Từ đường cái rẽ vào, thứ quý vị nhìn thấy trước cả mái đình là một tán lá. Cây dã hương đứng giữa khoảnh đất trống, gốc to tới mức mấy người ôm không giáp, thân nứt dọc thành từng mảng vỏ dày, cành chìa ra bốn phía che kín một vùng sân. Dưới gốc có một ban thờ nhỏ xây gạch, hương vẫn cháy.
Quanh cái gốc ấy là bốn nếp thờ tự của xã: đình Viễn Sơn, đình Thuận Hòa, đền Tiên Lục mà dân quen gọi là đền Thánh Cả, và chùa Phúc Quang. Bốn công trình, ba dòng thờ khác nhau, nhưng chỉ đi vài trăm bước là hết. Ở vùng trung du này, một xã giữ được cả bốn nếp cùng lúc là chuyện không nhiều nơi có.
IThần Núi, Thần Cây Và Phật
Quần thể gồm bốn công trình, đối tượng thờ chia như sau:
- Đền Tiên Lục, tức đền Thánh Cả, thờ Cao Sơn và Quý Minh đại vương, hai vị được tôn làm thành hoàng của cả xã.
- Đình Viễn Sơn và đình Thuận Hòa cùng thờ hai vị ấy, mỗi đình còn phối thờ thêm một vị riêng: Viễn Sơn phối thờ thần cây dã hương, Thuận Hòa phối thờ Đương Giang Đô thống đại vương.
- Chùa Phúc Quang thờ Phật theo lối Bắc tông.
Một tục thờ chia cho nhiều nếp như vậy là lối quen của các xã lớn vùng trung du: đền giữ phần thần chủ, các đình giữ phần việc làng của từng thôn, chùa giữ phần sinh tử. Bốn nếp không tranh việc nhau mà chia việc nhau.
Theo tín ngưỡng dân gian người Việt, Cao Sơn và Quý Minh là hai vị được đặt vào thời Hùng Duệ Vương rồi được phong thần. Tên của hai vị nói ngay bản chất của lối thờ: Cao Sơn là núi cao, Quý Minh là sáng quý. Đây thuộc lớp thờ thần núi, lớp tín ngưỡng cổ nhất của cư dân sống ven chân núi, về sau được khoác thêm thần tích nhân vật và được triều đình ban sắc phong, thành ra vừa là thần tự nhiên vừa là nhân thần.
Việc thờ ở đây do ban khánh tiết của các thôn đảm nhiệm, không có giáo chủ, không kinh sách bắt buộc, không thuộc một giáo hội nào. Mỗi làng giữ một bản thần tích và một nếp lễ riêng, nên không nên đọc một nơi rồi suy ra cho cả hệ thống.
Một cái cây được phong tước vương
Chỗ riêng của Tiên Lục là cây dã hương. Dân vùng này không coi nó là một cái cây to mà coi là một vị thần, có ban thờ riêng dưới gốc, có phần trong lễ của làng, và có cả tước hiệu. Năm 1783, niên hiệu Cảnh Hưng thứ bốn mươi tư, cây được phong là Quốc chúa đô mộc Dã Đại vương, tức vị đại vương cây dã đứng đầu các cây trong nước. Một cái cây nhận sắc phong như một vị thần là chuyện rất hiếm trong hệ thờ tự người Việt.
Tục thờ cây thuộc lớp vạn vật hữu linh, lớp tin cổ nhất, có trước cả đình chùa. Ở phần lớn làng Bắc Bộ, lớp ấy chỉ còn là cái miếu nhỏ dưới gốc đa đầu làng. Ở Tiên Lục, nó được nâng lên ngang hàng với thờ thần núi và được đưa vào phối thờ trong đình. Đọc Tiên Lục là đọc chỗ ba lớp tín ngưỡng chồng lên nhau mà vẫn thấy rõ từng lớp: thờ cây ở dưới cùng, thờ thần núi ở giữa, thờ Phật ở lớp đến sau.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất là gộp Cao Sơn ở Tiên Lục với các vị Cao Sơn được thờ ở nơi khác. Trong hệ thờ tự người Việt có nhiều vị mang danh hiệu Cao Sơn, thần tích khác nhau hẳn: có nơi Cao Sơn được coi là một vị trong nhóm thần núi Ba Vì, có nơi lại là một nhân vật được đặt vào thời Lê. Danh hiệu trùng nhau không có nghĩa là cùng một vị. Ở Tiên Lục, Cao Sơn và Quý Minh đi thành một cặp, thuộc lớp thần núi của vùng trung du, và nên đọc theo bản thần tích của chính xã này.
