VẠN ĐẠO ĐƯỜNGHALL OF MYRIAD PATHSEnglishENVề trang Thầy Ưng Khiêm
Đạo Mẫu Tứ Phủ · VĂN KHẤN CỔ TRUYỀN · ĐIỀN SỚ VÀ IN A4

Văn Khấn Lễ Đền Tản Viên Sơn Thánh Và Chử Đồng Tử Tiên Dung: Nghi Thức Kính Bái Tứ Bất Tử Việt Nam

Đệ Nhất Phúc Thần Núi Tản Sông Đà · Chử Đạo Tổ Và Nhị Vị Công Chúa Đầm Dạ Trạch · Hệ Thống Tứ Bất Tử · In Giấy Sớ A4

Khảo đính trọn vẹn ba dị bản văn khấn dâng hương hai ngôi vị Thánh Tổ thời đại Hùng Vương trong Tứ Bất Tử Việt Nam: bản khấn Tam Vị Đức Thánh Tản Viên (Tản Viên Sơn Thánh, Cao Sơn Đại Vương, Quý Minh Đại Vương) cùng Ngọc Hoa Công Chúa tại Đền Thượng, Đền Trung, Đền Hạ Ba Vì và Đền Và; bản khấn Đức Chử Đạo Tổ cùng Nhị vị Tiên Dung, Tây Sa Công Chúa tại Đền Đa Hòa, Đền Dạ Trạch cầu gia đạo hạnh phúc và thương mại hanh thông; cùng bản khấn chung kính lễ Tứ Bất Tử Nước Nam.

Dịp hành lễ
Rằm tháng Giêng (Hội Tản Viên) & 10-12 tháng Hai (Hội Chử Đồng Tử)
Rằm tháng Giêng (20/02/2027), 10 tháng Hai ÂL (17/03/2027) và các ngày Sóc Vọng
Khung giờ tốt
Giờ Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ
Hành lễ vào buổi sáng hoặc ban trưa dương khí thanh quang, tịnh khiết
Không gian cúng
Đền Thượng - Trung - Hạ Ba Vì, Đền Và, Đền Đa Hòa & Đền Dạ Trạch
Nội điện Thượng Cung chỉ dâng lễ chay thanh tịnh; Ban Công Đồng đặt lễ truyền thống
Văn bản và bản in
3 dị bản · Giấy sớ A4
Bản Đức Thánh Tản Viên, bản Chử Đồng Tử Tiên Dung và bản Chung Tứ Bất Tử

IĐiền Sớ Cá Nhân, Chọn Ngày Cúng Và Đọc Văn Khấn

Nghi lễ trực thuộc hệ thống Đạo Mẫu Tứ Phủ (4 bài văn khấn thuộc đạo này)
Bảng tra 81 lễ ›

1. Chọn ngày cúng dương lịch (tự đổi Âm lịch, Can Chi và Giờ Hoàng Đạo)

Chọn đúng ngày gia đình thực tế làm lễ

2. Thông tin Tín chủ và Gia quyến (tự động điền vào tờ sớ)

Lưu riêng tư ngay trên trình duyệt máy quý vị, không gửi lên máy chủ
Nhập năm sinh dương lịch để tự tính tuổi Can Chi và tuổi âm lịch

3. Chọn bản văn khấn, đứng khấn hoặc in giấy sớ A4

Dùng khi hành hương dâng hương tại quần thể Đền Thượng, Đền Trung, Đền Hạ trên núi Ba Vì, Đền Và (Đông Cung, Sơn Tây), Đền Tây Cung, Nam Cung, Bắc Cung hoặc các đình đền thờ Tam Vị Đức Thánh Tản: cầu quốc thái dân an, chế ngự tai ương bão lũ, trí tuệ minh mẫn và sự nghiệp vững như thế núi Tản Viên.

VẠN ĐẠO ĐƯỜNG · TỜ SỚ VĂN KHẤN CỔ TRUYỀN

Văn Khấn Lễ Đền Tản Viên Sơn Thánh Và Chử Đồng Tử Tiên Dung: Nghi Thức Kính Bái Tứ Bất Tử Việt Nam

1. Văn khấn Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh (Tam Vị Đức Thánh Tản và Ngọc Hoa Công Chúa tại Đền Ba Vì, Đền Và)

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, kèm 3 vái kính cẩn)

Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ Chư Vị Tôn Thần. Con kính lạy Mười phương Chư Phật, Chư Đại Bồ Tát, Chư Hiền Thánh Tăng.

Con kính lạy Đức Nam Thiên Thánh Tổ Đệ Nhất Phúc Thần Tản Viên Sơn Thánh Hựu Thánh Khuông Quốc Hiển Ứng Đại Vương Thượng Đẳng Tối Linh Thần.

Con kính lạy Đức Thánh Mẫu Đinh Thị Đen (Thân mẫu Đức Thánh Tản) và Đức Quốc Mẫu Mỵ Nương Ngọc Hoa Công Chúa tôn thần.

Con kính lạy Nhị Vị Thượng Đẳng Thần Phối Thờ: Đức Cao Sơn Đại Vương và Đức Quý Minh Đại Vương (Tam Vị Đức Thánh Tản Viên Sơn Quốc Chúa Đại Vương) cùng toàn thể Văn Võ Bộ Hạ Tướng Quân tại bản đền.

