Qua sông Hậu, đi một quãng đường làng có nhà sàn gỗ dựng trên cột cao và có tiếng khung cửi dệt vọng ra từ mấy gian nhà, quý vị gặp một khối nhà lớn quét hai tông trắng và xanh biển. Trên nóc là một mái vòm bầu dục, phía trên có hình trăng lưỡi liềm ôm một ngôi sao. Ngay trước cổng, trước cả khi vào tới sân, là một khu mộ.
Bước vào gian hành lễ thì thấy trống. Không tượng, không tranh vẽ người, không bàn thờ, không bát hương, không một vật nào được dâng cúng. Chỉ có nền lát phẳng, mấy chùm đèn, hoa văn hình học trên tường, và ở bức tường chính là một hốc tường lõm vào. Hốc ấy chỉ về Mecca, và cả tòa nhà được xoay để phục vụ đúng một việc ấy.
INgôi Thánh Đường Của Dải Làng Chăm Châu Giang
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì chỗ này hay bị xếp nhầm. Đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, thuộc cộng đồng Chăm Islam ở miền Tây Nam Bộ. Đây không phải một thánh đường Bàni. Hai dòng cùng nhận một gốc nhưng thực hành đã khác hẳn, và thư viện đã có trang riêng cho cả hai bên để quý vị đối chiếu.
Chữ masjid nghĩa gốc là chỗ phủ phục, tức nơi người ta cúi mình lễ nguyện. Tiếng Việt quen dịch là thánh đường, nhưng cần nhớ đây không phải chùa, không phải đền và không phải nhà thờ Công Giáo. Tên gọi hiện nay của ngôi này là Jamiul Azhar, dùng từ năm 1959. Trước đó, suốt hơn hai thế kỷ, nó mang tên Masjid Yahya, và người trong vùng lớn tuổi vẫn còn gọi theo tên cũ.
Theo giáo nghĩa Islam, nền tảng là niềm tin vào một Đấng duy nhất, không hình tướng và không thể vẽ ra. Vì vậy trong thánh đường không đặt tượng, không treo tranh người hay vật, không có bát hương và không có lễ vật dâng cúng. Trang trí chỉ gồm hoa văn hình học, hoa lá cách điệu và thư pháp chép lời kinh.
Bổn phận của tín đồ gồm năm cột trụ: tuyên xưng đức tin, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, nhịn chay trọn tháng Ramadan, bố thí, và hành hương Mecca nếu đủ sức. Ở dòng Islam chính thống, năm việc ấy là bổn phận của từng tín đồ, không giao cho ai làm thay. Đó là lý do vì sao một masjid mở cửa quanh năm và có người lui tới mỗi ngày, khác hẳn nhịp của một thánh đường Bàni.
Người đứng trước dẫn cả hàng cùng lễ gọi là imam. Đây không phải chức sắc thụ phong theo lối tu sĩ, mà là người đủ hiểu biết để dẫn lễ. Ở các làng Chăm miền Tây, việc đạo trong một thánh đường do một lớp chức sắc trông coi, đứng đầu là Hakim, cùng Imam, Khatib và Bilal.
Về cộng đồng, dải đất bên bờ sông Hậu thuộc xã Châu Phong là một trong những nơi tụ cư lâu đời nhất của người Chăm Islam ở châu thổ phía tây nam. Theo số liệu đã công bố, cộng đồng Chăm Islam trên địa bàn An Giang có khoảng mười bảy nghìn người, sống thành từng làng dọc sông, mỗi làng một thánh đường. Nghề dệt thổ cẩm của người Chăm Châu Giang đi liền với đời sống ấy và vẫn còn được giữ trong nhiều gia đình quanh thánh đường.
Trong cùng xã Châu Phong còn một ngôi thánh đường nữa mà thư viện đã có trang riêng, là Mubarak. Hai ngôi có vai khác nhau, xin nói cho rõ để quý vị khỏi lẫn. Mubarak là ngôi được xếp hạng di tích quốc gia và được biết tới nhờ kiến trúc của lần xây năm 1965 theo thiết kế của kiến trúc sư Mohamet Amin. Jamiul Azhar là ngôi lớn nhất về quy mô cộng đồng trong vùng, và hình dáng hôm nay của nó là kết quả của đợt trùng tu hoàn thành năm 2014. Hai ngôi cùng một xã, cùng một dòng, khác nhau ở vai chứ không ở đạo.
