Đạo Đức Kinh Chương 73 Tới 81: Nguyên Văn, Phiên Âm, Dịch Nghĩa Và Giải Nghĩa Từng Câu

Chữ cảm là dám, là xông tới. Chương đặt hai lối dũng cạnh nhau: dám làm và dám không làm. Cái sức nén mình lại, không ra tay khi chưa phải lúc, ở đây cũng được gọi là dũng, và được nói là lối giữ được mạng.

Hai câu sau hạ giọng ngay: hai lối ấy có lối lợi có lối hại, mà điều trời không ưa thì không ai biết cớ. Câu thị dĩ thánh nhân do nan chi bị một số nhà chú giải coi là câu lọt vào từ chương 63; thư viện giữ theo bản Vương Bật và ghi rõ.

Trước hai câu kết là bốn vế vẽ cách trời làm việc: không tranh mà thắng, không nói mà ứng, không gọi mà tự đến, thư thả mà tính được xa. Chữ thiện ở cả bốn vế là khéo, là giỏi ở việc ấy; chữ mưu không phải bày kế mà là cái trật tự tự nó đã tính trước.

Khôi khôi là rộng lớn, sơ là thưa. Hai câu kết chữa lại cả đoạn trên: trời không tranh không nói không gọi, nhưng thưa không phải là hở. Cần phân biệt với câu quen miệng lưới trời lồng lộng thưa mà không lọt, vì chữ cuối câu ấy là chữ lậu, còn nguyên văn chép chữ thất, nghĩa là để sót.

Câu mở đầu là một câu hỏi ngặt: khi dân đã không còn sợ chết nữa thì đem cái chết ra đe còn tác dụng gì. Lập luận đi từ chỗ rất giản dị, rằng hình phạt chỉ có sức khi người chịu còn thiết sống; đẩy dân tới chỗ không thiết sống thì hình phạt nặng nhất cũng thành lời nói suông.

Đây là văn luận thời Chiến Quốc, cùng thời ấy có phái chủ trương hình phạt phải nặng và phải rõ, và chương 74 đứng ở phía đối lại. Thư viện giải nghĩa văn bản và nêu bối cảnh ấy, dừng ở đó.

Ty sát giả là kẻ giữ việc giết; câu này nói việc ấy vốn đã có người giữ phận, không phải phần của mình. Kẻ ấy là ai thì các nhà chú giải hiểu khác nhau. Một lối, thấy ở Hà Thượng Công, coi đó là trời, tức lẽ tự nhiên; một lối coi đó là chức quan giữ hình pháp vốn có trong nước, tức nói người trên đừng vượt phép tắc mà tự tay xử.

Thay thợ cả mà đẽo thì hiếm khi không tự làm thương tay mình. Câu ấy đáng nhớ vì nó không lấy lý mà lấy hậu quả để nói: không bảo giành việc người khác là sai đạo lý, chỉ nói làm thế thì tự thương mình.

Ba câu đầu chương dựng cùng một khuôn: nêu một cái tệ của dân, quy về một cái làm quá của người trên, rồi nhắc lại cái tệ ấy. Dân đói vì người trên ăn thuế nhiều; dân khó trị vì người trên bày nhiều việc; dân coi nhẹ cái chết vì người trên tìm cách sống cho dày.

Thực thuế là ăn vào phần thuế. Đọc chương này phải đặt vào thời Chiến Quốc, thời mà phép thu của các nước đã vượt xa mức một phần mười của chế độ cũ. Thư viện dừng ở chỗ ấy, không đem câu này soi sang bất cứ thời nào về sau.

Chương nói người trên lo dưỡng sống cho mình quá mức thì dân hóa ra coi nhẹ cái chết, vì phần bị vét đi để làm nên cái dày kia chính là phần sống của dân.

Hai câu cuối gọn mà khó. Chữ hiền ở đây là hơn, là trội hơn, không phải hiền lành. Câu ấy không dạy bỏ mạng sống; nó nói càng đem cái sống của mình ra làm trung tâm mọi tính toán thì càng giữ không nổi, đúng mạch chương 13 nói về sủng và nhục.

Đây là một quan sát ai cũng kiểm được: thân người lúc sống thì mềm, khớp còn co giãn; lúc chết thì cứng lại. Chương 76 lấy chỗ ấy làm bằng rồi rút ra một quy tắc rộng hơn.

Cần phân minh một chỗ dễ lẫn nghĩa. Nhu nhược trong sách này không mang nghĩa yếu ớt đáng chê của tiếng Việt hôm nay; nó chỉ trạng thái còn mềm, còn co giãn được, còn chỗ để biến. Chữ cường cũng không hẳn là mạnh theo nghĩa tốt, mà là cứng, là đã định hình không chuyển được nữa.

