Trung Quốc

Miếu thờ Khổng Tử trên quê hương ngài ở Khúc Phụ, khởi từ ba gian nhà cũ năm 478 TCN, năm thứ hai sau khi ngài mất, về sau mở rộng thành quần thể hơn một trăm công trình từ đời Kim tới đời Thanh. Điện Đại Thành, gác Khuê Văn và đàn Hạnh là những điểm chính, cùng Khổng Lâm và Khổng Phủ thành Di sản Thế giới UNESCO năm 1994.

Di sản Thế giới UNESCO (Khổng Miếu, Khổng Lâm và Khổng Phủ ở Khúc Phụ, 1994)Kong Miao, phía trong cổng Nam thành cổ Qufu (Khúc Phụ), thành phố Jining (Tế Ninh), Shandong

Ảnh: User:Vmenkov, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Quần thể đàn tế trời hoàng gia lớn nhất còn lại ở Trung Hoa, nằm tại quận Đông Thành (Bắc Kinh) trên diện tích 273 héc ta, khởi dựng từ năm 1406 và hoàn thành năm 1420 dưới triều vua Vĩnh Lạc nhà Minh, mở rộng và định hình thời vua Gia Tĩnh (1530) cùng vua Càn Long nhà Thanh (1749 tới 1752). Toàn khu quy hoạch theo phép thiên viên địa phương (phía bắc tường vòm tròn, phía nam tường vuông) trên trục nam bắc nối Viên Khâu Đàn bằng đá cẩm thạch trắng ba tầng, Hoàng Khung Vũ có Hồi Âm Bích và Kỳ Niên Điện cao 38 mét dựng bằng 28 cột gỗ không dùng đinh, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1998.

Di sản Thế giới UNESCO (1998)1 Tiantan Dongli Jia, quận Dongcheng (Đông Thành), thành phố Bắc Kinh (1)

Ảnh: Shujianyang, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi chùa Phật giáo đầu tiên do triều đình lập tại Trung Hoa, được tôn xưng là Thích Nguyên và Tổ Đình, khởi dựng năm 68 SCN (năm Vĩnh Bình thứ 11 thời Hán Minh Đế) ở phía đông kinh thành Lạc Dương cổ để đón hai vị cao tăng Thiên Trúc Ca Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan dùng ngựa trắng chở kinh tượng từ Tây Vực về dịch bộ Kinh Tứ Thập Nhị Chương. Quần thể hiện nay mang bố cục trùng tu thời Minh (1555) và Thanh quay hướng nam trên trục nối Thiên Vương Điện, Đại Phật Điện, Đại Hùng Điện (lưu giữ bộ tượng Thập Bát La Hán sơn mài khô (giáp trữ) thời Nguyên), Tỳ Lô Các trên đài Thanh Lương và tháp gạch Tề Vân 13 tầng dựng lại thời nhà Kim năm 1175.

Đơn vị Bảo hộ Văn vật Trọng điểm Toàn quốc đợt 1 (1961)Số 6 đường Baimasi (Quốc lộ 310), trấn Baimasi, quận Luolong (Lạc Long), thành phố Luoyang (Lạc Dương), tỉnh Hà Nam (6)

Ảnh: xiquinhosilva, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Quần thể cung điện, pháo đài và thánh địa Phật giáo Kim Cương thừa ngự trên đỉnh Hồng Sơn (Marpo Ri) ở độ cao 3.700 mét giữa thung lũng Lhasa, mang tên ngọn núi Potalaka của Bồ Tát Quán Thế Âm. Khởi nguyên từ thế kỷ 7 dưới thời Tán phổ Songtsen Gampo và đại kiến thiết từ năm 1645 dưới thời Đức Đạt Lai Lạt Ma đời thứ 5 (Ngawang Lobsang Gyatso) với Bạch Cung hoàn thành năm 1648 và Hồng Cung hoàn thành năm 1694, công trình cao 13 tầng (khoảng 117 mét) gồm hơn 1.000 gian phòng, hai thánh thất thế kỷ 7 và 8 linh tháp dát vàng của các đời Đạt Lai Lạt Ma, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1994.

