, thánh tích trung tâm trong Tứ Động Tâm của Phật giáo.
tháp mahabodhi cao bao nhiêu và xây từ khi nào
UNESCO ghi tháp chính cao khoảng 50 mét, Britannica và Wikipedia ghi 55 mét. Về niên đại, UNESCO đặt tháp gạch hiện nay vào thế kỷ 5 tới 6 thời Gupta, Britannica ghi thế kỷ 2. Đền đầu tiên do vua A Dục dựng khoảng năm 250 trước Công nguyên. Các con số vênh nhau nên chúng tôi ghi đủ.
cây bồ đề ở bodh gaya có phải cây gốc không
Không. Cây gốc đã mất từ thời cổ, tư liệu Phật học kể cây bị chặt ít nhất hai lần. Cây đang đứng ở mặt tây tháp được trồng năm 1881 trong đợt phục dựng của Alexander Cunningham. Dòng cây gốc còn sống chắc chắn nhất là cây ở Anuradhapura, Sri Lanka, do ni sư Sanghamitta đem sang.
bồ đề đạo tràng có chùa việt nam không
Có. Việt Nam Phật Quốc Tự do Hòa thượng Thích Huyền Diệu khởi công năm 1987 và khánh thành tháng 1 năm 2003, cách khu đền chừng mười phút xe, chánh điện ba tầng mái cong kiểu Việt. Tăng ni Việt Nam du học tại Ấn Độ cũng tổ chức lễ tắm Phật dưới cội Bồ Đề dịp Phật đản.
đi bồ đề đạo tràng mùa nào và cần lưu ý gì
Mùa hành hương đông nhất là mùa khô từ tháng 11 tới tháng 2. Rằm tháng Vaisakha, tức Phật đản, là ngày trọng nhất trong năm. Vào khu đền phải bỏ giày, ăn mặc kín, nhiễu tháp theo chiều kim đồng hồ, không bẻ cành Bồ Đề và không chạm vào tượng trong điện chính.