Đứng giữa Quảng trường Chợ Chính (Rynek Główny) của Kraków, quý vị sẽ thấy ở góc đông bắc một khối nhà thờ gạch đỏ sẫm, hai tháp không bằng nhau: tháp bắc cao hơn, đội một chóp nhọn bao quanh bởi tám chóp nhỏ, trên cùng là một vương miện mạ vàng. Nhà thờ không đứng song song với quảng trường mà xoay lệch đi một góc, như thể nó có trước những dãy nhà quanh đó. Đúng giờ tròn, từ ô cửa nhỏ trên tháp cao, tiếng kèn đồng cất lên một giai điệu ngắn rồi dứt ngang giữa chừng.
Đó là Vương cung thánh đường Đức Mẹ Lên Trời, người Ba Lan gọi gọn là Kościół Mariacki, nhà thờ Đức Mẹ. Đây là nhà thờ giáo xứ Công Giáo, không phải nhà thờ chính tòa, nhưng suốt nhiều thế kỷ nó là nhà thờ của thị dân Kraków, và họ đã đặt vào đây công trình quý nhất của mình: bàn thờ gỗ chạm do Veit Stoss làm trong mười hai năm.
IĐức Mẹ Lên Trời Và Nhà Thờ Của Thị Dân
Nhà thờ kính Đức Mẹ Lên Trời, và điều ấy hiện ra rõ nhất ở chính bàn thờ chính: cảnh giữa là Đức Mẹ an giấc giữa các Tông đồ, bên trên là Đức Mẹ được đưa lên trời, trên cùng là Đức Mẹ được Chúa Kitô đội triều thiên. Toàn bộ chương trình hình tượng của bàn thờ là một bài giảng bằng gỗ về vị thánh bổn mạng của nhà thờ.
Khác với Nhà thờ chính tòa Wawel cách đó chừng 700 mét, nơi đặt ngai tòa giám mục, Mariacki là nhà thờ của một giáo xứ, và giáo xứ ấy trong thời trung đại là của giới thị dân giàu có quanh quảng trường chợ. Các nhà nguyện dọc hai bên phần lớn do các gia đình thương gia và các phường hội dựng.
Theo đức tin Công Giáo, Đức Mẹ Lên Trời có nghĩa là Đức Maria, khi kết thúc cuộc đời trần thế, được đưa về trời cả hồn lẫn xác. Truyền thống phương Đông gọi cùng biến cố là Đức Mẹ an giấc, và chính cảnh an giấc ấy được Veit Stoss chọn làm tâm điểm bàn thờ. Giáo hội mừng lễ này ngày 15 tháng 8, và theo tư liệu hướng dẫn Kraków, bàn thờ được hoàn thành để kịp dịp lễ ấy năm 1489.
Tài liệu khảo cứu kiến trúc trung đại ghi nhà thờ Roman đầu tiên được dựng từ đầu thế kỷ 13, chậm nhất là trong thập niên 1220, dưới thời giám mục Iwo Odrowąż. Nhà thờ Gothic được dựng trên nền ấy từ khoảng năm 1290 và cung hiến khoảng năm 1320. Vì nhà thờ đầu tiên có trước khi thành phố được quy hoạch lại với quảng trường vuông vức, nên nhà thờ Gothic dựng trên nền cũ đứng lệch góc so với quảng trường, như quý vị thấy hôm nay.
Nhiều người tưởng Mariacki là nhà thờ chính tòa của Kraków vì nó lớn và nổi tiếng. Không phải. Nhà thờ chính tòa của Tổng giáo phận Kraków là nhà thờ trên đồi Wawel. Mariacki là nhà thờ giáo xứ mang tước hiệu vương cung thánh đường, một tước hiệu danh dự Tòa Thánh ban cho những nhà thờ có giá trị lịch sử và phụng vụ đặc biệt.
IIBảy Thế Kỷ Bên Quảng Trường Chợ
Ngôi nhà thờ hiện nay lớn dần qua hai trăm năm: một nhà thờ Gothic dạng hall church, rồi một gian cung thánh dài thêm, rồi gian giữa được nâng cao thành basilica, rồi các nhà nguyện, rồi chóp tháp. Những thế kỷ sau chỉ thêm lớp trang trí, không đổi khối chính.
- Đầu thế kỷ 13Nhà thờ RomanNhà thờ đầu tiên được dựng dưới thời giám mục Iwo Odrowąż, chậm nhất trong thập niên 1220, theo tài liệu khảo cứu kiến trúc trung đại.
- Khoảng 1290 tới 1320Nhà thờ GothicNhà thờ Gothic hai tháp dạng hall church được dựng trên nền nhà thờ Roman và cung hiến khoảng năm 1320.
- 1355 tới 1365Gian cung thánh dàiThị dân Mikołaj Wierzynek bảo trợ việc dựng gian cung thánh dài ba gian với vòm hình sao.
- Cuối thập niên 1390Nâng thành basilicaGian giữa được nâng cao hơn hai gian bên, kiến trúc sư Mikołaj Werner làm vòm gian giữa năm 1397. Từ 1435 tới 1446 thêm sáu nhà nguyện dọc hai gian bên.
- 1477 tới 1489Bàn thờ Veit StossVeit Stoss làm bàn thờ chính trong mười hai năm, hoàn thành kịp lễ Đức Mẹ Lên Trời năm 1489. Năm 1478 chóp Gothic của tháp bắc do thợ cả Maciej Heringk làm xong.
- Giữa thế kỷ 18Lớp BaroqueFrancesco Placidi chủ trì việc trang trí Baroque và dựng tiền sảnh ở mặt tây.
- Cuối thế kỷ 19Trùng tu StryjeńskiTadeusz Stryjeński chủ trì trùng tu, tranh tường theo thiết kế Jan Matejko do Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer và những người khác thực hiện, hai ông cũng làm cửa kính màu.
- 1978 và 1994Di sảnNăm 1978 khu phố cổ Kraków được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới. Năm 1994 Quần thể lịch sử thành phố Kraków được công nhận Di tích lịch sử (Pomnik historii) của Ba Lan.
Về năm khởi dựng, các nguồn không mâu thuẫn nhưng tính mốc khác nhau. Trang của nhà thờ nói gọn là dựng từ cuối thế kỷ 13 trên nền nhà thờ Roman, cung hiến khoảng năm 1320. Tài liệu khảo cứu kiến trúc trung đại tách rõ hơn: nhà thờ Roman đầu thế kỷ 13, nhà thờ Gothic từ khoảng năm 1290. Về bàn thờ, một trang hướng dẫn Kraków ghi tượng lớn nhất cao khoảng 2,8 mét và nặng tới 250 kg, trang của nhà thờ không ghi số đo, nên thư viện ghi con số ấy kèm tên nguồn.
IIIBàn Thờ Veit Stoss, Hai Tháp Và Khúc Kèn
Nhà thờ là một basilica Gothic gạch ba gian, gian giữa cao hơn gian bên, gian cung thánh dài và hẹp với vòm hình sao. Mặt tây có hai tháp không đều. Bên trong, màu sắc là điều khiến người ta dừng bước: tường và vòm phủ kín tranh màu xanh sẫm điểm sao vàng theo thiết kế của Jan Matejko, cửa kính màu của Wyspiański và Mehoffer ở gian cung thánh, và ở cuối tầm nhìn là bàn thờ vàng rực của Veit Stoss.
Bàn thờ Veit Stoss (tiếng Ba Lan: Wit Stwosz) là bàn thờ năm cánh. Trang của nhà thờ ghi khung bằng gỗ sồi, nền bằng gỗ thông rụng lá, tượng bằng gỗ đoạn. Cảnh giữa là Đức Mẹ an giấc giữa các Tông đồ, trên là Đức Mẹ Lên Trời, trên cùng là Đức Mẹ được đội triều thiên, bệ dưới là Cây Giêsê, tổ tiên của Chúa Kitô. Khi mở cánh, người xem thấy sáu cảnh về niềm vui của Đức Mẹ, khi khép thấy mười hai cảnh đời Đức Mẹ và Chúa Kitô. Trang của nhà thờ ghi xưa kia bàn thờ chỉ mở vào các lễ lớn.
Kích thước khoảng 11 x 13 mét, hơn 200 tượng tạc từ khối gỗ đoạn nguyên, theo một trang hướng dẫn Kraków. Được bảo tồn toàn diện trong các năm 2015 tới 2021.
Cao 82 mét, chóp Gothic năm 1478 hình bát giác nhọn quanh có tám chóp nhỏ. Treo chuông đồng hồ đúc năm 1530, đường kính 165 cm. Từ đây kèn hejnał được thổi ở độ cao 54 mét.
Cao 69 mét, là tháp chuông. Ở tầng chuông có nhà nguyện Phục Hưng Thánh Phaolô Trở Lại, và một quả chuông cho người hấp hối do Kacper Koerber ở Wrocław đúc năm 1736.
Trang trí cuối thế kỷ 19 theo thiết kế Jan Matejko, do Wyspiański, Mehoffer và những người khác vẽ, cửa kính màu gian cung thánh cũng của hai ông.
Cửa gỗ trang trí hình các tiên tri và các thánh Ba Lan do Karol Hukan làm năm 1929, theo trang của nhà thờ.
Về khúc kèn hejnał, nhiều người tưởng đó là nghi thức tôn giáo của nhà thờ. Thực ra là lệ của thành phố. Theo Culture.pl, sổ chi tiêu của thành phố Kraków năm 1392 đã ghi khoản trả cho người thổi kèn trên tháp nhà thờ Đức Mẹ. Ban đầu tiếng kèn báo giờ mở và đóng cổng thành, báo hỏa hoạn, về sau mới thành tiếng báo giờ. Ngày nay người thổi là lính cứu hỏa được huấn luyện riêng, kèn thổi về bốn hướng, và từ năm 1927 buổi trưa được phát trên đài phát thanh quốc gia. Việc giai điệu dứt ngang giữa chừng gắn với một truyền thuyết thời trung cổ.
IVThế Đất Và Hướng
Mariacki là một ví dụ hiếm thấy cho thấy hướng phụng vụ mạnh hơn cả quy hoạch đô thị. Quảng trường Chợ Chính được vạch vuông vức, các dãy nhà chạy theo lưới ô cờ, riêng nhà thờ vẫn giữ trục của nền cũ, cung thánh quay về phía đông theo nếp nhà thờ trung đại, nên đứng lệch góc với mọi thứ xung quanh. Cần nói rõ: Công Giáo không dạy phong thủy, và những người dựng nhà thờ chỉ theo nếp phụng vụ và theo nền móng có sẵn. Đoạn dưới đây là cách thư viện đọc thế đất theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, để bạn đọc quen lối ấy có chỗ so sánh, không phải điều chép trong tư liệu của nhà thờ.
Nét nổi bật nhất là thế lệch. Trong lối xem đất của người Việt, một công trình đứng xiên so với đường phố thường bị coi là khó, vì mặt tiền không đón thẳng dòng người. Nhưng lối xem ấy cũng có chữ thuận long mạch, không thuận đường: khi nền đất đã có hướng riêng từ trước, người xưa giữ hướng của nền chứ không bẻ theo đường mới. Mariacki giữ trục của nhà thờ đầu thế kỷ 13, tức là giữ cái gốc.
Nét thứ hai là minh đường. Trước mặt tây của nhà thờ là cả quảng trường chợ, một trong những quảng trường thời trung đại lớn nhất châu Âu, bằng phẳng và thoáng. Sách địa lý gọi khoảng đất rộng trước mặt là minh đường, càng rộng và phẳng càng là chỗ khí tụ. Với một nhà thờ của thị dân, minh đường chính là cái chợ đã nuôi sống giáo xứ.
Nét thứ ba là song tháp bất đẳng, hai tháp không bằng nhau. Lối cổ truyền đọc hai ngọn cao ở mặt tiền như hai cánh tả hữu, và thường chuộng bên trái, tức thanh long, cao hơn bên phải, tức bạch hổ. Đứng trong nhà thờ nhìn ra mặt tây, tháp bắc cao 82 mét ở bên phải, tháp nam 69 mét ở bên trái, ngược với điều sách chuộng. Thư viện ghi lại để quý vị thấy cách đọc ấy không phải lúc nào cũng khớp, và việc hai tháp khác nhau vốn do chức năng: một tháp cho người canh và thổi kèn của thành phố, một tháp cho chuông nhà thờ.
VLễ Theo Lịch Phụng Vụ Công Giáo
Là nhà thờ giáo xứ, Mariacki theo lịch phụng vụ Công Giáo tính theo dương lịch, với lễ bổn mạng là Đức Mẹ Lên Trời. Là nhà thờ kính Đức Mẹ, các ngày lễ Đức Mẹ trong năm có vị trí đặc biệt. Bài chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 15 tháng 8 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Đức Mẹ Lên Trời | Lễ bổn mạng của nhà thờ, lễ trọng. Bàn thờ Veit Stoss được hoàn thành kịp dịp lễ này năm 1489. |
| 8 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội | Lễ trọng về Đức Mẹ trong Mùa Vọng, được giữ trọng thể ở các nhà thờ kính Đức Mẹ. |
| Mùa Vọng và 25 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh. Hai trong sáu cảnh ở mặt trong cánh bàn thờ Veit Stoss là Chúa giáng sinh và Ba Vua thờ lạy. |
| Tuần Thánh và Phục Sinh | Lịch phụng vụ Công Giáo, đổi theo năm | Đỉnh cao năm phụng vụ | Lễ trọng nhất năm. Cảnh Chúa Phục Sinh là một trong sáu cảnh ở mặt trong cánh bàn thờ. |
| Tháng 5 | Lịch phụng vụ Công Giáo, nếp Ba Lan | Tháng Đức Mẹ | Người Công Giáo Ba Lan giữ lệ kính Đức Mẹ suốt tháng 5, ở nhà thờ Đức Mẹ lệ ấy càng được giữ kỹ. |
Cách đó không xa, ở phía nam Kraków, là một trung tâm hành hương khác của thành phố với nhịp lễ riêng xoay quanh Chúa Nhật Lòng Thương Xót, quý vị xem bài Đền thánh Lòng Thương Xót Chúa.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Plac Mariacki 5, 31-042 Kraków (góc đông bắc Quảng trường Chợ Chính, Rynek Główny)
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 5 Plac Mariacki, góc đông bắc Quảng trường Chợ Chính (Rynek Główny), trung tâm phố cổ Kraków. Từ ga trung tâm Kraków Główny đi bộ về phía nam chừng mười phút.
- Toạ độ
- 50.0616, 19.9394
Đây là nhà thờ giáo xứ đang cử hành phụng vụ hằng ngày. Người tới cầu nguyện và khách tham quan thường vào bằng hai lối khác nhau, khách tham quan không đi vào phần dành cho người dự lễ khi đang có thánh lễ. Lệ thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ, giữ im lặng, không chụp ảnh khi có lễ. Lên tháp bắc theo nhóm nhỏ và có người dẫn, cầu thang hẹp và dốc.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Vương cung thánh đường Đức Mẹ Lên Trời, Kraków (Mariacki)
Contribute photos, information or video for St. Mary's Basilica, KrakówThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Đức Mẹ Kraków xây năm nào
Nhà thờ Roman đầu tiên có từ đầu thế kỷ 13. Nhà thờ Gothic hiện nay dựng từ khoảng năm 1290 trên nền ấy và được cung hiến khoảng năm 1320. Cuối thế kỷ 14 gian cung thánh được kéo dài và gian giữa được nâng cao thành basilica.
Bàn thờ Veit Stoss có gì đặc biệt
Là bàn thờ gỗ chạm năm cánh làm từ 1477 tới 1489, kích thước khoảng 11 x 13 mét, hơn 200 tượng gỗ đoạn, tượng lớn nhất cao khoảng 2,8 mét theo một trang hướng dẫn Kraków. Cảnh giữa là Đức Mẹ an giấc giữa các Tông đồ. Đây là một trong những kiệt tác điêu khắc Gothic muộn lớn nhất châu Âu.
Kèn hejnał Kraków là gì
Là khúc kèn đồng thổi mỗi giờ từ tháp bắc nhà thờ, ở độ cao 54 mét, về bốn hướng, dứt ngang giữa giai điệu. Sổ sách thành phố năm 1392 đã nhắc người thổi kèn trên tháp. Việc dứt ngang gắn với một truyền thuyết thời trung cổ. Từ năm 1927 buổi trưa được phát trên đài phát thanh quốc gia.
Vì sao hai tháp nhà thờ Mariacki không cao bằng nhau
Hai tháp có hai chức năng khác nhau. Tháp bắc cao 82 mét là tháp canh của thành phố, nơi thổi kèn và treo chuông đồng hồ năm 1530. Tháp nam cao 69 mét là tháp chuông của nhà thờ. Chóp Gothic của tháp bắc làm xong năm 1478.
Nhà thờ Mariacki có phải nhà thờ chính tòa Kraków không
Không. Mariacki là nhà thờ giáo xứ mang tước hiệu vương cung thánh đường, kính Đức Mẹ Lên Trời. Nhà thờ chính tòa của Tổng giáo phận Kraków là nhà thờ trên đồi Wawel, cách đó chừng 700 mét, nơi đặt ngai tòa của vị tổng giám mục.