Vế thứ hai đem cỏ cây ra làm bằng chứng thứ hai: lúc sống thì mềm và giòn, lúc chết thì khô teo cứng lại. Nhu thúy là mềm và giòn; khô cảo là khô quắt, cứng như que củi.

Ở câu này bản Vương Bật chép bốn chữ vạn vật thảo mộc. Nhiều nhà chú giải cho rằng hai chữ vạn vật là chữ lọt vào, vì vế trước nói người, vế này chỉ nên nói cỏ cây cho cân. Thư viện giữ theo bản Vương Bật và ghi rõ chỗ này.

Hai vế áp quy tắc trên vào hai việc: quân mạnh thì không thắng, cây cứng thì gãy. Vế quân dễ gây thắc mắc vì thường mạnh mới thắng; ý ở đây là cái mạnh đã cứng lại, không còn biến được nữa, gặp chỗ phải mềm thì vỡ.

Đây là chỗ chữ nghĩa hỏng nặng nhất trong chín chương. Bản Vương Bật chép vế sau là mộc cường tắc binh, đọc không thành nghĩa; hầu hết các nhà chú giải coi đó là chữ chép sai và sửa thành chiết, nghĩa là gãy, theo các bản khác cùng những chỗ sách xưa dẫn lại. Thư viện chép chiết và nói rõ đó là chữ đã sửa.

Hai câu kết đảo một thứ bậc rất quen: cái mạnh và lớn ở chỗ dưới, cái mềm và yếu ở chỗ trên. Hiểu theo hình ảnh cây thì rõ ngay: gốc và thân to cứng ở dưới, ngọn và lá non mềm ở trên.

Các nhà chú giải hiểu hai chữ thượng và hạ theo hai lối: một lối coi là tả vị trí thật của cây; một lối coi là bậc cao bậc thấp, tức nói cái mềm mới ở bậc trên.

Trương cung hiểu theo hai lối, và đây là chỗ các nhà chú giải khác nhau thật. Một lối hiểu là lắp dây vào cung: muốn tra dây thì phải ép đầu đang cao xuống, nâng đầu đang thấp lên cho hai đầu cân nhau. Một lối hiểu là giương cung mà bắn, ngắm cho bằng rồi buông.

Lối thứ nhất khớp hơn với bốn vế tiếp sau, vì bốn vế ấy nói việc làm cho cân chứ không nói việc nhắm bắn. Nhưng cả hai lối đều dẫn về một nghĩa: phép trời là việc chỉnh cho bằng. Một chỗ chữ nghĩa cần ghi: vế bất túc giả bổ chi có bản chép bất túc giả dữ chi, nghĩa là chỗ thiếu thì cấp cho.

Câu này nêu phép trời thành một mệnh đề gọn: bớt chỗ thừa mà thêm vào chỗ thiếu. Câu sau đối lại rất thẳng: đạo của người thì không thế, bớt của chỗ thiếu để cấp thêm cho chỗ thừa. Đây là một trong ít chỗ trong sách nói toạc rằng lối người đang làm đi ngược lối trời; câu hỏi tiếp đó được trả lời gọn: chỉ người có đạo.

Ba vế cuối chương: làm mà không cậy công, việc xong mà không ở lại chiếm chỗ, vì không muốn tỏ ra mình tài. Chữ kiến trong cụm cuối đọc là hiện, nghĩa là tỏ ra; đọc lầm thành kiến với nghĩa thấy thì cả câu hóa ra không muốn thấy người tài, sai hẳn mạch.

Chương 78 lấy nước ra làm bằng. Nước là thứ mềm yếu nhất, đổ vào hình nào thì theo hình ấy; nhưng về việc xoi mòn đá cứng thì không gì thắng nổi nước. Sức của nước không nằm ở một cú mạnh, nó nằm ở chỗ nước không ngừng và không cưỡng lại.

Vế dĩ kỳ vô dĩ dịch chi hiểu theo hai lối. Một lối: vì không lấy gì thay được chỗ mềm ấy của nước. Một lối: vì nước không đem cái gì ra đổi chác với vật nó gặp, nên không có chỗ cho vật kia chống lại.

Bốn chữ mỗi vế, hai vế gọn như một câu ngạn ngữ: yếu thắng mạnh, mềm thắng cứng. Chữ cương là cứng theo lối rắn chắc, đối với chữ nhu là mềm.

Hai câu tiếp mới là chỗ sắc: thiên hạ không ai không biết, mà không ai làm được. Cái khó không ở chỗ hiểu mà ở chỗ làm, vì làm thì phải nhận phần thấp, phần chịu, phần không tranh.

Cấu là đất bẩn, chỗ nhơ; có bản chép chữ cấu viết lối khác, nghĩa là lời mắng nhiếc. Bất tường là điều chẳng lành.