Hôm nay là ……………………, nhân tiết lành tháng tốt năm ………….

………… ………………………………, thuộc dòng tộc …………, hiện cư ngụ tại địa chỉ: ………….

Ngưỡng vọng non thiêng Tản Lĩnh đứng đầu các ngọn núi Tổ nước Nam: xưa kia vào thời Hùng Duệ Vương thứ mười tám, Đức Thánh Tản Viên Sơn Tinh đã nêu gương hiếu nghĩa nhân từ, cầm sách ước gậy thần cứu giúp muôn dân, dâng núi cao ngăn dòng nước dữ Thủy Tinh, dạy bách tính trị thủy làm ruộng, tạo dựng lửa ấm văn minh và dẹp yên bờ cõi Văn Lang. Trải qua muôn đời, uy linh Đệ Nhất Phúc Thần của Ngài vẫn che chở cho non sông đất Việt.

Hôm nay ………… giữ lòng thanh tịnh, tìm về chốn cổ từ linh địa, sửa biện hương trầm thảo mộc, hoa tươi ngũ quả, phẩm oản trà thanh cùng lễ vật trang nghiêm, thành tâm dâng lên trước bảo điện Tam Vị Đức Thánh Tản.

Cúi xin Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh, Đức Quốc Mẫu Ngọc Hoa Công Chúa cùng Đức Cao Sơn, Quý Minh Đại Vương thùy từ chứng giám, gia ân hộ quốc an dân, cho mưa thuận gió hòa, sông êm bể lặng, thiên tai dịch bệnh tiêu trừ.

Nguyện xin hồng ân Đức Thánh Tản độ trì cho toàn thể gia quyến họ ………… của ………… trong năm ………… thân tâm vững chãi như đá núi Ba Vì, trí tuệ sáng suốt, chí khí kiên cường vượt qua mọi thử thách, công việc và sự nghiệp chân chính phát triển bền vững, gia đạo bốn mùa bình an hưng thịnh.

………… nguyện sống ngay thẳng nhân hậu, biết đoàn kết tương trợ cộng đồng như truyền thống cha ông thuở dựng nước. Trước án thành tâm kính bái!

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy hoặc 3 vái sâu)

IIVật Phẩm Sắm Lễ Và Danh Mục Chuẩn Bị

Khi đi lễ tại hệ thống đền thờ Đức Thánh Tản Viên (Đền Thượng - Trung - Hạ Ba Vì, Đền Và Sơn Tây) và đền thờ Đức Thánh Chử Đồng Tử - Tiên Dung (Đền Đa Hòa, Đền Dạ Trạch Hưng Yên), lễ vật dâng cúng ưu tiên sự thanh tịnh, mộc mạc, gắn liền với sản vật núi rừng và đồng bằng châu thổ. Tại Thượng Cung (Cung Cấm), du khách chỉ dâng lễ chay gồm hương hoa, mâm ngũ quả, phẩm oản, bánh chưng bánh giầy và nước tinh khiết; lễ mặn truyền thống (nếu có) chỉ đặt tại Ban Công Đồng phía ngoài.

Đã chuẩn bị 0 trên 10 lễ vật

Nhóm 1: Hương trầm, đèn nến, hoa tươi và trầu cau kính dâng Thượng Cung

Nhóm 2: Mâm ngũ quả, bánh chưng bánh giầy, bánh tẻ và phẩm oản chay

Nhóm 3: Nước nguồn tinh khiết, trà sen và lễ mặn tại Ban Công Đồng

Nguồn ảnh chụp thực tế lễ vật (Wikimedia Commons · Giấy phép mở): 1. Nhang trầm thảo mộc tự nhiên thanh khiết: Trantuanviet (CC BY-SA 4.0 · Tệp gốc) · 2. Đôi nến đỏ hoặc tịnh tài dầu đèn: Aliva Sahoo (CC BY-SA 4.0 · Tệp gốc) · 3. Hoa sen hồng, hoa sen trắng hoặc hoa mẫu đơn, hoa huệ: Frank Gualtieri (Public domain · Tệp gốc) · 4. Hoa cúc vàng tươi hoặc hoa lay ơn đỏ nguyên cành: Phương Huy (CC BY-SA 4.0 · Tệp gốc) · 5. Đĩa trầu cau tươi nguyên cành: Phương Huy (CC0 · Tệp gốc) · 6. Mâm ngũ quả tươi năm sắc màu Ngũ Hành: Rachel41Ng (CC0 · Tệp gốc) · 7. Bánh chưng xanh, bánh giầy trắng hoặc bánh tẻ Phú Nhi: Viethavvh (Public domain · Tệp gốc) · 8. Đĩa xôi gấc đỏ, xôi hạt sen hoặc phẩm oản đường truyền thống: Phương Huy (Public domain · Tệp gốc) · 9. Trà sen khô thượng hạng và nước tinh khiết đóng chai mới: Phương Huy (Public domain · Tệp gốc) · 10. Mâm xôi gà luộc hoặc giò lụa: Phương Huy (Public domain · Tệp gốc)