Di sản Thế giới UNESCO (1994)Số 35 đường Beijing Zhonglu (Bắc Kinh Trung Lộ), núi Marpo Ri (Hồng Sơn), quận Chengguan (Thành Quan), thành phố Lhasa, Khu tự trị Tây Tạng (35)

Ảnh: Lhasa Government, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Thánh sơn Đạo giáo thờ Huyền Thiên Thượng Đế (Chân Vũ Đại Đế) và nơi phát tích võ phái nội gia của đạo sĩ Trương Tam Phong tại thành phố Thập Yển, tỉnh Hồ Bắc. Khởi từ Ngũ Long Từ thời Đường Trinh Quán, quần thể cung quán quy mô hoàng gia được vua Vĩnh Lạc nhà Minh huy động hơn 20 vạn nhân công kiến thiết từ năm 1412 trong suốt 12 năm, nổi bật với Thái Hòa Cung cùng Kim Điện bằng đồng mạ vàng đúc năm 1416 trên đỉnh Thiên Trụ Phong cao 1.612 mét, Tử Tiêu Cung (1413), Nam Nham Cung, Thái Tử Pha và Ngọc Hư Cung, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1994.

Di sản Thế giới UNESCO (1994)Khu thắng cảnh núi Wudang (Võ Đang), thành phố cấp huyện Danjiangkou (Đan Giang Khẩu), thành phố Shiyan (Thập Yển), tỉnh Hồ Bắc

Ảnh: xiquinhosilva, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Kho tàng nghệ thuật Phật giáo lớn nhất trên Con đường Tơ lụa, đục vào vách đá cuội kết dài 1.680 mét của núi Minh Sa bên suối Đãng Tuyền ở ốc đảo Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc. Khởi đục năm 366 SCN do tăng nhân Lạc Tôn rồi trải qua mười triều đại từ Thập Lục Quốc, Bắc Ngụy, Tùy, Đường tới Tây Hạ và Nguyên, quần thể hiện còn 735 hang động (trong đó 492 hang khu nam lưu giữ 45.000 mét vuông bích họa và hơn 2.400 pho tượng đất đắp tô màu), lầu gỗ Chín Tầng che Đại Phật cao 35,5 mét tại hang số 96 và Tàng Kinh Động số 17 phát hiện năm 1900 với khoảng 5 vạn văn thư cổ, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1987 với trọn sáu tiêu chí văn hóa.

Di sản Thế giới UNESCO (1987)Vách đông núi Mingsha (Minh Sa Sơn), ốc đảo Dunhuang (Đôn Hoàng), thành phố cấp địa khu Jiuquan (Tửu Tuyền), tỉnh Cam Túc (25)

Ảnh: Zhangzhugang, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đỉnh cao nghệ thuật chạm khắc đá vôi Phật giáo thời Bắc Ngụy và nhà Đường, trải dài hơn một cây số dọc hai vách núi Tây Sơn (Long Môn Sơn) và Đông Sơn (Hương Sơn) kẹp hai bờ sông Y Thủy ở phía nam cố đô Lạc Dương, tỉnh Hà Nam. Khởi tạo từ năm 493 SCN khi Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế dời đô về Lạc Dương và hưng thịnh suốt hơn bốn thế kỷ, quần thể gồm 2.345 hang khám, hơn 100.000 pho tượng Phật lớn nhỏ, hơn 2.800 tấm bia khắc chữ (nổi tiếng với Long Môn Nhị Thập Phẩm trong Cổ Dương Động) và đại tượng Phật Tỳ Lô Giá Na cao 17,14 mét tại Phụng Tiên Tự hoàn thành năm 675 dưới triều Đường Cao Tông và Võ Tắc Thiên, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2000.