Hai vế nói rằng ai nhận lấy chỗ nhơ nhuốc và điều chẳng lành của một nước thì mới thật là chủ của nước ấy: chỗ người ta tránh mới là chỗ định ra danh phận. Hai vế này được dẫn bằng ba chữ thánh nhân vân, tức dẫn lời người trước, cho thấy chúng đã là lời truyền lại chứ không phải câu tác giả mới đặt.

Bốn chữ này đứng riêng làm câu kết chương, và chúng không nói về nước cũng không nói về vua, chúng nói về cách nói. Chính ngôn là lời ngay, lời đúng; nhược phản là nghe như trái ngược. Đây là chìa để đọc cả sách, vì rất nhiều câu trong Đạo Đức Kinh có đúng hình dạng ấy: cái lớn thành tựu nghe như còn khuyết ở chương 45, đạo sáng nghe như tối ở chương 41.

Bốn chữ ấy cũng có hai lối hiểu. Một lối: lời đúng nghe ngược tai người thường, tức nói về cảm giác của người nghe. Một lối: muốn nói cho đúng thì phải nói ngược lại điều người ta quen nói, tức lối nói ngược là một phép chữa sai chứ không phải thói chơi chữ. Lối thứ hai giải thích được vì sao sách giữ giọng ấy suốt tám mươi mốt chương.

Khế là thẻ khế ước, khắc chữ rồi chẻ đôi, mỗi bên giữ một nửa để khi cần thì ghép lại làm bằng. Chữ trách ở đây là đòi, không phải trách mắng. Mạch chương mở bằng một nhận xét lạnh: hòa giải một mối oán lớn thì tất còn sót oán dư; giữ thẻ mà không đòi chính là cách không để mối oán sinh ra từ đầu.

Nửa bên trái là nửa của ai thì các nhà chú giải không nhất trí. Một lối nói đó là nửa của bên cho, tức thánh nhân có bằng trong tay, có quyền đòi mà không đòi. Một lối nói đó là nửa của bên chịu, tức thánh nhân tự nhận lấy phần thấp.

Trước hai câu này là cặp đối: có đức thì giữ phần thẻ, không đức thì giữ phần thu. Chữ triệt hiểu theo hai lối, một lối coi là thu lấy lột lấy, một lối gắn với phép thuế triệt của nhà Chu.

Vô thân là không riêng thân với ai. Nhưng câu sau lại nói thường ở về phía người thiện, nghe như trái với câu trước và trái với chương 5 nói trời đất không có lòng riêng. Các nhà chú giải chữa chỗ ấy bằng cách đọc chữ dữ là đi cùng chứ không phải ban ơn, và đọc thiện nhân là người khéo thuận lẽ tự nhiên chứ không phải người tốt theo bảng đức mục. Hiểu vậy thì trời không chọn ai: ai thuận lẽ thì được lẽ ấy đưa đi.

Bốn chữ mở chương là câu tả điều kiện, không phải lời hô hào: nước nhỏ, dân ít. Bản Vương Bật chép chữ quốc; hai bản bạch thư Mã Vương Đôi chép chữ bang, cũng nghĩa là nước. Lối giải thường gặp cho chỗ khác chữ này là người chép thời Hán phải tránh chữ bang vì trùng tên Hán Cao Tổ Lưu Bang.

Câu tiếp có một cụm khó, thập bá chi khí, hiểu theo hai lối. Một lối coi thập bá là đơn vị mười người trăm người trong quân ngũ, vậy đây là đồ binh của các đội ấy. Một lối coi thập bá là mười lần trăm lần, vậy đây là thứ đồ dùng lợi gấp mười gấp trăm.

Đây là chỗ phải đọc cho kỹ, vì nó quyết định cách hiểu cả chương. Hai chữ tuy hữu nghĩa là dù có, tức vẫn có: thuyền và xe vẫn có đó, áo giáp binh khí vẫn có đó. Chương không nói phá thuyền đốt xe, cũng không nói nước ấy chưa biết làm thuyền làm xe. Nó nói vô sở thừa chi, vô sở trần chi, tức không có việc gì phải ngồi lên, không có dịp nào phải bày ra.

Chỗ nhấn vì vậy nằm ở chữ sở, tức ở cái dịp dùng, không nằm ở vật. Riêng câu sử dân phục kết thằng nhi dụng chi thì khó, vì chữ phục là trở lại và kết thằng là lối thắt nút dây ghi việc thời chưa có chữ viết; đó là chỗ duy nhất trong chương nói tới việc trở lại một lối cũ.

Bốn vế bốn chữ, mỗi vế một động từ đặt trước chữ kỳ, tức trước cái của mình. Chỗ tinh của câu nằm ở ngữ pháp: cam là ngọt, ở đây dùng như động từ nghĩa là thấy ngọt; mỹ là đẹp, ở đây là thấy đẹp. Vậy bốn vế không tả chất lượng của cơm áo nhà cửa tục lệ, chúng tả cách người trong nước ấy nhìn cơm áo nhà cửa tục lệ của chính mình.

Hiểu như thế thì câu không nói cơm ngon áo đẹp, nó nói không có sự so đo với cơm áo của nơi khác.

Nước bên cạnh trông thấy nhau, tiếng gà tiếng chó nghe rõ sang nhau, mà dân đến già đến chết cũng không qua lại. Chỗ va nhau giữa rất gần và không qua lại chính là chỗ gây tranh luận suốt hai nghìn năm.

Lối đọc coi chương 80 là chủ trương lui về đời sống nguyên thủy, bỏ thuyền bỏ xe bỏ cả chữ viết, là một lối đọc có thật và có bề dày trong lịch sử chú giải, không phải do người nay bày đặt ra. Bài Đào Hoa Nguyên Ký của Đào Uyên Minh là hậu duệ văn học nổi tiếng nhất của lối đọc ấy.

Lối đọc thứ hai dựa vào ba chỗ trong chính nguyên văn: hai chữ tuy hữu cho thấy thuyền xe giáp binh vẫn còn đó; hai chữ vô sở cho thấy thứ thiếu là dịp dùng chứ không phải vật; và bất tương vãng lai có thể đọc là không phải chạy sang nhau vì không thiếu gì của nhau.

Thư viện nêu cả hai lối và không chọn thay quý vị. Chỉ xin ghi thêm một điều thuần về chữ nghĩa: trong cả chương không có một chữ nào ở dạng cấm hay dạng phá; mọi vế đều ở dạng sử, tức khiến cho, và dạng vô sở, tức không có dịp.

Ba cặp câu mở chương dựng theo cùng một khuôn đối: lời thật không đẹp, lời đẹp không thật; người giỏi không tranh biện, người tranh biện không giỏi; người biết không cần rộng khắp, người rộng khắp thì không biết. Chữ biện là tranh biện, đấu lý; chữ bác là biết nhiều thứ.

Cặp thứ ba dễ gây phản ứng nhất vì nghe như chê việc học rộng; chỗ đối ở đây là giữa biết một cái cho tới gốc và biết nhiều cái ở ngoài mặt, không phải giữa học và không học. Đặt ba cặp này ở đầu chương cuối là việc có tính toán: sách vừa nói xong tám mươi chương thì đặt chính lời của mình vào chỗ bị hỏi.

Tích là chất lại, dồn lại mà giữ. Chữ ký ở đây phần nhiều được đọc theo nghĩa tận, tức đem ra cho hết; chữ dũ là càng. Có bản chép vô tích thay cho bất tích, nghĩa không đổi. Chữ vi trong cụm vị nhân đọc là vị, nghĩa là làm cho, không đọc là vi với nghĩa làm ra.

Lập luận nghe nghịch lý nhưng ăn đúng mạch cả sách: cái gì dồn lại mà giữ thì thành cứng, thành có chỗ để mất; cái gì đem ra thì còn ở trạng thái đi lại được. Đây là câu cuối cùng trong sách nói thánh nhân làm gì, và nó nói bằng một chữ phủ định.

Vế này thu phép trời vào bốn chữ: làm lợi mà không làm hại. Bốn chữ ấy nhắc lại chương 77 và chương 73.

Đặt ở câu kết, vế này làm một việc mà cả sách trước đó ít làm: nói về trời bằng một mệnh đề khẳng định. Suốt tám mươi chương, trời phần lớn được tả bằng lối phủ định, không nói, không gọi, không có lòng riêng; tới đây mới có một vế nói trời làm gì.

Vế cuối cùng của cả sách nói về người, và chữ đáng nhấn là chữ vi: làm, chứ không phải không làm. Suốt sách nói vô vi, tới câu cuối thì nói rõ chỗ phải bỏ là chỗ tranh, không phải chỗ làm. Câu kết vì vậy chữa lại đúng chỗ dễ hiểu lầm nhất của cả bộ, và chữa ở đúng câu cuối cùng.

Chương 81 đóng sách theo một lối riêng. Nó bàn về lời nói, rồi về việc không tích chứa, rồi hạ hai vế đối về trời và về người; ba việc ấy làm cho chương đọc như một lời tựa bị đặt ở cuối.

Cần ghi rõ một điều về hình thức. Số tám mươi mốt chương và lối chia hai phần Đạo Kinh Đức Kinh là của các bản truyền về sau, trong đó bản Hà Thượng Công đã chia đủ số ấy và đặt tên từng chương; hai bản bạch thư Mã Vương Đôi xếp phần Đức trước phần Đạo và không chia chương theo lối đang đọc. Vậy chỗ ta gọi là chương cuối là chỗ cuối của một lối sắp xếp về sau.