Al-Fatiha, Chương Mở Đầu Kinh Qur'an

Câu này gọi là Basmala, lấy theo mấy chữ đầu. Chữ bi nghĩa là bằng, nhờ, cùng với, còn ism là tên. Câu thiếu động từ, và các nhà ngữ pháp Ả Rập cổ đã bàn nhiều về động từ bị lược đi: có người hiểu là tôi bắt đầu, có người hiểu là tôi đọc, có người hiểu là mọi việc tôi làm sau đây đều bắt đầu nhân danh Ngài. Chữ Allah الله là chữ Ả Rập chỉ Thượng Đế, và cột tiếng Anh của trang này dịch là God.

Chỗ cần nói rõ nhất là câu này có phải một câu của Al-Fatiha hay không, vì đây là chỗ các lối đếm và các trường phái khác nhau thật sự. Câu Basmala đứng đầu 113 trong 114 chương của Kinh Qur'an, chỉ vắng ở đầu chương 9, và còn xuất hiện thêm một lần bên trong chương 27, câu 30. Theo lối đếm Kufa mà bản Hafs dùng, Basmala là câu 1 của Al-Fatiha, và đây là chương duy nhất mà bản Hafs đánh số cho câu Basmala. Lối đếm Mecca cũng đánh số Basmala như vậy. Theo lối đếm Medina, Basra và Syria, như trong bản in theo lối đọc Warsh, Basmala đứng đầu chương mà không mang số, và để vẫn đủ bảy câu thì câu cuối được tách làm hai, ngắt sau chữ ʿalayhim thứ nhất.

Trong luật lễ, trường phái Shafi'i xem Basmala là một câu của Al-Fatiha, nên đọc thành tiếng trong những lễ đọc to. Trường phái Hanafi và Hanbali đọc nó thầm trước Al-Fatiha. Trường phái Maliki trong lễ bắt buộc thường không đọc. Luật Ja'fari của dòng Shia xem Basmala là một câu của mọi chương có nó, và chuộng việc đọc to. Phía không tính Basmala vào bài thường dẫn hadith qudsi do Muslim chép, số 395, vì hadith ấy đi qua bài bắt đầu từ câu al-hamdu mà không nhắc Basmala. Phía Shafi'i dẫn những hadith khác và cách đếm của Kufa.

Chữ hamd thường dịch là lời ca ngợi hay lời tạ ơn, nhưng các nhà từ điển Ả Rập phân biệt nó với hai chữ gần nghĩa. Shukr là cảm tạ vì được nhận ơn, còn madh là khen một phẩm chất, có khi khen cả điều không đáng khen. Hamd đứng giữa hai chữ ấy: khen vì phẩm chất đáng khen, và khen cả khi người khen chưa nhận ơn gì riêng. Vì không có chữ Việt nào gói trọn cả hai lớp nghĩa, cột Việt dịch là lời ngợi khen.

Mạo từ al ở đầu chữ làm cho câu mang nghĩa trọn: không phải một lời ngợi khen, mà là toàn bộ lời ngợi khen. Giới từ li trước chữ Allah mang nghĩa thuộc về. Câu vì thế là một mệnh đề khẳng định chứ không phải một lời mời, và các nhà chú giải như al-Tabari, mất năm 923, đã bàn rằng câu vừa là lời Thượng Đế tự ca ngợi vừa là lời dạy người đọc ca ngợi Ngài.

Chữ rabb thường được dịch là Chúa hay Chủ, nhưng nghĩa gốc rộng hơn. Nó chỉ người làm chủ một vật, đồng thời là người chăm nom, nuôi dưỡng cho vật ấy lớn lên tới chỗ trọn vẹn. Các nhà ngữ văn Ả Rập liên hệ chữ này với ý nghĩa nuôi nấng, dạy dỗ dần dần, dù họ không thống nhất về gốc chữ. Cột Việt vì thế dịch là Đấng Chủ Tể nuôi dưỡng, để giữ cả hai lớp nghĩa làm chủ và chăm nom.

Chữ 'alamin là số nhiều của 'alam, cõi hay thế giới. Các nhà chú giải hiểu khác nhau về phạm vi của nó. Có người hiểu là mọi loài được tạo dựng, từ người, jinn, thiên thần cho tới muông thú. Có người, được al-Tabari ghi lại, hiểu hẹp hơn là các loài có trí, tức người và jinn. Có người hiểu là mọi thế hệ và mọi thời đại. Cột Việt dịch là muôn cõi để không khóa người đọc vào một cách hiểu nào.

Hai danh xưng này cùng rút từ gốc r-h-m, gốc mang nghĩa lòng thương, và cũng là gốc của chữ rahim chỉ dạ con. Hai chữ đã có trong câu Basmala, nay được nhắc lại, và các nhà chú giải hiểu khác nhau về chỗ phân biệt chúng.

Cách hiểu thứ nhất dựa vào khuôn chữ. Rahman theo khuôn fa'lan, khuôn chỉ một trạng thái tràn đầy, nên được hiểu là lòng thương bao trùm hết thảy. Rahim theo khuôn fa'il, khuôn chỉ một phẩm tính bền lâu, nên được hiểu là lòng thương không dứt. Cách hiểu thứ hai, được al-Tabari chép lại từ các thế hệ trước, phân biệt theo đối tượng: Rahman là lòng thương dành cho mọi loài ở đời này, Rahim là lòng thương dành riêng cho người tin ở đời sau. Cách hiểu thứ ba cho rằng hai chữ gần như đồng nghĩa, đứng cạnh nhau để nhấn mạnh.

Có một điểm các nhà chú giải đều ghi: chữ Rahman chỉ dùng cho Thượng Đế, không dùng để gọi người, còn chữ Rahim thì có khi dùng cho người. Cột Việt nghiêng theo cách hiểu thứ nhất vì nó bám sát khuôn chữ, nhưng hai cách còn lại có cùng tư cách.

Đây là chỗ các lối đọc khác nhau rõ nhất trong bài. Theo lối Hafs 'an 'Asim, cùng với lối của al-Kisa'i, chữ đầu đọc là māliki với nguyên âm a kéo dài, nghĩa là người làm chủ, người sở hữu. Theo lối của Nafi', qua hai người truyền là Warsh và Qalun, cùng một số lối khác, chữ ấy đọc là maliki với nguyên âm a ngắn, nghĩa là vị vua. Nét chữ gốc trong bản chép thời Uthman chỉ ghi ba phụ âm m-l-k, không có chữ alif, nên chứa được cả hai cách đọc. Dấu alif nhỏ viết trên trong bản Mushaf Madinah là dấu ghi cách đọc của Hafs. Các nhà chú giải xem hai cách đọc bổ sung cho nhau: một bên nhấn quyền sở hữu trọn vẹn, một bên nhấn quyền cai trị.

Chữ din ở đây không mang nghĩa đạo như trong tiếng Ả Rập thường ngày, mà mang nghĩa thưởng phạt, đền trả. Yawm ad-din vì thế là ngày mỗi người nhận lại điều mình đã làm, và cột Việt dịch theo cách gọi quen là Ngày Phán Xét. Câu này đóng lại phần ca ngợi: từ Đấng nuôi dưỡng muôn cõi, qua lòng thương, tới quyền phán xét, bốn câu đầu vẽ ra hình ảnh Thượng Đế theo giáo nghĩa Hồi Giáo trước khi người đọc quay sang nói với Ngài.

Câu này là bản lề của cả bài, và có ba điều đáng dừng lại. Thứ nhất là trật tự chữ. Trong tiếng Ả Rập, bổ ngữ thường đứng sau động từ. Ở đây đại từ iyyaka, Ngài, được đặt lên trước, và các nhà ngữ pháp hiểu cách đặt ấy mang nghĩa loại trừ: chỉ Ngài, không ai khác. Cột Việt giữ nghĩa ấy bằng chữ chỉ ở đầu mỗi vế.

Thứ hai là chỗ đổi ngôi. Bốn câu trước nói về Thượng Đế ở ngôi thứ ba, tới đây người đọc nói thẳng với Ngài ở ngôi thứ hai. Các nhà tu từ học Ả Rập gọi lối chuyển ngôi đột ngột này là iltifat, và al-Zamakhshari, mất năm 1144, đã dẫn câu này làm ví dụ, giải thích rằng sau khi kể các phẩm tính của Ngài, người đọc như được đưa lại gần tới chỗ có thể thưa chuyện trực tiếp.

Thứ ba là số nhiều. Người đọc không nói tôi thờ phụng mà nói chúng tôi thờ phụng, kể cả khi đọc một mình. Các nhà chú giải hiểu chữ chúng tôi là cộng đồng tín đồ, rằng người đọc đứng trong một hàng dài không nhìn thấy hết. Theo một hadith qudsi do Muslim chép, số 395, câu này được gọi là phần chia đôi giữa Thượng Đế và người tôi tớ, nằm đúng giữa phần ca ngợi và phần cầu xin. Mục sau sẽ nói kỹ hơn.