IIIKhám Thờ 3D Tương Tác, Sơ Đồ Bàn Cúng Và Trình Tự Hành Lễ

Kéo để xoay 360 độ · Bấm số 1 tới 7 hoặc thẻ bên dưới để soi từng lễ vật
Đang dựng không gian bàn cúng 3D sơn son thếp vàng…
Tại các đền thờ Đức Thánh Tản Viên (như Đền Và Sơn Tây, Đền Hạ - Đền Trung - Đền Thượng Ba Vì), chính điện thờ Tam Vị Đức Thánh Tản (Tản Viên Sơn Thánh ở chính giữa, Cao Sơn Đại Vương bên tả, Quý Minh Đại Vương bên hữu) cùng khám thờ Đức Quốc Mẫu Ngọc Hoa Công Chúa và Thánh Mẫu Đinh Thị Đen. Tại Đền Đa Hòa và Đền Dạ Trạch (Hưng Yên), Cung Cấm thờ tượng đồng Đức Chử Đồng Tử Đạo Tổ ngự giữa, bên tả là Đệ Nhất Tiên Dung Công Chúa, bên hữu là Đệ Nhị Tây Sa Công Chúa cùng khám thờ chiếc Gậy Thần và Nón Lá.
1
Thượng Cung (Cung Cấm): Khám Thờ Tam Vị Đức Thánh Tản hoặc Tam Vị Chử Đạo Tổ & Nhị Vị Công ChúaKhông gian linh thiêng nhất trong cùng: tại Đền Tản Viên thờ Tản Viên, Cao Sơn, Quý Minh; tại Đền Đa Hòa - Dạ Trạch thờ Chử Đồng Tử, Tiên Dung, Tây Sa và bửu vật Gậy Nón.
2
Đôi Hạc Chầu Quy, Đôi Bạch Hổ (tại Đền Đa Hòa) và Lỗ Bộ Nghi TrượngĐặt đối xứng hai bên bảo điện, biểu trưng cho linh khí núi rừng Ba Vì và vùng trạch quốc sông Hồng.
3
Đỉnh Hương Đồng Ngoài Sân Đền và Lư Hương Án Tiền TếDu khách thắp 1 hoặc 3 nén nhang tại đỉnh hương lớn ngoài sân trước khi bước vào các tòa bái đường chắp tay khấn lễ.
4
Bình Hoa Sen Hồng, Hoa Mẫu Đơn và Cúc Vàng (Đông Bình, bên phải người khấn)Đặt phía tay phải người đứng lễ nhìn vào ban thờ, dâng hương sắc thanh tịnh lên chư Thánh.
5
Mâm Ngũ Quả Tươi, Phẩm Oản, Bánh Chưng Bánh Giầy (Tây Quả, bên trái người khấn)Đặt phía tay trái người đứng lễ nhìn vào ban thờ, bày ngay ngắn trên mâm bồng của nhà đền.
6
Kỷ Chén Nước Tịnh Thủy, Trà Sen Thơm và Đĩa Trầu Cau TươiĐặt phía trước lư hương trên bàn lễ trung tâm, nhắc nhớ tục rước nước sông Hồng và sông Đà.
7
Ban Công Đồng, Cung Thân Phụ Thân Mẫu và Các Ban Phối Thờ Tả HữuNơi thờ Thánh Mẫu Đinh Thị Đen (mẹ Đức Thánh Tản), cụ Chử Cù Vân - Bùi Thị Gia (song thân Chử Đồng Tử) và Hội đồng Bộ Hạ.

Hình ảnh thực tế cách bài trí bàn thờ và mâm lễ truyền thống

Tư liệu ảnh thật lưu trữ mở từ Wikimedia Commons (bấm vào ảnh để xem tệp gốc)
Bài trí bộ tam sự, bát hương và hoa quả trên án thờ. Án thờ gia đình Việt Nam bài trí cân xứng gồm đỉnh đồng và đôi chân nến phía trong, bát hương gốm men lam đặt trên đế gỗ chính giữa, bình hoa lay ơn đỏ và mâm quả phía trước.
Bài trí bộ tam sự, bát hương và hoa quả trên án thờ. Án thờ gia đình Việt Nam bài trí cân xứng gồm đỉnh đồng và đôi chân nến phía trong, bát hương gốm men lam đặt trên đế gỗ chính giữa, bình hoa lay ơn đỏ và mâm quả phía trước.
Ảnh chụp thực tế: Phương Huy · Giấy phép: Public domain · Nguồn gốc: Wikimedia Commons
Mâm lễ chay thanh tịnh ngày Rằm và Mồng Một. Mâm cúng chay giản dị tại gia gồm xôi đậu xanh, bánh gói lá, các món rau nấm thanh đạm, đĩa trái cây thanh long chuối chín, ngọn đèn dầu và bình hoa tươi.
Mâm lễ chay thanh tịnh ngày Rằm và Mồng Một. Mâm cúng chay giản dị tại gia gồm xôi đậu xanh, bánh gói lá, các món rau nấm thanh đạm, đĩa trái cây thanh long chuối chín, ngọn đèn dầu và bình hoa tươi.
Ảnh chụp thực tế: Phương Huy · Giấy phép: Public domain · Nguồn gốc: Wikimedia Commons

Trình tự hành lễ từng bước trước án thờ

Hành hương chiêm bái các ngôi đền thuộc hệ thống Tứ Bất Tử (Đền Ba Vì, Đền Và, Đền Đa Hòa, Đền Dạ Trạch) cần thực hiện với tâm thế trang nghiêm, đi đúng trình tự từ Ban Công Đồng tới Chính Điện và cung thờ Thân Phụ Thân Mẫu.

  1. Bước 1
    Sửa soạn trang phục kín đáo và bày lễ vật ra mâm bồng tại nhà sắp lễ

    Chọn trang phục lịch sự (khuyến khích giày thấp êm chân nếu leo bậc đá lên Đền Thượng Ba Vì). Bày hoa quả, phẩm oản, bánh chưng, trà trầu ra đĩa sạch, tháo bỏ túi nilon.

  2. Bước 2
    Đặt lễ trình tại Ban Công Đồng ở tòa Tiền Tế trước tiên

    Bước vào tòa Tiền Tế đặt mâm lễ tại Ban Công Đồng để kính trình danh tính tín chủ và mục đích chuyến hành hương trước Hội đồng Quan Quân bản đền.

  3. Bước 3
    Đặt lễ chay thanh tịnh tại Thượng Điện và cung thờ Thân Phụ Thân Mẫu

    Đem các mâm hoa tươi, ngũ quả, phẩm oản chay đặt lên bàn lễ trước Thượng Điện (thờ Đức Thánh Tản hoặc Chử Đạo Tổ - Nhị Vị Công Chúa) và cung thờ Thánh Mẫu Đinh Thị Đen hoặc song thân Chử Cù Vân.

  4. Bước 4
    Thắp 1 hoặc 3 nén hương tại đỉnh đồng lớn ngoài sân đền

    Ra đỉnh hương lớn ngoài sân, châm 1 nén (Nhất tâm) hoặc 3 nén hương trầm, nâng ngang trán vái 3 vái hướng vào chính điện rồi cắm ngay ngắn.

  5. Bước 5
    Chắp tay đọc Văn Khấn Tản Viên Sơn Thánh hoặc Chử Đồng Tử Tiên Dung (Dị bản 1, 2 hoặc 3)

    Quỳ hoặc đứng trang nghiêm trước chính điện, chắp tay đọc Dị bản 1 (tại các đền thờ Đức Thánh Tản), Dị bản 2 (tại các đền thờ Chử Đồng Tử - Tiên Dung) hoặc Dị bản 3 (kính lễ chung Tứ Bất Tử).

  6. Bước 6
    Hành lễ tại cung thờ Thân Mẫu, Vương Mẫu và các ban phối thờ Tả Hữu

    Di chuyển nhẹ nhàng sang vái lễ tại cung thờ Thân phụ Thân mẫu (biểu thị đạo Hiếu), ban thờ Ngọc Hoa Công Chúa, ban Cao Sơn - Quý Minh Đại Vương và các ban bộ hạ.

  7. Bước 7
    Ghi công đức giọt dầu, chiêm ngưỡng kiến trúc cổ và hạ lộc bình an

    Góp tịnh tài tu bổ di tích vào Hòm Công Đức, dành thời gian chiêm ngưỡng rừng lim cổ thụ Đền Và hoặc đôi Bạch Hổ trăm năm Đền Đa Hòa, đợi hương vợi thì vái tạ và hạ lộc mang về.

IVKhảo Nguyên Học Thuật: Hệ Thống Tứ Bất Tử Trong Tâm Thức Tín Ngưỡng Dân Gian Việt Nam

Trong kho tàng tín ngưỡng bản địa của dân tộc Việt Nam, hệ thống Tứ Bất Tử (Bốn Vị Thánh Không Bao Giờ Tử Vong) là một sáng tạo văn hóa tâm linh độc đáo bậc nhất, phản ánh trọn vẹn bốn trụ cột sinh tồn và phát triển của cư dân nông nghiệp lúa nước từ thời đại Hùng Vương dựng nước cho tới hậu kỳ trung đại: Tản Viên Sơn Thánh, Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng), Chử Đồng Tử Đạo Tổ và Thánh Mẫu Liễu Hạnh.

Theo giáo nghĩa

Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và lịch sử tư tưởng Việt Nam chỉ ra rằng: nếu nhiều nền văn minh khác tôn thờ các vị thần sáng thế siêu nhiên tách biệt khỏi đời sống con người, thì cả bốn vị Thánh trong Tứ Bất Tử Việt Nam đều hóa thân từ những con người bằng xương bằng thịt trên mảnh đất quê hương, gắn liền với những thử thách lịch sử cụ thể rồi hóa thánh về trời mà không để lại mộ phần (vì vậy gọi là Bất Tử). Trong đó, hai ngôi vị khởi nguồn ngay từ thời Hùng Duệ Vương thứ 18 chính là Tản Viên Sơn Thánh (người con rể hiền tài lấy Công Chúa Ngọc Hoa) và Chử Đồng Tử (người con rể nghèo hiếu thảo lấy Công Chúa Tiên Dung).

Bảng tổng quan Bốn Vị Thánh Bất Tử (Tứ Bất Tử) và bốn giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam.
Ngôi vị trong Tứ Bất TửThời đại & Trung tâm thờ tự chínhBiểu tượng triết lý & Nguyện ước nhân sinh
1. Tản Viên Sơn Thánh (Đức Thánh Tản / Sơn Tinh)Thời Hùng Vương thứ 18 · Đền Thượng - Trung - Hạ (núi Ba Vì) & Đền Và (Sơn Tây, Hà Nội).Sức mạnh đoàn kết trị thủy & Chế ngự thiên tai: Chiến thắng lũ lụt Thủy Tinh, dạy dân trồng lúa, giữ lửa và bảo vệ bờ cõi; cầu bình an trước thiên tai, bản lĩnh vững vàng và công danh sự nghiệp bền chặt như núi Tản.
2. Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng / Xung Thiên Thần Vương)Thời Hùng Vương thứ 6 · Đền Phù Đổng (Gia Lâm) & Đền Sóc (Sóc Sơn, Hà Nội).Sức mạnh quật cường chống ngoại xâm: Cưỡi ngựa sắt nhổ tre ngà đánh tan giặc Ân rồi bay về trời trên đỉnh núi Sóc; cầu chí khí anh dũng, sức khỏe dồi dào cho trẻ nhỏ và quốc gia hùng cường.
3. Chử Đồng Tử Đạo Tổ (cùng Tiên Dung & Tây Sa Công Chúa)Thời Hùng Vương thứ 18 · Đền Đa Hòa, Đền Hóa Dạ Trạch (Khoái Châu, Hưng Yên) & Đền Tự Nhiên (Thường Tín, Hà Nội).Chữ Hiếu chí cực, Tình nghĩa phu thê & Khai mở thương nghiệp: Nhường chiếc khố duy nhất liệm cha, kết duyên cùng Tiên Dung, lập phố chợ giao thương và đắc đạo Tiên Phật; cầu duyên lành, gia đạo hòa hợp và buôn bán đắc tài.
4. Thánh Mẫu Liễu Hạnh (Chế Thắng Hòa Diệu Đại Vương)Thế kỷ XVI (Thời Lê - Mạc) · Phủ Dầy (Nam Định), Phủ Tây Hồ (Hà Nội) & Đền Sòng Sơn (Thanh Hóa).Khát vọng tự do, Hạnh phúc nữ quyền & Lòng từ bi che chở: Ba lần giáng trần làm người con hiếu, người vợ thảo, người mẹ hiền, đứng đầu Tam Tòa Thánh Mẫu; cầu phúc lộc thọ và bình an gia trạch.

VTản Viên Sơn Thánh (Đệ Nhất Phúc Thần): Huyền Tích Sơn Tinh Thủy Tinh Và Hệ Thống Tứ Cung Xứ Đoài

Theo sử liệu

Theo ghi chép trong Việt Điện U Linh Tập của Lý Tế Xuyên (thế kỷ XIV), Lĩnh Nam Chích Quái và Ngọc Phả Đền Và, Đức Thánh Tản Viên có tên húy là Nguyễn Tuấn, sinh ra trong một gia đình nghèo hiếu thiện ở động Lăng Sương (nay thuộc huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ), thân mẫu là bà Đinh Thị Đen. Nhờ tấm lòng nhân từ cứu mạng rắn thần (con của Long Vương), Ngài được ban cuốn Sách Ước và cây Gậy Thần cứu vật, đi khắp vùng núi Ba Vì và lưu vực sông Đà giúp dân chữa bệnh, dạy dân tạo ra lửa, gieo lúa, dệt vải và rèn đúc nông cụ.

Khi Vua Hùng thứ 18 mở hội kén rể cho người con gái yêu là Mỵ Nương Ngọc Hoa Công Chúa, Sơn Tinh đã mang lễ vật voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao đến trước và rước nàng về núi Tản. Thủy Tinh đến sau đùng đùng nổi giận, dâng nước sông Đà, sông Hồng ngập trắng đồng bằng để cướp lại Mỵ Nương. Bằng trí tuệ và sức mạnh đoàn kết của cộng đồng cư dân trung du, Sơn Tinh đã đắp đê, giăng lưới sắt trên sông và nâng cao đỉnh núi Tản Viên (nước dâng cao bao nhiêu, núi dâng cao bấy nhiêu) đánh lui thủy quái. Sau này, chính Đức Thánh Tản còn khuyên Vua Hùng thứ 18 nhường ngôi cho Thục Phán An Dương Vương để tránh cảnh nồi da xáo thịt, giữ yên bách tính Âu Lạc.

Theo giáo nghĩa

Cấu trúc Tam Vị Đức Thánh Tản và Tứ Cung vùng núi Ba Vì:

Trong các đền thờ Đức Thánh Tản, Ngài luôn được phối thờ cùng hai người em họ đồng thời là hai vị phó tướng trung dũng: Đức Cao Sơn Đại Vương (bên tả) và Đức Quý Minh Đại Vương (bên hữu), hợp thành bộ ba Tam Vị Đức Thánh Tản Viên. Không gian thờ phụng Ngài tạo thành một vòng tròn bảo hộ Tứ Cung quanh ngọn núi Tổ Ba Vì: Đông Cung là Đền Và (thị xã Sơn Tây, Hà Nội, nổi tiếng với rừng lim cổ thụ hàng trăm năm tuổi và lễ rước kiệu qua sông Hồng sang đền Dội Vĩnh Phúc 3 năm một lần vào năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu); Tây Cung tại xã Minh Quang (Ba Vì); Nam Cung tại xã Tản Lĩnh (Ba Vì); Bắc Cung là Đền Lăng Sương (Thanh Thủy, Phú Thọ); và trục thẳng đứng là Đền Hạ, Đền Trung, Đền Thượng ngự trên đỉnh núi Ba Vì ở độ cao hơn 1.200 mét.

VIChử Đồng Tử Đạo Tổ Và Nhị Vị Công Chúa Tiên Dung, Tây Sa: Đạo Hiếu, Tình Yêu Tự Do Và Ông Tổ Thương Nghiệp

Theo sử liệu

Nếu Tản Viên Sơn Thánh là vị anh hùng của vùng núi non trung du xứ Đoài, thì Đức Thánh Chử Đồng Tử lại là vị Thánh Tổ khai mở văn minh sông nước và thương mại của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng (xứ Sơn Nam Thượng, nay thuộc Hưng Yên và Hà Nội). Theo thiên Truyện Chử Đồng Tử trong Lĩnh Nam Chích Quái, Chử Đồng Tử là con của ông Chử Cù Vân và bà Bùi Thị Gia ở làng Chử Xá bên bờ sông Hồng. Gia cảnh nghèo tới mức hai cha con chỉ có chung một chiếc khố vải; khi người cha lâm bệnh qua đời, Chử Đồng Tử đã không nỡ để cha xuống mồ trần trụi nên nhường chiếc khố duy nhất để khâm liệm cha, còn mình chịu cảnh mình trần, hằng ngày ngâm mình dưới làn nước sông Hồng mò cá đổi gạo nuôi thân.

Chính tấm lòng đại hiếu ấy đã cảm động trời đất. Khi Công Chúa Tiên Dung (con gái Vua Hùng thứ 18, một thiếu nữ yêu thích tự do không muốn bó buộc nơi cung cấm) dong thuyền du ngoạn trên sông Hồng và dừng lại quây màn tắm ngay đúng bãi cát nơi Chử Đồng Tử đang vùi mình ẩn nấp, nước dội trôi cát để lộ chàng trai nghèo. Cảm nhận đó là duyên trời định, nàng Tiên Dung đã vượt qua mọi rào cản đẳng cấp giữa bậc công chúa cành vàng lá ngọc với người dân chài nghèo khổ để kết nghĩa phu thê. Hai vợ chồng ở lại bãi Tự Nhiên mở mang bến chợ, dạy dân buôn bán trao đổi hàng hóa nhộn nhịp cả một khúc sông.

Sau đó, Chử Đồng Tử theo thuyền buôn ra đảo Quỳnh Viên ngoài biển, gặp chân sư Phật Quang truyền dạy đạo pháp và ban cho một cây Gậy Thần (Trượng) cùng chiếc Nón Lá (Chõng). Trên đường tu hành truyền đạo, hai vợ chồng gặp thêm nàng Tây Sa Công Chúa (Hồng Vân Công Chúa) đồng tâm hiệp sức dùng phép thần cải tử hoàn sinh, cứu chữa dịch bệnh cho dân lành. Khi Vua Hùng nghe lời gièm pha tưởng con gái làm loạn mà sai quân tới đánh, Tiên Dung và Chử Đồng Tử một lòng giữ đạo hiếu của kẻ làm con, quyết không kháng cự cha mình. Đêm hôm ấy (ngày 17 tháng Mười một âm lịch), một trận gió lớn nổi lên rước cả thành quách, lầu các cùng ba vị bay thẳng về trời, nơi đất cũ sụt xuống thành một đầm nước mênh mông đầy hoa sen thơm ngát, gọi là Đầm Nhất Dạ (Đầm Dạ Trạch).

Theo giáo nghĩa

Trong tâm thức người Việt, Đức Thánh Chử Đồng Tử được tôn xưng là Chử Đạo Tổ (Ông Tổ của Đạo giáo thần tiên bản địa kết hợp Thiền Phật giáo Việt Nam) và cũng là một trong những vị Thánh Tổ bảo trợ cho nghề buôn bán, giao thương sông biển. Các cặp vợ chồng trẻ tới Đền Đa Hòa, Đền Dạ Trạch để cầu tình duyên bền chặt và đạo hiếu gia phong; các thương nhân, doanh nhân tới dâng hương để cầu buôn may bán đắt, gặp quý nhân đồng hành trên thương trường.

VIICác Trung Tâm Thờ Phụng Đức Thánh Tản Viên Và Đức Thánh Chử Đồng Tử Tiêu Biểu

1. Cụm di tích Đền Thượng - Đền Trung - Đền Hạ (Vườn Quốc gia Ba Vì, Hà Nội)

Đền Thượng nằm ngay trên đỉnh núi Vua (cao 1.227 mét) mây phủ quanh năm, dựa lưng vào vách đá thắt cổ bồng thiêng liêng; Đền Trung nằm ở lưng chừng núi (độ cao 600 mét); Đền Hạ nằm bên bờ sông Đà dưới chân núi Ba Vì. Lễ khai hội Tản Viên Sơn Thánh diễn ra trọng thể vào ngày 14 và Rằm tháng Giêng hằng năm.