Hai chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, người Chăm ở Châu Giang không theo Bàni. Cách nói gộp người Chăm theo đạo Hồi thì đúng về gốc nhưng che mất chỗ khác nhau đáng kể. Cộng đồng ở đây theo Islam chính thống: mỗi tín đồ tự lễ nguyện năm lần mỗi ngày, cả cộng đồng cùng nhịn chay trọn tháng Ramadan, thánh đường mở quanh năm. Còn người Chăm Bàni ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ giao các bổn phận ấy cho lớp chức sắc đảm nhận thay, giữ thêm lớp thờ cúng tổ tiên, và thánh đường của họ chỉ mở trong kỳ lễ. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một dữ kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Thứ hai, gọi đây là chùa Chăm là gọi sai. Trong tư liệu du lịch và trong lời chỉ đường của người ngoài cộng đồng, thánh đường đôi khi bị gọi như vậy. Chữ chùa chỉ cơ sở thờ tự của Phật Giáo, có tượng Phật và có tăng ni. Ở đây không có tượng, không có sư và không có ban thờ.
IIBa Lần Xây Lại Trên Một Chỗ Đất
Lịch sử của ngôi này là lịch sử của một chỗ đất được dựng lại ba lần bằng ba lối vật liệu khác nhau, từ nhà gỗ sang đá và xi măng, rồi sang khối bê tông quét trắng xanh. Cái còn lại suốt ba lần ấy không phải cái nhà mà là chỗ đứng và hướng của nó, vì hướng thì không được phép đổi.
- Khoảng 1700Dựng ngôi đầu tiên bằng gỗNgôi thánh đường đầu tiên trên chỗ đất này làm bằng gỗ, mang tên Masjid Yahya. Đây là mốc mà các tư liệu về thánh đường cùng lấy làm năm khởi dựng.
- Thế kỷ 18 và 19Hình thành dải làng Chăm ven sông HậuCác làng Chăm Islam dọc bờ sông Hậu thuộc vùng Châu Giang hình thành dày dần trong giai đoạn này, mỗi làng lập một thánh đường làm trung tâm sinh hoạt đạo.
- 1952Xây lại bằng đá và xi măngNgôi nhà gỗ được thay bằng công trình xây kiên cố, lần đầu mang hình dáng một khối nhà bền chứ không còn là nhà nhẹ của vùng sông nước.
- 1959Mang tên Jamiul AzharThánh đường đổi tên từ Masjid Yahya sang Jamiul Azhar và giữ tên ấy tới nay. Người lớn tuổi trong vùng vẫn còn quen gọi theo tên cũ.
- 2012Khởi công trùng tu lớnĐợt trùng tu quy mô lớn nhất được khởi công, dựng lại toàn bộ khối nhà cùng mái vòm và các tháp, giữ nguyên chỗ đứng và hướng của gian hành lễ.
- 2014Khánh thành ngôi hiện nayCông trình khánh thành ngày 3 tháng 8 năm 2014. Mái vòm bầu dục, gam màu trắng và xanh biển cùng hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao trên nóc đều định hình từ lần này.
Cần ghi rõ một chỗ hở trong nguồn. Mốc khoảng năm 1700 được các tư liệu về thánh đường dùng thống nhất, nhưng không tư liệu nào chúng tôi tra được dẫn ra một văn bản gốc cho con số ấy. Mốc này nhiều phần là niên đại được cộng đồng ghi nhớ và truyền lại chứ không rút từ hồ sơ hành chính. Chúng tôi ghi đúng như tư liệu trình bày và nói rõ xuất xứ để quý vị tự cân nhắc.
Điều này không lạ với các thánh đường trong vùng. Công trình gốc vốn làm bằng vật liệu nhẹ, dựng lại theo chu kỳ, nên niên đại được nhớ theo đời chức sắc và theo trí nhớ của làng chứ không theo văn bia. Thứ được giữ nguyên qua các lần dựng lại không phải cái nhà mà là chỗ đất và hướng quay của gian hành lễ, và đó mới là cái mà cộng đồng coi là liên tục.