Chỗ hay hiểu lầm thứ hai là vị chủ thờ của từng nếp, và ở đây các nguồn ghi vênh nhau. Hồ sơ di tích và các bản tin xếp hạng ghi cả đền lẫn hai đình đều thờ Cao Sơn và Quý Minh, các vị khác là phối thờ. Một số bài giới thiệu lại ghi đình Viễn Sơn thờ thần cây dã hương và đình Thuận Hòa thờ Đương Giang Đô thống như vị chủ thờ. Chúng tôi ghi cả hai cách và không chọn bừa, vì thứ bậc trên ban thờ là việc phải đọc trên hiện vật và sắc phong tại chỗ chứ không suy từ bài viết.
IINiên Đại Của Bốn Nếp Thờ
Cả bốn công trình đều thuộc lớp Lê Trung Hưng, tức khoảng cuối thế kỷ 17 sang đầu thế kỷ 18, với một mốc trùng tu lớn có niên hiệu rõ ràng ở chùa. Cây dã hương thì đứng đó trước cả bốn nếp thờ, và chính nó là thứ neo cụm di tích vào chỗ này.
- Thế kỷ 17Dựng đền Tiên LụcĐền Thánh Cả được dựng thời Lê, thờ Cao Sơn và Quý Minh đại vương làm thành hoàng của xã.
- Cuối thế kỷ 17Dựng hai ngôi đìnhĐình Viễn Sơn và đình Thuận Hòa được dựng thời Lê Trung Hưng, cùng lớp niên đại với bộ chạm khắc gỗ còn giữ tới nay.
- 1707Trùng tu lớn chùa Phúc QuangChùa được trùng tu vào niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ ba. Đây là mốc có niên hiệu rõ nhất trong cụm.
- 1783Cây dã hương được phong vươngNiên hiệu Cảnh Hưng thứ bốn mươi tư, cây được ban tước hiệu Quốc chúa đô mộc Dã Đại vương.
- Thế kỷ 19Các đợt tu bổ nối nhauCác nếp thờ được sửa chữa nhiều lần dưới triều Nguyễn, nhưng bộ khung gỗ và phần lớn cấu kiện chạm của hai ngôi đình vẫn giữ lại lớp gỗ thời Lê.
- 1989Xếp hạng di tích quốc giaCụm di tích Tiên Lục cùng cây dã hương được công nhận là di tích cấp quốc gia.
- 2024Di tích quốc gia đặc biệtQuần thể đình, đền, chùa Tiên Lục được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1473/QĐ-TTg ngày 26 tháng 11 năm 2024 của Thủ tướng Chính phủ. Lễ đón bằng tổ chức tháng 4 năm 2025.
Xin ghi thẳng hai chỗ nguồn vênh. Thứ nhất là tên chùa: báo Nhân Dân và các bản tin xếp hạng ghi chùa Phúc Quang, một số bài viết lại ghi chùa Quang Phúc, tức đảo hai chữ. Chúng tôi dùng cách ghi Phúc Quang theo nguồn chính thức, nhưng nhắc để quý vị không lẫn khi tra cứu.