Đây là lời xin duy nhất của bài, và mọi câu trước đó dẫn tới nó. Động từ ihdina nghĩa là dẫn chúng tôi, chỉ đường cho chúng tôi. Các nhà chú giải đã tự hỏi vì sao người đã tin, đang đứng lễ, lại còn xin được dẫn đường. Có ba cách trả lời thường gặp: xin được giữ vững trên con đường đã có, xin được dẫn sâu thêm vào chi tiết của con đường, và xin được dẫn tới đích cuối của con đường. Ba cách không loại trừ nhau.

Chữ sirat nghĩa là con đường lớn, con đường thẳng. Về âm đọc, lối Hafs đọc bằng phụ âm s nhấn, chữ sad. Theo tư liệu của trung tâm fatwa islamweb.net, Qunbul và Ruways đọc bằng phụ âm s thường, chữ sin, còn Khalaf truyền theo Hamza đọc chữ sad pha âm z, gọi là ishmam.

Chữ mustaqim nghĩa là thẳng, không cong, cũng có nghĩa là đứng vững. Đạo Hồi dùng hình ảnh con đường thẳng để chỉ lối sống theo điều Thượng Đế truyền, và câu tiếp theo sẽ định nghĩa con đường ấy bằng những người đã đi trên nó.

Con đường ngay thẳng không được tả bằng khái niệm, mà bằng con người: con đường của những người Ngài đã ban ân. Các nhà chú giải thường đối chiếu câu này với chương 4, câu 69 của Kinh Qur'an, nơi nêu bốn nhóm người được ban ân là các nhà tiên tri, những người chân thật, những người làm chứng và những người ngay lành.

Chữ 'alayhim, trên họ, cũng có khác biệt về âm giữa các lối đọc. Hamza đọc là 'alayhum, với nguyên âm u. Một số lối đọc khác, như lối của Ibn Kathir, nối thêm âm u dài sau chữ m. Lối Hafs đọc 'alayhim như trên trang này. Nghĩa không đổi.

Theo lối đếm Kufa, cụm này chưa hết câu mà nối liền với phần sau thành câu 7. Theo lối đếm Medina và các lối không đánh số Basmala, cụm này là trọn câu 6, và phần sau thành câu 7. Hai cách chia chỉ khác chỗ đặt dấu ngắt câu, không khác một chữ nào trong bài.

Hai nhóm người được nêu ở cuối bài là chỗ các nhà chú giải hiểu khác nhau rõ nhất, và thư viện ghi đủ các cách. Cách hiểu thứ nhất, phổ biến trong các bộ chú giải cổ điển như của al-Tabari và Ibn Kathir, mất năm 1373, dựa vào một hadith do al-Tirmidhi chép, thuật lời 'Adi ibn Hatim, đồng nhất nhóm mắc cơn thịnh nộ với người Do Thái và nhóm lạc lối với người Kitô hữu. Chính các nhà chú giải ấy thường nói thêm rằng điều bị nêu là hai kiểu lỗi, biết điều đúng mà không làm và làm mà không biết điều đúng, và ai rơi vào kiểu lỗi ấy thì thuộc vào đó, dù là ai.

Cách hiểu thứ hai đọc hai nhóm như hai kiểu người chung, không gắn với cộng đồng nào. Cách này gặp ở nhiều nhà chú giải cận đại, trong đó có Muhammad 'Abduh và Rashid Rida trong bộ Tafsir al-Manar, và họ lập luận rằng bản văn không nêu tên ai, nên đem gắn với một nhóm cụ thể là thu hẹp một lời cầu nguyện dành cho mọi người đọc. Cách hiểu thứ ba nhấn vào ngữ pháp: người được ban ân thì có chủ thể rõ, là Ngài đã ban, còn nhóm mắc cơn thịnh nộ thì dùng thể bị động, không nêu ai giận. Nhiều nhà chú giải thấy ở đó một phép lịch sự trong lời thưa với Thượng Đế, rằng điều tốt được quy về Ngài, còn điều nghiêm khắc thì nói tránh.

Về âm đọc, chữ cuối ad-dallin chứa âm d nhấn, chữ dad, âm mà người Ả Rập tự coi là riêng của tiếng mình, và chứa một nguyên âm kéo dài sáu nhịp trong lối Hafs vì đứng trước một phụ âm kép. Ngay sau chữ này, phần lớn tín đồ nói Amin, nhưng chữ ấy không thuộc bài, như mục sau sẽ nói.