2. Đền Và - Đông Cung (Phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây, Hà Nội)

Ngôi đền cổ kính tọa lạc trên đồi Lim xanh mát với hàng trăm cây lim già cổ thụ. Đền Và là nơi lưu giữ nghi thức Đại lễ Rước Kiệu Đức Thánh Tản vượt sông Hồng sang đền Ngũ Giáp (xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc) vào rạng sáng Rằm tháng Giêng các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu.

3. Đền Đa Hòa và Đền Hóa Dạ Trạch (Huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên)

Hai ngôi đền Quốc gia Đặc biệt gắn liền với huyền tích Chử Đồng Tử - Tiên Dung - Tây Sa. Đền Đa Hòa nằm sát đê sông Hồng do Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh thiết kế trùng tu năm 1894 với kiến trúc độc đáo gồm 18 nóc nhà gỗ chạm trổ tinh xảo và báu vật Bách Thọ bằng sứ cổ; Đền Hóa Dạ Trạch nằm giữa vùng đầm Nhất Dạ xưa nơi ba vị hóa thánh bay về trời. Lễ hội lớn diễn ra từ ngày 10 tới 12 tháng Hai âm lịch.

4. Đền Lộ - Đền Tự Nhiên (Xã Tự Nhiên, huyện Thường Tín, Hà Nội)

Tọa lạc ngay bên bãi cát Tự Nhiên ven sông Hồng, nơi chứng kiến cuộc gặp gỡ định mệnh giữa nàng Công Chúa Tiên Dung và chàng Chử Đồng Tử. Đền mở hội lớn vào ngày Mồng 1 tháng Tư âm lịch hằng năm.

VIIIQuy Tắc Sắm Lễ Và Năm Điều Cần Tránh Khi Đi Lễ Đền Tản Viên Và Đền Chử Đồng Tử

Chỗ hay hiểu lầm

Năm điều cần lưu tâm để chuyến hành hương chiêm bái các đền Tứ Bất Tử được trọn vẹn phước báu:

Một là phân biệt rõ lễ chay tại Thượng Cung và lễ truyền thống tại Ban Công Đồng. Đức Thánh Tản Viên và Đức Chử Đạo Tổ đều là những bậc Thánh Tiên thanh tịnh đắc đạo. Tại Thượng Điện (Cung Cấm), du khách tuyệt đối chỉ dâng hương hoa, ngũ quả, phẩm oản, bánh chưng bánh giầy, bánh tẻ và nước tinh khiết; không đặt thịt cá mặn vào nội cung.

Hai là giữ gìn hệ sinh thái rừng Quốc gia Ba Vì và rừng Lim cổ thụ Đền Và. Khi leo núi lên Đền Thượng Ba Vì hoặc đi dưới rừng lim Đền Và, tuyệt đối không đốt vàng mã ngoài bìa rừng, không vứt tàn thuốc lá hay bẻ cành cây cổ thụ.

Ba là không sờ tay lên hiện vật cổ (như đôi tượng Bạch Hổ, bình sứ Bách Thọ tại Đền Đa Hòa hay vách đá thắt cổ bồng tại Đền Thượng) và không cài tiền lẻ lên tượng thờ. Mọi khoản công đức giọt dầu xin bỏ vào Hòm Công Đức của ban quản lý di tích.

Bốn là khi cầu duyên lành hoặc cầu tài lộc thương mại tại Đền Chử Đồng Tử - Tiên Dung, hãy bắt đầu từ gốc chữ Hiếu và chữ Tín. Chử Đồng Tử thành đạo và hưng thịnh nhờ tấm lòng chí hiếu với cha mẹ và sự ngay thẳng trong giao thương; vì vậy người đi lễ cần tự răn mình giữ trọn hiếu nghĩa trong gia đình trước khi cầu xin tài lộc bên ngoài.

Năm là chuẩn bị sức khỏe và trang phục phù hợp khi hành hương đường núi hoặc đi thuyền rước nước trên sông Hồng. Luôn tuân thủ hướng dẫn an toàn đường thủy và an toàn giao thông trong mùa lễ hội tháng Giêng, tháng Hai.

?Hỏi Đáp Nhanh

Bốn vị Thánh trong Tứ Bất Tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam gồm những ai?

Hệ thống Tứ Bất Tử (Bốn Vị Thánh Bất Tử) trong tâm thức dân tộc Việt Nam gồm bốn ngôi vị: (1) Tản Viên Sơn Thánh (Sơn Tinh) biểu trưng cho sức mạnh đoàn kết trị thủy, chống thiên tai bão lũ; (2) Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng) biểu trưng cho ý chí quật cường chống giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước; (3) Chử Đồng Tử Đạo Tổ (cùng Tiên Dung và Tây Sa Công Chúa) biểu trưng cho chữ Hiếu chí cực, tình yêu hôn nhân vượt ranh giới sang hèn và sự phồn vinh thương nghiệp; (4) Thánh Mẫu Liễu Hạnh biểu trưng cho khát vọng tự do, hạnh phúc và lòng từ bi che chở của người mẹ Việt Nam.

Tam Vị Đức Thánh Tản được thờ tại Đền Thượng Ba Vì và Đền Và là ba vị nào?

Tại tất cả các đền đình thờ Đức Thánh Tản vùng xứ Đoài, chính điện luôn phối thờ bộ ba Tam Vị Đức Thánh Tản Viên gồm: Ngôi chính giữa là Đức Tản Viên Sơn Thánh (Nguyễn Tuấn); bên tả là người anh em họ kiêm phó tướng Đức Cao Sơn Đại Vương (Nguyễn Sùng); bên hữu là người anh em họ kiêm phó tướng Đức Quý Minh Đại Vương (Nguyễn Hiển). Phía sau hoặc cung bên cạnh thờ Thánh Mẫu Đinh Thị Đen (thân mẫu Đức Thánh Tản) và Quốc Mẫu Mỵ Nương Ngọc Hoa Công Chúa.

Chính hội Đền Và - Đền Ba Vì (thờ Đức Thánh Tản) và hội Đền Đa Hòa - Dạ Trạch (thờ Chử Đồng Tử) diễn ra vào ngày nào năm Đinh Mùi 2027?

Lễ khai hội Tản Viên Sơn Thánh tại Ba Vì và chính hội Đền Và (Sơn Tây) diễn ra vào ngày Rằm 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm; trong năm Đinh Mùi 2027 rơi vào Thứ Bảy, ngày 20/02/2027 dương lịch (ngày Canh Ngọ). Lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung tại Đền Đa Hòa và Đền Hóa Dạ Trạch (Khoái Châu, Hưng Yên) diễn ra từ ngày 10 tới 12 tháng Hai âm lịch; trong đó ngày chính hội mồng 10 tháng Hai năm Đinh Mùi rơi vào Thứ Tư, ngày 17/03/2027 dương lịch (ngày Ất Mùi).

Đi lễ Đền Chử Đồng Tử - Tiên Dung (Đền Đa Hòa, Đền Dạ Trạch, Đền Tự Nhiên) thường cầu nguyện điều gì?

Dựa trên huyền tích cuộc đời Đức Chử Đạo Tổ cùng Nhị vị Công Chúa Tiên Dung và Tây Sa, nhân dân thập phương hành hương về Đền Đa Hòa, Đền Dạ Trạch và Đền Tự Nhiên thường thành tâm cầu nguyện ba điều: (1) Cầu chữ Hiếu và bình an trường thọ cho cha mẹ ông bà; (2) Cầu nhân duyên tốt đẹp, tình cảm vợ chồng hòa hợp thủy chung; và (3) Cầu công việc kinh doanh, buôn bán, giao thương và mở mang cơ nghiệp được thuận buồm xuôi gió (sử dụng Dị bản 2 trên trang này).

Hai vị Công chúa được thờ hai bên tả hữu của Đức Thánh Chử Đồng Tử là ai?

Trong Cung Cấm của Đền Đa Hòa và Đền Hóa Dạ Trạch, hai vị Thánh Bà ngự hai bên Đức Chử Đạo Tổ là: Đức Đệ Nhất Tiên Dung Công Chúa (con gái cưng của Vua Hùng thứ 18, người đã kết duyên cùng Chử Đồng Tử trên bãi cát Tự Nhiên) và Đức Đệ Nhị Tây Sa Công Chúa (còn gọi là Nội Trạch Hồng Vân Công Chúa, vị tiên nương đã cùng hai vợ chồng Chử Đồng Tử tu đạo, dùng phép thần cứu độ dân lành vùng Dạ Trạch).

Đi lễ Đền Thượng Ba Vì, Đền Và và Đền Đa Hòa nên sắm lễ vật như thế nào cho đúng phép?

Quý khách nên ưu tiên sắm lễ chay thanh tịnh và sản vật truyền thống địa phương gồm: nhang trầm thảo mộc, hoa sen tươi hoặc hoa cúc vàng, đĩa trầu cau tươi, mâm ngũ quả (nhãn lồng, chuối, bưởi, cam), cặp bánh chưng bánh giầy hoặc bánh tẻ Phú Nhi (Sơn Tây), phẩm oản đường, trà sen và nước suối tinh khiết đóng chai. Toàn bộ các lễ vật chay này được phép dâng vào Thượng Điện; nếu có sắm lễ mặn thì chỉ đặt tại Ban Công Đồng ngoài Tiền tế.

›Đọc Tiếp

Biên soạn, khảo đính văn bản và thiết kế sơ đồ nghi lễ bởi Thầy Ưng Khiêm cùng UK MASTER ACADEMY. Cập nhật lần cuối: 31/10/2026. Nguồn tham khảo: Khảo đính từ Việt Điện U Linh Tập (Lý Tế Xuyên), Lĩnh Nam Chích Quái (Trần Thế Pháp, Vũ Quỳnh, Kiều Phú), Ngọc Phả Đền Và (Sơn Tây), Ngọc Phả Đền Đa Hòa - Dạ Trạch (Khoái Châu, Hưng Yên) và tư liệu Di tích Quốc gia Đặc biệt.