Thứ hai là tuổi cây dã hương. Con số quen được nhắc là khoảng một nghìn năm, có tài liệu ghi trên một nghìn, có tài liệu dè dặt hơn. Tuổi của một cây thân gỗ sống chỉ ước lượng được qua đường kính và tốc độ tăng trưởng, không có cách đo chắc chắn nếu không khoan lõi, nên mọi con số đều là ước tính. Sắc phong năm 1783 chỉ cho biết tới thời điểm ấy cây đã lớn tới mức đáng phong, không cho biết cây bao nhiêu tuổi.
IIIQuần Thể Gồm Những Gì
Bốn công trình nằm rải trong phạm vi một xã, không quây kín một khuôn viên, nhưng đều lấy khoảnh đất có cây dã hương làm điểm quy tụ. Dưới đây là phần của từng nếp, viết ở tầng cụm.
Mặt bằng kiểu chữ Công, tức hai nếp nhà song song nối nhau bằng một nếp ngang. Đây là nơi giữ bộ chạm khắc gỗ đáng đọc nhất trong cụm, thuộc lớp Lê Trung Hưng, đề tài rồng, vân xoắn, hoa lá và cảnh sinh hoạt.
Mặt bằng kiểu chữ Đinh, gồm đại đình và hậu cung nối vuông góc. Quy mô gọn hơn Viễn Sơn, giữ phần việc thờ của thôn Thuận Hòa.
Dân quen gọi là đền Thánh Cả. Đây là nơi giữ phần thần chủ của cả xã, tức nơi đặt ban thờ chính của Cao Sơn và Quý Minh đại vương, và là điểm xuất phát của đám rước trong kỳ hội.
Ngôi chùa lớn nhất trong cụm, bố cục nhiều gian nối nhau, bên trong còn hơn tám mươi pho tượng Phật. Mốc trùng tu năm 1707 được ghi lại trong tư liệu của chùa.
Cây đứng giữa khoảnh đất trống, có ban thờ xây dưới gốc. Tài liệu phương Tây đầu thế kỷ 20 từng nhắc tới cây này như một trong những cây dã hương lớn nhất được biết, và tư liệu trong nước xếp nó vào hàng cây cổ thụ lớn nhất cả nước.
Điều đáng để ý về mặt kiến trúc là hai kiểu mặt bằng khác nhau trong cùng một xã. Chữ Công của Viễn Sơn cho một không gian rộng, thích hợp với tế lễ đông người. Chữ Đinh của Thuận Hòa cho một trục dọc gọn, hậu cung nằm sâu và kín. Hai lối ấy không phải đẹp xấu hơn nhau mà là hai giải pháp cho hai quy mô cộng đồng khác nhau, dựng trong cùng một thời, bởi những người thợ chung một vùng.
Về tên chữ Hán ghi ở đầu trang, chúng tôi ghi hai chữ đọc theo địa danh, lấy chữ Lục theo lối dùng quen của các địa danh cùng vùng như Lục Ngạn và Lục Nam. Đây là chữ chúng tôi suy ra chứ không phải chép từ hoành phi hay bia đá tại chỗ. Nếu quý vị đọc được chữ trên hiện vật, xin lấy chữ trên hiện vật làm chuẩn.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay trong hồ sơ di tích. Chúng tôi ghi rõ như vậy để quý vị phân biệt được đâu là tư liệu và đâu là kiến giải.
Trước hết là thế của cả vùng. Tiên Lục nằm ở dải trung du, chỗ đồi thấp chuyển dần xuống đồng bằng. Đất ở đây không bằng phẳng như châu thổ mà nhấp nhô từng gò, giữa các gò là ruộng trũng. Trong phép xem đất, dải chuyển tiếp ấy được coi là chỗ mạch núi đã hết thế dốc mà chưa tan vào đồng, tức chỗ khí còn đủ mạnh nhưng đã êm. Các cụm thờ tự cổ của vùng trung du Bắc Bộ hay đóng đúng ở dải này, không lên hẳn núi cũng không xuống hẳn ruộng.
Thứ hai là cách chọn gò. Bốn nếp thờ đều đặt trên các gò cao hơn mặt ruộng chung quanh, chứ không đặt ở chỗ trũng. Lý do thực tế là tránh úng, nhưng theo lối cũ thì gò nổi giữa đồng là hình kim tinh xuất thổ, tức một khối tròn đầy nhô lên khỏi mặt phẳng, chỗ được coi là có khí tụ. Người xưa chọn đất bằng con mắt kép như vậy: vừa nhìn nước chảy về đâu, vừa nhìn hình của đất.
Thứ ba, và đây là chỗ riêng của Tiên Lục, là cây làm huyệt. Ở phần lớn các cụm di tích, tâm điểm là một ngôi nhà. Ở đây tâm điểm là một gốc cây, và bốn nếp thờ xếp quanh nó. Đọc theo lối cổ truyền thì một cây đại thụ sống được nghìn năm trên một mảnh đất là bằng chứng sống của long mạch tại chỗ: rễ nó ăn xuống mạch nước ngầm, tán nó giữ được đất khỏi bạc, và cái gốc ấy chứng minh rằng nơi này nuôi được sự sống lâu dài. Người xưa không cần đo đạc gì thêm. Cây đứng đó là đủ, nên họ dựng nếp thờ quanh cây chứ không chặt cây để lấy chỗ dựng nhà.
Thứ tư là hướng. Các nếp thờ trong cụm phần lớn quay về hướng nam và các hướng lệch nam, theo lối chuộng chung của đình chùa Bắc Bộ: đón sáng, đón gió mát mùa hè, che gió lạnh mùa đông. Riêng hướng cụ thể của từng nếp thì lệ thuộc vào thế gò và vào lối đi của thôn mình, nên không nếp nào trùng khít nếp nào. Cần nói ngay rằng không văn bia nào ở đây chép việc chọn đất theo một phép xem cụ thể, nên đoạn trên chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối cổ truyền.
Sau cùng là thế bốn điểm quanh một tâm. Bố cục ấy, theo cách đọc của chúng tôi, nói đúng cách một xã lớn tổ chức đời sống thờ tự: không dồn tất cả vào một chỗ để rồi thôn xa phải đi xa, mà rải ra cho mỗi thôn có nếp của mình, rồi lấy một điểm chung làm nơi gặp. Điểm chung ấy ở đây không do người dựng lên. Nó mọc lên từ đất.
VHội Tiên Lục Tháng Ba
Kỳ hội chung của cả xã mở vào tháng Ba âm lịch, diễn ra cùng lúc ở cả bốn nếp thờ và dưới gốc dã hương. Đây là dịp duy nhất trong năm mà bốn nơi thờ nhập làm một việc, với đám rước nối các điểm lại thành một vòng.
| Thời điểm âm lịch | Nơi hành lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mười tám tháng Ba | Đền Thánh Cả | Ngày mở hội. Lễ mở cửa đền, dâng hương và tuyên đọc thần tích Cao Sơn và Quý Minh trước sự có mặt của các thôn. |
| Mười chín tháng Ba | Đường làng và bốn nếp thờ | Ngày rước. Kiệu thần được rước đi qua các ngả đường của xã, nối đền với hai ngôi đình, chùa và gốc dã hương. |
| Hai mươi tháng Ba | Đền và hai ngôi đình | Ngày chính tế và lễ tất. Đội tế của các thôn hành lễ, sau đó là lễ tạ khép kỳ hội. |
| Trong kỳ hội | Sân đền và khoảnh đất dưới gốc cây | Phần hội gồm trò kéo chữ xếp bốn chữ Thiên Hạ Thái Bình bằng người, trò cướp cầu, kéo co, đấu vật, chọi gà và đánh đu. |
| Mùng một và ngày rằm hằng tháng | Bốn nếp thờ | Lệ dâng hương thường kỳ, không có rước, do ban khánh tiết từng thôn và nhà chùa đảm nhiệm. |
Hai trò trong phần hội đáng được nói thêm, vì chúng không phải trò chơi thuần túy mà là nghi thức mang hình thức trò chơi. Kéo chữ là việc người dự hội xếp hàng theo đường vẽ sẵn để từ trên cao nhìn xuống thấy thành bốn chữ Thiên Hạ Thái Bình. Đây là một lời cầu, viết bằng thân người thay vì viết bằng mực. Cướp cầu là trò tranh một quả cầu tượng cho sự đủ đầy, bên nào giành được thì phần may của năm ấy thuộc về giáp bên đó. Cả hai đều thuộc lớp nghi lễ cầu mùa, có ở nhiều làng Bắc Bộ nhưng mỗi nơi một kiểu.