Di sản Thế giới UNESCO (2000)Số 13 đường Longmen Zhongjie, hai bờ sông Yi (Y Thủy), quận Luolong (Lạc Long), thành phố Luoyang (Lạc Dương), tỉnh Hà Nam (13)

Ảnh: xiquinhosilva, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Quần thể thạch khố Phật giáo hoàng gia đầu tiên do triều đình trực tiếp tạo tác tại Trung Hoa, đục vào vách đá sa thạch dài khoảng một cây số ở chân nam núi Vũ Châu bên sông Thập Lý, cách trung tâm thành phố Đại Đồng (cố đô Bình Thành của nhà Bắc Ngụy) 16 km về phía tây. Khởi đục từ khoảng năm 460 SCN dưới sự chủ trì của Sa môn thống Đàm Diệu thời Bắc Ngụy Văn Thành Đế, di tích hiện bảo tồn 45 hang chính (252 khám lớn nhỏ) với hơn 51.000 pho tượng đá, tiêu biểu là Ngũ Động Đàm Diệu (hang 16 tới 20, trong đó Đại Phật lộ thiên hang số 20 cao 13,7 mét) và tượng Phật cao 17 mét ở hang số 5, minh chứng sự giao thoa giữa mỹ thuật Gandhara, Mathura với phong cách Hán hóa, được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 2001.

Di sản Thế giới UNESCO (2001)Số 1 phố Yungang, chân nam núi Wuzhou (Vũ Châu Sơn), quận Yungang (Vân Cương), thành phố Datong (Đại Đồng), tỉnh Sơn Tây (1)

Ảnh: Marcin Białek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đứng đầu trong Tứ đại danh sơn Phật giáo Trung Hoa và là đạo tràng ứng hóa của Đại Trí Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát (Manjushri), gồm năm đỉnh núi bằng phẳng như năm đài cao vây quanh thung lũng Đài Hoài (đỉnh Bắc Đài Diệp Đấu Phong cao 3.061,1 mét là nóc nhà Hoa Bắc), nơi các Thanh Miếu Hán truyền và Hoàng Miếu Tạng truyền cùng tồn tại hòa hợp. Trung tâm khai sơn của toàn núi là Chùa Hiển Thông (tương truyền khởi lập năm 68 SCN dưới tên Đại Phu Linh Thứu Tự, mở rộng thời Bắc Ngụy, Đường, Minh, Thanh), nổi bật với Vô Lượng Điện xây gạch không xà thời Minh Vạn Lịch, Đồng Điện đúc từ 10 vạn cân đồng năm 1606 thờ vạn tượng Phật và chuông đồng U Minh nặng 9.999,5 cân, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2009.

Di sản Thế giới UNESCO (2009)Trấn Taihuai (Đài Hoài), huyện Wutai (Ngũ Đài), thành phố Xinzhou (Hãn Châu), tỉnh Sơn Tây

Ảnh: G41rn8, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Di sản Thế giới Hỗn hợp kết nối đạo tràng ứng hóa của Đại Hạnh Phổ Hiền Bồ Tát trên núi Nga Mi (đỉnh Vạn Phật Đỉnh cao 3.099 mét, Kim Đỉnh cao 3.077 mét tôn trí tượng Thập Phương Phổ Hiền mạ vàng cao 48 mét cùng Báo Quốc Tự, Vạn Niên Tự) với pho tượng Phật Di Lặc ngồi tạc vào vách đá sa thạch đỏ núi Lăng Vân ở ngã ba sông Mân Giang, Thanh Y Giang và Đại Độ Hà tại Lạc Sơn. Do thiền sư Hải Thông phát nguyện khởi đục năm Khai Nguyên nguyên niên nhà Đường (713) để trấn giữ ba dòng nước dữ và hoàn thành năm 803 dưới thời tiết độ sứ Vi Cao sau 90 năm, Đại Phật Lạc Sơn cao 71 mét, đầu cao 14,7 mét với 1.051 búi tóc đá và hệ thống thoát nước ngầm tinh vi, là tượng Phật đá tiền hiện đại cao nhất thế giới, được UNESCO ghi danh năm 1996.

