Leo hết con dốc lát đá từ phố Kanonicza lên đồi Wawel (Wzgórze Wawelskie), quý vị thấy bên trái là lâu đài, bên phải là một ngôi nhà thờ mà không lối kiến trúc nào chiếm trọn: thân gạch đỏ Gothic, một mái vòm dát vàng nhô lên ở góc, một mái vòm khác lợp chì đen ngay cạnh, ba ngọn tháp cao thấp khác nhau, và dọc hai hông là một chuỗi nhà nguyện mỗi cái một kiểu.
Đó là Nhà thờ chính tòa Wawel (Katedra Wawelska), tên đầy đủ là Vương cung thánh đường chính tòa Thánh Stanisław Giám mục Tử đạo và Thánh Wacław Tử đạo. Trong lòng nhà thờ, ngay giữa gian chính, là mộ của Thánh Stanisław, vị giám mục Kraków tử đạo năm 1079 và là bổn mạng của cả nước Ba Lan. Bài này giới thiệu nơi ấy bằng giọng sử liệu và kiến trúc, và nói rõ ở phần thế đất rằng Công Giáo không dạy phong thủy.
IHai Vị Thánh Bổn Mạng Và Ngai Tòa Giám Mục
Trong nếp Công Giáo, mỗi nhà thờ được dâng kính một hay nhiều vị thánh, và vị ấy là bổn mạng của nhà thờ. Ở đây có hai vị. Thánh Wacław (Wenceslaus) là công tước xứ Bohemia thế kỷ 10, được kính là tử đạo, và là tước hiệu gốc của nhà thờ từ lần dựng đầu tiên. Thánh Stanisław (Stanislaus) là giám mục Kraków, tử đạo năm 1079 tại Skałka bên bờ sông Wisła, được phong thánh năm 1253 và trở thành bổn mạng của Ba Lan.
Chữ chính tòa không chỉ độ lớn. Nhà thờ chính tòa là nhà thờ có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận, dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc. Nơi đây là chính tòa của giáo phận Kraków từ khoảng năm 1000, và từ năm 1925 là chính tòa của Tổng giáo phận Kraków. Vì thế những nghi lễ trọng nhất của cả tổng giáo phận được cử hành tại đây, do vị tổng giám mục chủ sự.
Về mặt tư liệu, hài cốt Thánh Stanisław được đưa từ Skałka về nhà thờ chính tòa và đặt giữa lòng nhà thờ, khiến nơi này thành điểm hành hương chính của cả nước từ thế kỷ 13. Tư liệu của nhà thờ ghi rằng từ vua Władysław Łokietek năm 1320, gần như mọi vua Ba Lan đều đăng quang tại đây, tổng cộng 39 lễ đăng quang từ 1320 tới 1734, và các vua quỳ trước mộ vị thánh trong lễ ấy. Nhà thờ cũng là nơi an táng các vua, bắt đầu từ chính Władysław Łokietek.
Nhiều người gọi gộp nơi này là lâu đài Wawel và tưởng nhà thờ là một phần của lâu đài. Không phải. Trên đồi có hai cơ sở riêng: lâu đài hoàng gia, nay là bảo tàng của nhà nước, và nhà thờ chính tòa, thuộc về Tổng giáo phận Kraków và vẫn là nơi cử hành phụng vụ hằng ngày. Hai bên có lối vào riêng, quản lý riêng và lịch sử xây dựng riêng, chỉ chung nhau ngọn đồi.
IIBa Lần Dựng Trên Một Ngọn Đồi
Nhà thờ hiện còn là lần dựng thứ ba trên cùng một chỗ. Tư liệu của nhà thờ và bài khảo cứu kiến trúc trung đại đồng ý về ba lớp: một nhà thờ tiền Roman dựng sau khi lập giáo phận Kraków khoảng năm 1000, một nhà thờ Roman cung hiến năm 1142, và nhà thờ Gothic cung hiến năm 1364. Từ lớp thứ hai còn lại hầm mộ Thánh Leonard và phần chân tháp Chuông Bạc.
- Khoảng 1000Nhà thờ thứ nhấtDựng sau khi giáo phận Kraków được lập, bài khảo cứu ước tính khoảng 45 mét dài và 21 mét rộng. Một nguồn tổng hợp còn nhắc một kiến trúc gỗ hoặc nhà tròn đá sớm hơn, khoảng năm 970.
- 1142Nhà thờ RomanXây lại từ cuối thế kỷ 11 dưới thời công tước Władysław Herman, cung hiến năm 1142, khoảng 57 mét dài. Hầm mộ Thánh Leonard, rộng chừng 10 x 15 mét, và phần chân đá cao 12 mét của tháp Chuông Bạc còn từ lớp này.