IIIMái Vòm, Mihrab Và Khu Mộ Trước Cổng
Công trình mang lối kiến trúc Islam quen thuộc đặt vào khuôn khổ của một làng sông nước miền Tây: khối nhà vuông vức, tường quét hai tông trắng và xanh biển, cửa và cửa sổ vòm nhọn, chữ mạ vàng trên tường, không một bức nào vẽ người hay vật. Bố cục rất gọn, vì một thánh đường chỉ cần đủ ba thứ: chỗ tẩy thể, chỗ tập hợp cả hàng cùng lễ, và một dấu chỉ hướng.
Khối vòm bầu dục đặt giữa nóc, là chi tiết khiến người ta nhận ra thánh đường từ ngoài sông nhìn vào. Trên đỉnh vòm gắn hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao, biểu tượng quen của kiến trúc Islam.
Khối tháp vươn cao dạng củ hành, theo truyền thống gọi là minaret, vốn là chỗ xướng lời gọi lễ cho cả khu dân cư nghe. Đây là chi tiết dựng theo quy ước lâu đời chứ không phải trang trí.
Hốc tường lõm ở bức tường chính, chỉ hướng qiblah về Mecca, đặt đúng trục của gian hành lễ. Mihrab không phải ban thờ và không có vật thờ, nó chỉ làm đúng một việc là chỉ hướng.
Bục giảng có bậc, đặt cạnh mihrab, dùng cho bài thuyết giảng trong buổi lễ ngày thứ Sáu. Đây là chỗ duy nhất cao hơn mặt bằng chung, và nó cao vì công dụng chứ không vì phẩm vị.
Khu nước ở lối vào, dùng cho phép rửa bắt buộc trước khi lễ: rửa tay, súc miệng, rửa mặt, rửa cánh tay, xoa đầu rồi rửa chân theo thứ tự. Không làm phép này thì không vào hàng lễ.
Nghĩa trang của cộng đồng nằm ngay trước cổng thánh đường, nơi an táng tín đồ Hồi Giáo đưa về từ nhiều nơi trong nước. Mộ Islam không xây to, không có tượng và không có bát hương, chỉ đánh dấu bằng bia đá nhỏ.
Khu mộ ngay trước cổng là điểm mà người quen các thánh đường thành phố sẽ thấy khác. Ở đô thị, masjid thường nằm trong một khoảnh đất hẹp và nghĩa trang phải đặt nơi khác. Ở đây, vì cả một dải làng cùng một cộng đồng, chỗ lễ và chỗ tang nằm liền nhau. Người đi lễ hằng ngày đi qua mộ của người nhà mình trước khi bước vào gian hành lễ, và cộng đồng coi điều đó là lẽ thường chứ không phải điều gở.
Một điều nữa dễ nhận ra với người quen đi đình chùa: ở đây không có trục dọc nhiều lớp. Đình chùa Việt dẫn người ta qua tam quan, sân, tiền đường rồi mới tới hậu cung, mỗi bước một lớp kín hơn. Thánh đường thì mở: qua sân, rửa nước, vào một gian rộng duy nhất, và trong gian ấy mọi người đứng thành hàng ngang bằng vai nhau, không ai đứng cao hơn ai.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho thật rõ. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường được định bằng một quy tắc duy nhất và bắt buộc của đạo: hướng qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ dải đất bên sông Hậu, hướng ấy rơi về phía tây. Không có la bàn phong thủy, không có tuổi người lập, không có cung mệnh nào tham gia vào việc chọn hướng ấy, và người dựng cũng không có quyền chọn khác. Đó là lý do vì sao qua ba lần xây lại, cái nhà đổi hết mà hướng thì giữ nguyên.
Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.
Điều đáng đọc trước nhất là chính cái nguyên tắc một hướng. Phong thủy cổ truyền định hướng công trình theo thế đất, theo dòng nước, theo tuổi người chủ, nên mỗi nơi một hướng khác nhau. Islam làm ngược lại: mọi thánh đường trên khắp mặt đất đều quay về cùng một điểm, nên hướng của công trình không phụ thuộc vào mảnh đất nó đứng. Đọc bằng con mắt cũ thì đây là một hệ lấy điểm quy chiếu nằm ngoài khu đất và cách xa hàng nghìn dặm. Phép cổ truyền không có khái niệm nào tương đương, và chúng tôi nêu ra để quý vị thấy ngay giới hạn của việc đối chiếu.
Về thế đất, thánh đường nằm trên dải đất bồi ven sông Hậu, đất phẳng, không một đột cao nào để làm chỗ tựa. Trong phép xem đất đồng bằng, nơi không có núi thì mạch nước thay chỗ cho mạch núi: dòng chảy dẫn khí, bến nước và ao hồ tụ khí. Một con sông lớn chạy sát bên, theo lối đọc cũ, là thế thủy vượng. Cái được là khí đến dồi dào, cái phải xử lý là khí dễ bị cuốn đi theo dòng. Khối nhà xây kín, vuông vức, có khoảng sân chắn ở trước làm một minh đường, tuy không cố ý mà lại hợp với cách lối cũ giải bài toán ấy.
Về hình thể, con mắt cũ đọc khối vòm bầu dục giữa nóc là dáng cong tròn, thuộc Kim trong ngũ hành hình thể, còn khối tháp vươn cao là nét đứng thuộc Mộc. Kim ở giữa, Mộc vươn bên, trong sách cũ là một cặp phải xét kỹ về sinh khắc. Xin nhắc lại rằng vòm và tháp là quy ước lâu đời của kiến trúc Islam, có trước và độc lập với mọi cách đọc này, nên ở đây không có chuyện hợp hay khắc mà chỉ có chuyện đúng quy ước.
Cuối cùng là khu mộ đặt ngay trước cổng, và đây là chỗ mà hai lối nghĩ cách nhau xa nhất. Phong thủy cổ truyền của người Việt tách bạch dương trạch là chỗ người sống và âm trạch là chỗ người mất, kiêng để mộ ngay trước cửa nơi thờ tự hay nhà ở. Islam không đặt vấn đề như vậy: mộ chỉ là chỗ chôn cất, không phải nơi khí tụ hay khí tán, và đặt nghĩa trang cạnh thánh đường là việc tiện cho cả cộng đồng. Người đọc theo lối cũ nhìn vào sẽ thấy khó, còn người trong đạo thì thấy bình thường. Chúng tôi ghi chỗ vênh ấy đúng như nó là, và nhắc lại rằng cách đọc cũ ở đây chỉ để đối chiếu chứ không phải để phán xét.
VLễ Trong Ngày, Trong Tuần Và Trong Năm
Nhịp của thánh đường chia làm ba lớp: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ tập thể ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, tức lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa chứ không đứng yên như hội hè theo âm lịch của người Việt. Vì vậy tháng Ramadan ở làng Chăm bên sông Hậu có năm rơi vào giữa mùa khô, có năm rơi vào mùa nước nổi.
| Thời điểm theo lịch Hijri | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Năm buổi chia theo vị trí mặt trời trong ngày. Trước mỗi buổi phải làm phép tẩy thể bằng nước ở khu nước lối vào. |
| Thứ Sáu hằng tuần | Lễ tập trung trong tuần | Buổi lễ đông nhất trong tuần, có bài thuyết giảng đọc từ minbar rồi cả hàng cùng lễ. Đây cũng là dịp cả dải làng gặp nhau. |
| Ngày 12 tháng Rabi al Awwal | Lễ mừng ngày sinh Nhà tiên tri | Được tư liệu về cộng đồng Chăm Islam ở An Giang xếp vào các kỳ lễ lớn trong năm, tổ chức tại thánh đường. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Tín đồ nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, buổi tối tụ về thánh đường dùng bữa xả chay và lễ nguyện thêm. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Lễ mừng mãn chay | Người Chăm miền Tây quen gọi là Roya Idil Fitri. Cả cộng đồng tới thánh đường lễ nguyện rồi thăm hỏi nhau và thăm mộ người thân ngay trước cổng. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Lễ hiến sinh | Người Chăm miền Tây quen gọi là Roya Haji, trùng dịp hành hương Mecca. Có nghi thức xẻ thịt gia súc chia cho người trong cộng đồng và người thiếu thốn. |
Ngoài phần lễ, thánh đường giữ hai việc thuộc nếp chung của một masjid. Thứ nhất là dạy kinh cho con em trong làng, việc này diễn ra quanh năm và là cách cộng đồng giữ tiếng nói cùng nếp đạo của mình. Thứ hai là phần bố thí, gồm khoản bắt buộc hằng năm mà tiếng Arab phiên âm là zakat cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah.