Di sản Thế giới Hỗn hợp Văn hóa và Thiên nhiên UNESCO (1996)Núi Lingyun (Lăng Vân) quận Shizhong và núi Emei (Nga Mi) thành phố Emeishan, thành phố Leshan (Lạc Sơn), tỉnh Tứ Xuyên (2435)

Ảnh: xiquinhosilva, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Trái tim tâm linh linh thiêng bậc nhất của toàn thể Phật giáo Tây Tạng nằm tại trung tâm khu phố cổ Barkhor của thành phố Lhasa, khởi dựng vào khoảng năm 639 tới 647 dưới triều Tán phổ Songtsen Gampo trên nền hồ Ngọa Đường gắn với công chúa Bhrikuti xứ Nepal và Văn Thành Công chúa nhà Đường. Tòa chính điện bốn tầng kết hợp kỹ nghệ mộc cổ Thổ Phồn, chạm gỗ Newar Nepal và mái đấu củng mạ vàng nhà Đường có bánh xe Pháp luân cùng đôi hươu chầu, bên trong tôn trí bảo tượng Jowo Shakyamuni (Đức Phật Thích Ca lúc 12 tuổi bằng đồng mạ vàng do Văn Thành Công chúa rước tới Tây Tạng năm 641), phía trước cổng tây dựng bia Liên minh Đường - Phồn năm 823 và bao quanh bởi ba vòng nhiễu hành kora bất tận, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2000.

Di sản Thế giới UNESCO (mở rộng Quần thể Lịch sử Cung điện Potala ở Lhasa, 2000)Số 2 đường Barkhor Xijie (Bát Khuế Tây Nhai), quảng trường Barkhor, quận Chengguan (Thành Quan), thành phố Lhasa, Khu tự trị Tây Tạng (2)

Ảnh: onwardtibet.org, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Chương kết rực rỡ của lịch sử nghệ thuật thạch khố Trung Hoa từ cuối thời Đường (892) tới thời Nam Tống (1179 tới 1249), phân bố tại 75 điểm vách đá trên năm ngọn núi chính là Bảo Đỉnh Sơn, Bắc Sơn, Nam Sơn, Thạch Triện Sơn và Thạch Môn Sơn thuộc quận Đại Túc, Trùng Khánh, hội tụ hơn 50.000 pho tượng đá cùng hơn 100.000 chữ minh văn thể hiện rõ tinh thần Tam giáo hợp lưu Phật, Đạo, Nho. Tâm điểm là Đại Phật Loan hình móng ngựa dài 500 mét trên Bảo Đỉnh Sơn do danh tăng Triệu Trí Phượng quy hoạch suốt 70 năm như một mạn đà la lộ thiên khổng lồ với tượng Thích Ca Nhập Niết Bàn dài 31 mét, tượng Thiên Thủ Quán Âm tạc 830 tới 1.007 cánh tay đá mạ vàng thật, Lục Đạo Luân Hồi Đồ, Phụ Mẫu Ân Trọng Kinh Biến và Mục Ngưu Đồ, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1999.

Di sản Thế giới UNESCO (1999)Trấn Baoding (Bảo Đỉnh Sơn) và núi Beishan (Bắc Sơn), quận Dazu (Đại Túc), thành phố trực thuộc trung ương Trùng Khánh

Ảnh: G41rn8, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đứng đầu Ngũ Nhạc của Trung Hoa với danh hiệu Ngũ Nhạc Độc Tôn, ngọn Đông Nhạc biểu trưng cho phương mặt trời mọc, sự sinh thành muôn vật và quyền cai quản sinh tử nhân gian của Đông Nhạc Thái Sơn Thần cùng Bích Hà Nguyên Quân, nơi các hoàng đế từ Tần Thủy Hoàng (219 TCN), Hán Vũ Đế tới Đường Huyền Tông, Tống Chân Tông và Khang Hy, Càn Long cử hành đại lễ Phong Thiền báo công cùng Trời Đất. Khởi đầu trục thần đạo hơn 6.600 bậc đá từ chân núi lên Nam Thiên Môn và Ngọc Hoàng Đỉnh (cao 1.545 mét) là quần thể Đền Đại (Đại Miếu) rộng 96.000 mét vuông có tường thành như hoàng cung, nổi bật với Thiên Huống Điện dựng năm 1009 thời Bắc Tống lưu giữ bức bích họa dài 62 mét cùng bia đá Lý Tư đời Tần, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới Hỗn hợp năm 1987 với bảy tiêu chí.