- 1320Khởi dựng nhà thờ GothicSau vụ cháy năm 1305, cung thánh mới được dựng từ năm 1320 dưới các giám mục Nanker, Jan Grot và Bodzanta. Cùng năm ấy, ngày 20 tháng 1, vua Władysław Łokietek đăng quang tại đây, mở đầu lệ đăng quang ở Wawel.
- 1364Cung hiếnNgày 28 tháng 3 năm 1364 nhà thờ Gothic được cung hiến, mặt bằng ba gian có cánh ngang, cung thánh và hành lang vòng, xây đá vôi và sa thạch. Bài khảo cứu ghi cung thánh được cung hiến riêng năm 1346, thân nhà thờ xây từ 1348 tới khoảng 1359.
- 1521Chuông ZygmuntChuông do vua Zygmunt I dâng, đúc năm 1520 tại xưởng của Hans Behem ở Kraków, kéo lên tháp và rung lần đầu ngày 13 tháng 7 năm 1521.
- 1533Nhà nguyện ZygmuntNhà nguyện mộ của vua Zygmunt I do Bartolomeo Berrecci thiết kế, hoàn thành năm 1533. Tư liệu nhà thờ ghi khởi công năm 1519, Britannica và Wikipedia ghi 1517, nguồn vênh nhau hai năm.
- 1629Bảo đài Thánh StanisławBảo đài Baroque có tán cẩm thạch đen dựng giữa lòng nhà thờ trong các năm 1626 tới 1629 theo phần lớn nguồn, một nguồn ghi 1628 tới 1630. Quan tài bạc hiện thấy do Piotr von der Rennen làm trong các năm 1669 tới 1671.
- 1910Trùng tu lớnĐợt trùng tu 1895 tới 1910 do Sławomir Odrzywolski rồi Zygmunt Hendel chủ trì. Năm 1978 khu phố cổ Kraków gồm đồi Wawel được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới, năm 1994 được công nhận Di tích lịch sử quốc gia Ba Lan.
IIIGothic, Mái Vòm Vàng Và Tiếng Chuông Ba Mươi Cây Số
Lõi của nhà thờ là một basilica Gothic ba gian, gian giữa cao hơn hai gian bên, có cánh ngang và một hành lang vòng quanh cung thánh. Nhưng thứ làm nên dáng của Wawel là những gì bám vào lõi ấy qua bốn thế kỷ: gần hai mươi nhà nguyện dựng dọc hai hông, mỗi cái do một vua hay một giám mục lập làm nơi an táng, nên có cái Gothic, cái Phục Hưng, cái Baroque. Bài khảo cứu kiến trúc nhắc mặt bằng hình thánh giá Latinh phải co lại cho vừa đỉnh đồi.
Đặt ở giao điểm gian chính và cánh ngang, kiểu Baroque, tán bằng cẩm thạch đen chống trên bốn cột, bên dưới là quan tài bạc chạm các tích đời vị thánh. Người Ba Lan gọi chỗ này là bàn thờ của Tổ quốc.
Nhà nguyện Phục Hưng mặt bằng vuông, mái vòm dát vàng, thiết kế của Bartolomeo Berrecci, hoàn thành 1533. Nơi an táng vua Zygmunt I, vua Zygmunt II August và hoàng hậu Anna Jagiellonka. Được giới sử kiến trúc gọi là viên ngọc Phục Hưng phía bắc dãy Alps.
Dựng kề bên nhà nguyện Zygmunt với mặt bằng gần giống nhưng lợp chì đen và trang trí Baroque, nơi an táng dòng vua Waza. Hai mái vòm vàng và đen đứng cạnh nhau là hình ảnh quen nhất của mặt nam nhà thờ.
Vốn là một tháp phòng thủ cũ của thành, được nâng cao thế kỷ 16 để treo chuông. Trên tháp có chuông Zygmunt cùng bốn chuông lớn khác.
Chân đá cao 12 mét từ nửa đầu thế kỷ 12, thân gạch thêm ở thế kỷ 14, tầng và chóp thêm năm 1530, mái chóp hiện nay lợp năm 1769. Treo chuông Herman đúc khoảng năm 1271, cổ nhất nhà thờ, chuông Zbyszko khoảng 1423, chuông Maciek 1669 và chuông Gioan Phaolô II đúc năm 2014.