Trong kỳ hội, gốc dã hương cũng có phần lễ của nó. Dân xã đặt lễ dưới gốc như đặt trước một ban thờ, không coi đó là nghi thức phụ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Tiên Lục, huyện Lạng Giang cũ, nay là xã Tiên Lục, tỉnh Bắc Ninh
- Đường tới
- Cụm di tích nằm ở xã Tiên Lục, tỉnh Bắc Ninh, thuộc địa bàn huyện Lạng Giang cũ, vùng trung du phía bắc tỉnh. Bốn nếp thờ rải trong phạm vi xã, đi bộ nối được với nhau, lấy khoảnh đất có cây dã hương làm điểm giữa.
- Toạ độ
- 21.4043, 106.1935
Đây là cụm thờ tự đang hoạt động của một xã, không phải khu tham quan. Vài điều thường được nhắc tại chỗ: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào lòng đình và vào chùa, đi nhẹ nói khẽ, không tì tay hay dựa lưng vào các cấu kiện chạm gỗ. Riêng với cây dã hương, xin quý vị không bóc vỏ, không khắc chữ, không buộc dây hay treo vật lên cành, và không giẫm lên phần đất trong vòng rào quanh gốc, vì rễ nổi rất sát mặt đất. Lễ vật đặt đúng ban của từng nếp thờ, tiền bỏ hòm công đức.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Quần thể đình, đền, chùa Tiên Lục
Contribute photos, information or video for Tien Luc Communal House, Temple and Pagoda ComplexThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Quần thể Tiên Lục gồm những công trình nào
Gồm bốn nếp thờ: đình Viễn Sơn, đình Thuận Hòa, đền Tiên Lục còn gọi là đền Thánh Cả, và chùa Phúc Quang, cùng với cây dã hương nghìn tuổi đứng ở khoảnh đất giữa. Hai đình và đền thuộc hệ thờ thành hoàng, chùa thờ Phật theo lối Bắc tông.
Đình đền Tiên Lục thờ ai
Thờ Cao Sơn và Quý Minh đại vương, hai vị thuộc lớp thần núi được đặt vào thời Hùng Duệ Vương rồi được phong thần, tôn làm thành hoàng của cả xã. Đình Viễn Sơn còn phối thờ thần cây dã hương, đình Thuận Hòa phối thờ Đương Giang Đô thống đại vương.
Cây dã hương Tiên Lục bao nhiêu tuổi
Con số quen được nhắc là khoảng một nghìn năm, nhưng đây chỉ là ước tính vì tuổi cây thân gỗ sống không đo chắc được nếu không khoan lõi. Điều chắc chắn hơn là năm 1783, niên hiệu Cảnh Hưng thứ bốn mươi tư, cây được phong tước Quốc chúa đô mộc Dã Đại vương.
Lễ hội Tiên Lục tổ chức ngày nào
Từ ngày mười tám tới ngày hai mươi tháng Ba âm lịch, diễn ra ở cả bốn nếp thờ và dưới gốc dã hương. Nghi thức đáng chú ý gồm đám rước nối các điểm thờ, trò kéo chữ xếp bốn chữ Thiên Hạ Thái Bình bằng người, và trò cướp cầu.
Tiên Lục được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm nào
Năm 2024, theo Quyết định số 1473/QĐ-TTg ngày 26 tháng 11 năm 2024 của Thủ tướng Chính phủ, lễ đón bằng tổ chức tháng 4 năm 2025. Trước đó cụm di tích cùng cây dã hương đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1989.