Di sản Thế giới Hỗn hợp Văn hóa và Thiên nhiên UNESCO (1987)Số 191 đường Shengping, quận Taishan (Thái Sơn), thành phố Tai'an (Thái An), tỉnh Sơn Đông (191)

Ảnh: Zhangzhugang, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Một trong những cội nguồn phát tích trọng yếu nhất của Đạo giáo Trung Hoa, được tôn là Đệ Ngũ Động Thiên (Bảo Tiên Cửu Thất chi Thiên) và lừng danh với câu Thanh Thành thiên hạ u nhờ ba mươi sáu đỉnh núi xanh rợp bách tùng vây tròn như bức tường thành ở Đô Giang Yển, Tứ Xuyên. Năm Hán An thứ hai thời Đông Hán (143 SCN), Tổ Thiên Sư Trương Đạo Lăng vào núi Thanh Thành tu luyện và khai sáng Ngũ Đấu Mễ Đạo (Thiên Sư Đạo). Mở đầu tuyến hành hương Tiền Sơn là Cung Kiến Phúc khởi dựng năm Khai Nguyên thứ 18 nhà Đường (730, trùng tu năm Quang Tự thứ 14 tức 1888) nổi tiếng với đôi câu đối dài 394 chữ, nối lên Thiên Sư Động có cây ngân hạnh nghìn năm và Thượng Thanh Cung gần đỉnh Lão Quân Các, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2000.

Di sản Thế giới UNESCO (Núi Thanh Thành và Hệ thống Thủy lợi Đô Giang Yển, 2000)Đường Qingchengshan, trấn Qingchengshan, thành phố cấp huyện Dujiangyan (Đô Giang Yển), thành phố Chengdu (Thành Đô), tỉnh Tứ Xuyên

Ảnh: Kcx36, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tổ đình khai sáng Thiền tông Trung Hoa và cái nôi truyền thống Thiền - Võ hợp nhất, dựng năm 495 SCN dưới triều Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế cho thiền sư Ấn Độ Bạt Đà (Batuo) giữa rừng cây non dưới chân núi Thiếu Thất thuộc Trung Nhạc Tung Sơn, thành phố Đăng Phong, tỉnh Hà Nam. Khoảng năm 527, Sơ Tổ Bồ Đề Đạt Ma đến chùa, diện bích chín năm trong thạch động đỉnh Ngũ Nhũ truyền tâm ấn Trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật cho Nhị Tổ Huệ Khả. Quần thể 7 lớp sân bảo tồn Sơ Tổ Am bằng gỗ dựng năm 1125 thời Bắc Tống, Thiên Phật Điện thời Minh (1588) có bích họa 500 La Hán cùng 48 vết lõm luyện quyền trên gạch, bia Đường Thái Tông Lý Thế Dân năm 728 và Tháp Lâm gồm hơn 240 ngôi mộ tháp cổ từ thời Đường tới thời Thanh, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2010.

Di sản Thế giới UNESCO (Quần thể Di tích Lịch sử Đăng Phong tại Trung tâm Trời Đất, 2010)Chân bắc đỉnh Wuru (Ngũ Nhũ Phong) núi Shaoshi (Thiếu Thất) thuộc Trung Nhạc Tung Sơn, đường G207, thành phố cấp huyện Dengfeng (Đăng Phong), thành phố Zhengzhou (Trịnh Châu), tỉnh Hà Nam

Ảnh: Gary Todd from Xinzheng, China, CC0, Wikimedia Commons

Đạo tràng ứng hóa trên biển Đông Hoa của Đại Bi Quán Thế Âm Bồ Tát trong Tứ đại danh sơn Phật giáo Trung Hoa, mang danh hiệu Hải Thiên Phật Quốc trên hòn đảo Phổ Đà thuộc quần đảo Chu Sơn, tỉnh Chiết Giang, lấy tên từ núi Potalaka trong Kinh Hoa Nghiêm. Khởi nguồn từ tích tăng nhân Nhật Bản Huệ Ngạc rước tượng Quán Âm bị sóng hoa sen sắt giữ thuyền lại nên lập Bất Khẳng Khứ Quán Âm Viện (ghi năm 858 hoặc 916), ngôi chùa lớn nhất và trung tâm điều hành toàn đảo là Chùa Phổ Tế (Tiền Tự, ngự ban tên Phổ Tế Thiền Tự dưới triều Khang Hy năm 1699), rộng hơn 37.000 mét vuông với hồ sen Hải Ấn Trì, cầu Vĩnh Thọ, Đa Bảo Tháp bằng đá thời Nguyên (1334) và Đại Viên Thông Bảo Điện không cột vướng giữa lòng điện thờ pho tượng Quán Âm cao 8,8 mét cùng 32 ứng thân.