Hầm Thánh Leonard kiểu Roman là phần cổ nhất còn nguyên. Nối với nó là các hầm mộ vua và các nhân vật lớn của văn hóa Ba Lan, trong đó có hai nhà thơ Adam Mickiewicz và Juliusz Słowacki, cùng hầm mộ các tổng giám mục Kraków.
| Số liệu chuông Zygmunt | Giá trị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Năm đúc | 1520 | Hans Behem, thợ đúc gốc Nürnberg làm việc ở Kraków |
| Rung lần đầu | 13 tháng 7 năm 1521 | theo tư liệu nhà thờ |
| Khối lượng cả bộ | 12.600 kg | thân đồng 9.650 kg, ách gỗ sồi 2.160 kg, quả lắc 365 kg |
| Đường kính | 242 cm | thân cao 241 cm, cả bộ cao 460 cm |
| Người kéo | 12 người | nghe được xa khoảng 30 km, âm Fa thăng quãng tám lớn |
Nhiều người tới xem chuông Zygmunt và tưởng đó là chuông cổ nhất của nhà thờ. Không phải. Chuông cổ nhất là chuông Herman trên tháp Chuông Bạc, đúc khoảng năm 1271, đường kính 83 cm, nặng 420 kg, nhỏ hơn chuông Zygmunt hơn hai mươi lần. Chuông Zygmunt lớn nhất và nổi tiếng nhất, nhưng trẻ hơn Herman hai thế kỷ rưỡi.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần lời rào trước. Công Giáo không dạy phong thủy. Hướng của một nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành, và nhà thờ Wawel còn bị ràng thêm bởi diện tích hẹp của đỉnh đồi. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra để bạn đọc quen lối ấy có chỗ đối chiếu, không phải điều được chép trong tư liệu của nhà thờ, cũng không phải điều mà những người dựng công trình tính tới.
Điều đọc thấy trước nhất là gò đá bên khúc sông uốn. Wawel là một mỏm đá vôi cao chừng 25 mét trên mặt sông Wisła (Vistula), và con sông ôm lấy chân đồi ở phía nam và phía tây trước khi chảy tiếp về phía bắc. Trong lối xem đất cổ truyền, một gò cao có nước ôm vòng gọi là thế thủy bão, khí trên gò được nước giữ lại chứ không trôi đi, và người xưa coi đó là chỗ đáng dựng cả cung điện lẫn nơi thờ tự. Lâu đài và nhà thờ đứng chung một gò suốt nghìn năm khớp với cách nhìn ấy, dù lý do thật của người dựng là phòng thủ và nguồn nước.
Thứ hai là mộ ở giữa. Bảo đài Thánh Stanisław đặt đúng giao điểm gian chính và cánh ngang, nghĩa là ở tâm hình thánh giá của mặt bằng. Con mắt cổ truyền hay gọi chỗ ấy là trung cung, nơi mọi trục gặp nhau. Cần nói rõ rằng việc đặt mộ vị thánh ở giao điểm là lệ của nhà thờ châu Âu, và lệ ấy đi từ ý nghĩa phụng vụ, không từ la bàn.
Thứ ba là thân chính và các nhà nguyện bám quanh. Gần hai mươi nhà nguyện dựng dọc hai hông như những căn phòng nhỏ ôm lấy thân lớn, làm cho khối kiến trúc không có một mặt tiền phẳng nào. Lối đọc cổ truyền gọi hình này là chúng tinh củng nguyệt, nhiều sao chầu một trăng, và thường coi là thế quần tụ. Ở Wawel sự quần tụ ấy có lý do lịch sử rõ ràng: mỗi vua, mỗi giám mục muốn có chỗ an táng cạnh mộ vị thánh, nên xây thêm một phòng.
Về hướng, nhà thờ theo hướng phụng vụ, cung thánh ở một đầu cố định, lối vào chính mở về phía sân đồi. Thư viện không đo hướng la bàn cho nơi này vì việc ấy không có nghĩa trong nếp Công Giáo, và dừng phần đối chiếu ở đây.
VLễ Theo Lịch Phụng Vụ
Là nhà thờ chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công Giáo, tính theo dương lịch, và có thêm những ngày riêng gắn với hai vị bổn mạng. Bài chỉ ghi ngày cố định, không ghi giờ, vì giờ giấc thay đổi từng năm.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 8 tháng 5 | Dương lịch, lịch phụng vụ Ba Lan | Thánh Stanisław | Lễ trọng của bổn mạng chính. Lịch Roma chung đặt lễ ngài vào ngày 11 tháng 4, riêng Ba Lan giữ ngày 8 tháng 5. |
| Chúa nhật sau 8 tháng 5 | Dương lịch, lệ riêng Kraków | Rước kiệu từ Wawel về Skałka | Rước hài cốt Thánh Stanisław từ nhà thờ chính tòa tới Skałka, nơi ngài tử đạo, do tổng giám mục Kraków dẫn đầu. |
| 28 tháng 9 | Dương lịch, lịch phụng vụ chung | Thánh Wacław | Lễ vị bổn mạng thứ hai, tước hiệu gốc của nhà thờ từ lần dựng đầu tiên. |
| Tuần Thánh và Phục Sinh | Dương lịch, lịch phụng vụ chung | Đỉnh cao năm phụng vụ | Thánh lễ Dầu và các nghi lễ mang tính giáo phận do tổng giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa. |
| 2 tháng 11 | Dương lịch, lịch phụng vụ chung | Các Đẳng Linh Hồn | Ngày cầu cho người đã khuất, có ý nghĩa riêng ở một nhà thờ có nhiều hầm mộ. Đây cũng là ngày linh mục Karol Wojtyła, sau là Giáo hoàng Gioan Phaolô II, dâng thánh lễ đầu tiên tại hầm Thánh Leonard năm 1946. |
Về kiều bào: thư viện tìm thấy nguồn của Tổng giáo phận Warszawa về một cộng đoàn Công Giáo Việt Nam khoảng 150 tới 200 người họp thánh lễ hằng tuần ở Mroków gần Wólka Kosowska, có linh mục tuyên úy dòng Ngôi Lời, và một cộng đoàn thứ hai ở giáo xứ Thánh Jadwiga tại Żerań, Warszawa. Thư viện chưa tìm được nguồn về thánh lễ tiếng Việt tại Kraków, nên chỉ ghi tới đây.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Wawel 3, 31-001 Kraków (Wzgórze Wawelskie)
- Đường tới
- Nhà thờ nằm trên đồi Wawel ở đầu nam phố cổ Kraków, địa chỉ Wawel 3, đi bộ từ Quảng trường Chính (Rynek Główny) theo phố Grodzka hoặc phố Kanonicza chừng mười phút là tới chân dốc lên đồi.
- Toạ độ
- 50.0547, 19.9355
Đây là nhà thờ chính tòa đang cử hành phụng vụ, không phải bảo tàng. Lệ thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ và trong các hầm mộ. Khi đang có thánh lễ, khách xin đứng yên, không đi giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Lối lên tháp Zygmunt hẹp và dốc, quý vị xin theo hướng dẫn tại chỗ. Người đi lễ thường chạm tay vào chuông Zygmunt và ước một điều, đó là nếp dân gian chứ không phải nghi thức của nhà thờ.
Những nơi gần đây trong thư viện
XIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Wawel
Contribute photos, information or video for Wawel CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Wawel thờ ai
Nhà thờ được dâng kính hai vị: Thánh Stanisław, giám mục Kraków tử đạo năm 1079 và là bổn mạng Ba Lan, có mộ đặt giữa lòng nhà thờ, và Thánh Wacław, công tước Bohemia tử đạo thế kỷ 10, tước hiệu gốc của nhà thờ từ lần dựng đầu tiên.
Nhà thờ Wawel được xây năm nào
Có ba lần dựng trên cùng một chỗ: nhà thờ đầu tiên khoảng năm 1000 sau khi lập giáo phận Kraków, nhà thờ Roman cung hiến năm 1142, và nhà thờ Gothic hiện còn khởi dựng năm 1320, cung hiến ngày 28 tháng 3 năm 1364. Hầm Thánh Leonard còn lại từ lần dựng thứ hai.
Chuông Zygmunt nặng bao nhiêu
Theo tư liệu nhà thờ, cả bộ nặng 12.600 kg, riêng thân đồng 9.650 kg, đường kính 242 cm, đúc năm 1520 bởi Hans Behem, rung lần đầu ngày 13 tháng 7 năm 1521, cần 12 người kéo. Chuông chỉ rung trong các lễ trọng và dịp lớn, không rung hằng ngày.
Nhà nguyện Zygmunt là gì
Là nhà nguyện mộ của vua Zygmunt I, kiểu Phục Hưng, mái vòm dát vàng, do Bartolomeo Berrecci thiết kế, hoàn thành năm 1533. Tư liệu nhà thờ ghi khởi công năm 1519, Britannica và Wikipedia ghi 1517. Nơi an táng vua Zygmunt I, vua Zygmunt II August và hoàng hậu Anna Jagiellonka.
Lễ Thánh Stanisław ở Kraków vào ngày nào
Ba Lan mừng lễ ngài ngày 8 tháng 5, khác với lịch Roma chung đặt ngày 11 tháng 4. Chúa nhật sau ngày 8 tháng 5 có cuộc rước hài cốt vị thánh từ nhà thờ chính tòa Wawel về Skałka, nơi ngài tử đạo, do tổng giám mục Kraków dẫn đầu.