Một điểm riêng của vùng này: nghề dệt của người Chăm Châu Giang gắn chặt với nhịp lễ. Khăn và vải dùng trong ngày lễ phần lớn do chính các gia đình quanh thánh đường dệt lấy, và trong những ngày lễ lớn quý vị sẽ thấy cả làng mặc đồ dệt tay. Đó là chỗ mà nghề thủ công và đời sống đạo nhập vào làm một.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Tổ 12, ấp Châu Giang, xã Châu Phong, tỉnh An Giang
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở tổ 12, ấp Châu Giang, xã Châu Phong, tỉnh An Giang, bên bờ sông Hậu đối diện khu vực Châu Đốc. Phần lớn khách qua sông bằng phà rồi đi tiếp một quãng đường làng. Thánh đường Mubarak cùng nằm trong xã và là một cơ sở khác.
- Toạ độ
- 10.7104, 105.1352
Đây là nơi hành lễ đang hoạt động, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Bỏ giày trước khi vào gian lễ. Ăn mặc kín: nam quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Khu hành lễ chính dành cho nam giới. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không nói to, không chụp ảnh người đang hành lễ. Khu mộ trước cổng là chỗ riêng của các gia đình, xin đừng bước vào giữa các hàng mộ và đừng chụp ảnh ở đó. Ngày thứ Sáu là buổi đông nhất, khách tới xem kiến trúc xin đợi lễ xong.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Jamiul Azhar
Contribute photos, information or video for Jamiul Azhar MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường jamiul azhar xây năm nào
Ngôi đầu tiên trên chỗ đất này là một nhà gỗ mang tên Masjid Yahya, dựng khoảng năm 1700 theo tư liệu của thánh đường. Công trình được xây lại bằng đá và xi măng năm 1952, đổi tên Jamiul Azhar năm 1959, rồi trùng tu lớn từ năm 2012 và khánh thành ngày 3 tháng 8 năm 2014. Ngôi thấy hôm nay là kết quả của lần cuối ấy.
jamiul azhar khác mubarak ở chỗ nào
Hai ngôi cùng ở xã Châu Phong, cùng thuộc Hồi Giáo Islam chính thống của cộng đồng Chăm, khác nhau ở vai. Mubarak là ngôi được xếp hạng di tích quốc gia và nổi về kiến trúc của lần xây năm 1965. Jamiul Azhar là ngôi lớn nhất về quy mô cộng đồng trong vùng, hình dáng hiện nay có từ đợt trùng tu hoàn thành năm 2014.
trong thánh đường jamiul azhar có gì
Gian hành lễ để trống, không tượng, không tranh vẽ người hay vật, không bàn thờ và không lễ vật dâng cúng. Chỉ có hoa văn hình học và thư pháp chép lời kinh trên tường, một hốc tường lõm gọi là mihrab chỉ hướng Mecca, và một bục giảng minbar bên cạnh.
người chăm ở châu giang theo bàni hay islam
Theo Hồi Giáo Islam chính thống, không phải Bàni. Mỗi tín đồ tự lễ nguyện năm lần mỗi ngày, cả cộng đồng cùng nhịn chay trọn tháng Ramadan, thánh đường mở quanh năm. Bàni là dòng của người Chăm ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, giao các bổn phận ấy cho lớp chức sắc đảm nhận thay.
vì sao có khu mộ ngay trước cổng thánh đường
Vì cả dải làng ở đây là một cộng đồng, nên chỗ lễ và chỗ tang nằm liền nhau cho tiện. Nghĩa trang này còn nhận an táng tín đồ Hồi Giáo đưa về từ nhiều nơi trong nước. Mộ theo lối Islam không xây to, không có tượng và không có bát hương, chỉ đánh dấu bằng bia đá nhỏ.