Đơn vị Bảo hộ Văn vật Trọng điểm Toàn quốc đợt 7 (2013, Đa Bảo Tháp cạnh chùa đợt 6 năm 2006)Số 93 đường Baihua, đảo núi Putuo (Phổ Đà Sơn), quận Putuo, quần đảo thành phố Zhoushan (Chu Sơn), tỉnh Chiết Giang (93)

Ảnh: Sixian Yu, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đạo tràng ứng hóa của Đại Nguyện Địa Tạng Vương Bồ Tát trong Tứ đại danh sơn Phật giáo Trung Hoa, được thi hào Lý Bạch đổi tên từ Cửu Tử Sơn thành Cửu Hoa Sơn (chín đóa hoa sen, đỉnh Thập Vương Phong cao 1.342 mét) tại huyện Thanh Dương, thành phố Trì Châu, tỉnh An Huy. Vào thế kỷ 8, vương tử nước Tân La (Triều Tiên cổ) là Kim Kiều Giác (696 tới 794) sang nhà Đường xuất gia, lên Cửu Hoa Sơn khổ tu 75 năm tới năm 99 tuổi viên tịch trong khám đá mà nhục thân ba năm không hoại, được tôn là hóa thân Kim Địa Tạng. Ngôi khai sơn tổ tự ở trung tâm thung lũng Cửu Hoa Nhai là Chùa Hóa Thành (khởi từ năm 401, mở rộng năm 781, trùng tu thời Minh và Thanh), phía trước ôm hồ phóng sinh hình trăng khuyết và lưu giữ bộ Đại Tạng Kinh đời Minh Vạn Lịch, Huyết Kinh Hoa Nghiêm cùng ấn tín Kim Địa Tạng, kết nối với Nhục Thân Bảo Điện trên đồi Thần Quang Lĩnh.

Đơn vị Bảo hộ Văn vật Trọng điểm Toàn quốc đợt 7 (2013) và Chùa Trọng điểm Toàn quốc đợt 1 (1983)Số 9 đường Huacheng, phố cổ Jiuhuajie (Cửu Hoa Nhai), huyện Qingyang (Thanh Dương), thành phố Chizhou (Trì Châu), tỉnh An Huy (9)

Ảnh: WQL, CC0, Wikimedia Commons

Tổ đình cội nguồn của Thiền tông Nam phương (Nhất hoa khai ngũ diệp, sinh ra năm nhà bảy phái Thiền Đông Á trong đó có dòng Vô Ngôn Thông, Thảo Đường, Trúc Lâm, Lâm Tế và Tào Động truyền vào Việt Nam), khởi dựng năm 502 SCN thời Lương Vũ Đế do cao tăng Ấn Độ Trí Dược Tam Tạng lập dưới tên Bảo Lâm Tự bên suối Tào Khê thuộc quận Khúc Giang, Thiều Quan, Quảng Đông, và được Tống Thái Tổ ban tên Nam Hoa Thiền Tự năm 968. Tại đây từ năm 677 tới 713, Lục Tổ Huệ Năng đã hoằng pháp suốt 37 năm, để lại Pháp Bảo Đàn Kinh (tác phẩm duy nhất của bậc tổ sư bản địa được tôn là Kinh). Tòa Lục Tổ Điện hiện cung phụng ba pho kim thân nhục thân bất hoại phủ sơn ta gồm chân thân Lục Tổ Huệ Năng (viên tịch năm 713), Đại sư Hám Sơn Đức Thanh (1623) và Thiền sư Đan Điền, cùng áo cà sa thêu Võ Tắc Thiên ban tặng và 360 pho La Hán gỗ bách thời Bắc Tống.

Đơn vị Bảo hộ Văn vật Trọng điểm Toàn quốc đợt 5 (2001)Bên suối Caoxi (Tào Khê), trấn Maba (Mã Bá), quận Qujiang (Khúc Giang), thành phố Shaoguan (Thiều Quan), tỉnh Quảng Đông

Ảnh: Emitchan, Phạm vi công cộng, Wikimedia Commons

Một trong những đại tùng lâm Thiền tông cổ kính và danh tiếng bậc nhất vùng Giang Nam, nằm ẩn mình giữa thung lũng rừng phong và tùng trúc phía tây bắc Tây Hồ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang. Khởi lập năm 326 SCN thời Đông Tấn bởi cao tăng Tây Ấn Huệ Lý khi ngài nhận ra ngọn núi đá vôi đối diện giống hệt đỉnh Linh Thứu ở Thiên Trúc bay tới (Phi Lai Phong), chùa từng đứng hàng Ngũ Sơn của Thiền tông Nam Tống và gắn liền với hình tượng thiền sư Đạo Tế (Tế Công Hòa Thượng). Đối diện cổng chùa qua suối Lãnh Tuyền là vách đá Phi Lai Phong lưu giữ hơn 330 tới 470 pho tượng khắc đá thời Ngũ Đại, Tống và Nguyên (nổi tiếng với tượng Di Lặc bụng lớn cười hiền), còn trục chính chùa vươn cao với Đại Hùng Bảo Điện ba tầng mái cao 33,6 mét thờ tượng Thích Ca bằng gỗ long não thếp vàng cao 24,8 mét cùng đôi tháp đá bát giác chín tầng dựng năm 960 thời Ngô Việt.

Đơn vị Bảo hộ Văn vật Trọng điểm Toàn quốc đợt 2 (Tượng đá Phi Lai Phong, 1982) và đợt 7 (Tháp đá và Kinh tràng chùa Linh Ẩn, 2013)Số 1 ngõ Fayun (Pháp Vân Lộng), đường Lingyin, phía tây bắc Tây Hồ, quận Xihu (Tây Hồ), thành phố Hangzhou (Hàng Châu), tỉnh Chiết Giang (1)

Ảnh: Tyg728, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi danh lam Phật giáo và thánh địa thi ca bên bến Phong Kiều cạnh nhánh Đại Vận Hà cổ ở phía tây thành cổ Cô Tô (Tô Châu), tỉnh Giang Tô, khởi lập vào niên hiệu Thiên Giám thời Lương Vũ Đế (502 tới 519) dưới tên Diệu Lợi Phổ Minh Tháp Viện và đổi tên theo thi tăng ẩn sĩ Hàn Sơn từng trụ trì nơi đây cùng hiền giả Thập Đắc thời Đường Trinh Quán. Ngôi chùa đi vào ký ức văn chương cả vùng Đông Á và nhiều thế hệ người Việt qua bài thơ thất ngôn tứ tuyệt Phong Kiều Dạ Bạc của Trương Kế đời Đường (Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn Tự, Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền). Quần thể kiến trúc trùng tu cuối thời Thanh có bố cục hiếm gặp tọa Đông hướng Tây nhìn thẳng ra dòng kênh cổ, gồm Đại Hùng Bảo Điện, Hàn Thập Điện, Bi Lang lưu giữ bia khắc thơ của Văn Trưng Minh và Du Việt (1906), Chung Lâu sáu cạnh cùng Phổ Minh Bảo Tháp năm tầng cao 42 mét.

Chùa Phật giáo Trọng điểm Toàn quốc đợt 1 (1983) và Đơn vị Bảo hộ Văn vật cấp tỉnh Giang Tô (1982)Số 24 ngõ Hanshansi, trấn Fengqiao (Phong Kiều), bên bờ Đại Vận Hà cổ, quận Gusu (Cô Tô), thành phố Suzhou (Tô Châu), tỉnh Giang Tô (24)

Ảnh: Windmemories, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons