Từ đường cái rẽ vào thôn Giữa của xã Tiên Lục, tức làng Luộc xưa, thứ quý vị nhìn thấy vượt lên trên cả mái đình là một tán lá xanh rợp. Cây dã hương đứng ngay phía sau đình Viễn Sơn, cao hơn ba mươi mét, chu vi thân chỗ lớn nhất tới 17,4 mét khiến gần chục người ôm mới giáp, thân nứt dọc thành từng mảng vỏ dày, cành chìa ra che kín hơn hai sào đất. Dưới gốc có ban thờ xây gạch, hương vẫn cháy đều.
Lấy cụm đất có gốc cây ấy làm tâm điểm, trong phạm vi chừng một cây số vuông là bốn nếp thờ tự cổ của xã gồm đình Viễn Sơn, đình Thuận Hòa, đền Tiên Lục mà dân quen gọi là đền Thánh Cả, và chùa Phúc Quang. Bốn công trình thuộc các dòng thờ khác nhau, đi bộ nối từ nếp này sang nếp kia chỉ mất ít phút. Ở vùng trung du này, một xã giữ được cả bốn nếp gỗ thời Lê Trung Hưng cùng một gốc cổ thụ nghìn năm là chuyện hiếm gặp.
IThần Núi, Thần Cây Và Phật
Quần thể gồm bốn công trình, đối tượng thờ chia rõ cho từng nơi.
- Đền Tiên Lục, tức đền Thánh Cả, thờ Cao Sơn và Quý Minh đại vương, hai vị được tôn làm thành hoàng của cả xã.
- Đình Viễn Sơn và đình Thuận Hòa cùng thờ hai vị ấy, mỗi đình còn phối thờ thêm vị riêng, trong đó Viễn Sơn phối thờ thần cây dã hương còn Thuận Hòa phối thờ Đương Giang Đô thống đại vương.
- Chùa Phúc Quang thờ Phật theo lối Bắc tông.
Một tục thờ chia cho nhiều nếp như vậy là lối quen của các xã lớn vùng trung du, khi đền giữ phần thần chủ, các đình giữ phần việc làng của từng thôn, còn chùa giữ phần sinh tử. Bốn nếp không tranh việc nhau mà chia việc nhau.
Theo tín ngưỡng dân gian người Việt, Cao Sơn và Quý Minh là hai vị tướng thời Hùng Duệ Vương có công giúp Tản Viên Sơn Thánh dẹp giặc giữ nước rồi được phong thần. Tên của hai vị nói ngay bản chất của lối thờ, bởi Cao Sơn là núi cao còn Quý Minh là sáng quý. Đây thuộc lớp thờ thần núi, lớp tín ngưỡng cổ nhất của cư dân sống ven chân núi, về sau được khoác thêm thần tích nhân vật và được triều đình ban sắc phong, thành ra vừa là thần tự nhiên vừa là nhân thần.
Việc thờ ở đây do ban khánh tiết của các thôn đảm nhiệm, không có giáo chủ, không kinh sách bắt buộc, không thuộc một giáo hội nào. Mỗi làng giữ một bản thần tích và một nếp lễ riêng, nên không nên đọc một nơi rồi suy ra cho cả hệ thống.
Một cái cây được phong tước vương
Chỗ riêng của Tiên Lục là cây dã hương đứng ngay sau đình Viễn Sơn. Dân vùng này không coi nó là một cái cây to mà coi là một vị thần, có ban thờ riêng dưới gốc, có phần trong lễ của làng, và có cả tước hiệu. Năm 1783, niên hiệu Cảnh Hưng thứ bốn mươi tư, vua Lê Hiển Tông ban sắc phong cho cây là Quốc chúa đô mộc Dã Đại vương, tức vị đại vương cây dã lớn nhất nước. Một cái cây nhận sắc phong như một vị thần là chuyện rất hiếm trong hệ thờ tự người Việt.
Tục thờ cây thuộc lớp vạn vật hữu linh, lớp tin cổ nhất, có trước cả đình chùa. Ở phần lớn làng Bắc Bộ, lớp ấy chỉ còn là cái miếu nhỏ dưới gốc đa đầu làng. Ở Tiên Lục, nó được nâng lên ngang hàng với thờ thần núi và được đưa vào phối thờ trong đình. Đọc Tiên Lục là đọc chỗ ba lớp tín ngưỡng chồng lên nhau mà vẫn thấy rõ từng lớp, từ thờ cây ở dưới cùng, thờ thần núi ở giữa, cho tới thờ Phật ở lớp đến sau.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất là gộp Cao Sơn ở Tiên Lục với các vị Cao Sơn được thờ ở nơi khác. Trong hệ thờ tự người Việt có nhiều vị mang danh hiệu Cao Sơn với thần tích khác nhau hẳn, có nơi Cao Sơn được coi là một vị trong nhóm thần núi Ba Vì, có nơi lại là một nhân vật được đặt vào thời Lê. Danh hiệu trùng nhau không có nghĩa là cùng một vị. Ở Tiên Lục, Cao Sơn và Quý Minh đi thành một cặp, thuộc lớp thần núi của vùng trung du, và nên đọc theo bản thần tích của chính xã này.
Chỗ hay hiểu lầm thứ hai là vị chủ thờ của từng nếp, và ở đây các nguồn ghi vênh nhau. Hồ sơ di tích và các bản tin xếp hạng ghi cả đền lẫn hai đình đều thờ Cao Sơn và Quý Minh, các vị khác là phối thờ. Một số bài giới thiệu lại ghi đình Viễn Sơn thờ thần cây dã hương và đình Thuận Hòa thờ Đương Giang Đô thống như vị chủ thờ. Chúng tôi ghi cả hai cách và không chọn bừa, vì thứ bậc trên ban thờ là việc phải đọc trên hiện vật và sắc phong tại chỗ chứ không suy từ bài viết.
IINiên Đại Của Bốn Nếp Thờ
Cả bốn công trình đều mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Lê Trung Hưng, tức khoảng cuối thế kỷ 17 sang đầu thế kỷ 18, với một mốc trùng tu lớn năm 1707 có niên hiệu khắc trên chuông đồng và cây hương đá. Cây dã hương thì đứng đó trước cả bốn nếp thờ, và chính nó là thứ neo cụm di tích vào vùng đất làng Luộc cổ từng được triều đình ban biển bốn chữ Mỹ tục thuần phong.
- Thời Lê Trung HưngDựng đền Tiên Lục và hai ngôi đìnhĐền Thánh Cả cùng hai ngôi đình Viễn Sơn và Thuận Hòa được dựng vào thời Lê Trung Hưng khoảng thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 18, để lại bộ khung gỗ lim và các mảng chạm khắc rồng phượng, hoa lá đặc sắc.
- 1707Trùng tu lớn chùa Phúc QuangTheo minh văn trên chuông chùa và cây hương đá bốn mặt tại chùa, công trình vốn có tên cổ là Tiên Phúc Quang Tự, được trùng tu lớn vào năm Vĩnh Thịnh thứ 3 tức năm 1707 và lấy tên Phúc Quang Tự.
- 1783Cây dã hương được phong vươngNiên hiệu Cảnh Hưng thứ 44 đời vua Lê Hiển Tông, cây dã hương được ban sắc phong tước hiệu Quốc chúa đô mộc Dã Đại vương.
- Thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20Tu bổ các nếp thờ và ghi nhận cây cổ thụCác công trình được tu bổ dưới triều Nguyễn nhưng vẫn giữ cốt gỗ thời Lê. Ảnh cây dã hương Tiên Lục được đưa vào Từ điển Bách khoa Larousse của Pháp và giới thiệu tại Hội chợ Marseille năm 1932.
- 1989Xếp hạng di tích quốc giaCụm di tích đình Viễn Sơn, chùa Phúc Quang, đền Tiên Lục cùng cây dã hương được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, tiếp đó đình Thuận Hòa được xếp hạng bổ sung.
- 2022Di sản văn hóa phi vật thể quốc giaNgày 12 tháng 1 năm 2022, lễ hội Tiên Lục được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- 2024Di tích quốc gia đặc biệtQuần thể đình, đền, chùa Tiên Lục được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1473/QĐ-TTg ngày 26 tháng 11 năm 2024 của Thủ tướng Chính phủ. Lễ đón bằng tổ chức tháng 4 năm 2025.
Xin ghi thẳng ba chỗ nguồn vênh để người đọc tiện tra cứu. Thứ nhất là tên chùa, khi minh văn năm 1707 trên chuông đồng và cây hương đá ghi tên cổ là Tiên Phúc Quang Tự rồi đổi gọn thành Phúc Quang Tự, báo Nhân Dân và quyết định xếp hạng ghi chùa Phúc Quang, còn một số bài báo lại đảo hai chữ thành chùa Quang Phúc. Thư viện dùng tên chùa Phúc Quang theo văn bia và quyết định xếp hạng.
Thứ hai là số pho tượng Phật trong chùa, khi báo Văn Nghệ ghi chùa lưu giữ hơn tám mươi pho tượng Phật cổ, còn bản tin trên Cổng thông tin Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi gần một trăm pho tượng. Chênh lệch này thường do cách tính gộp hay tách các pho tượng nhỏ trên tòa Cửu Long và ban Mẫu.
Thứ ba là tuổi cây dã hương. Con số quen được nhắc là khoảng một nghìn năm, nhưng tuổi của một cây thân gỗ sống chỉ ước lượng được qua chu vi gốc 17,4 mét và tốc độ tăng trưởng. Sắc phong năm 1783 chỉ xác nhận tới cuối thế kỷ 18 cây đã là cổ thụ bậc nhất trong nước.
IIIQuần Thể Gồm Những Gì
Bốn công trình nằm trên địa bàn xã Tiên Lục trong phạm vi khoảng một cây số vuông, trong đó đình Viễn Sơn và chùa Phúc Quang nằm sát gốc cây dã hương ở thôn Giữa. Dưới đây là phần của từng nếp, viết ở tầng cụm.
Dựng ngay phía trước cây dã hương theo mặt bằng kiểu chữ Công, gồm tiền tế, ống muống và hậu cung. Đây là nơi giữ bộ chạm khắc gỗ thời Lê Trung Hưng đặc sắc nhất trong cụm với đề tài rồng ổ, tiên nữ, vân xoắn, hoa lá và cảnh sinh hoạt.
Mặt bằng kiểu chữ Đinh gồm đại đình và hậu cung nối vuông góc. Quy mô gọn hơn đình Viễn Sơn nhưng vẫn bảo lưu nhiều mảng chạm gỗ thế kỷ 17 và 18, giữ phần việc thờ của thôn Thuận Hòa.
Dân quen gọi là đền Thánh Cả. Đây là nơi giữ phần thần chủ của cả xã, đặt ban thờ chính của Cao Sơn và Quý Minh đại vương cùng hệ sắc phong, ngai thờ, bài vị và là tâm điểm của đám rước trong kỳ hội.
Ngôi chùa cổ tên chữ Tiên Phúc Quang Tự, trùng tu lớn năm 1707. Trong chùa lưu giữ quả chuông đồng và cây hương đá năm Vĩnh Thịnh thứ 3, cùng hệ thống hơn tám mươi tới gần một trăm pho tượng Phật bài trí quy củ.
Đứng ngay phía sau đình Viễn Sơn, cao hơn ba mươi mét, chu vi thân chỗ lớn nhất 17,4 mét, tán rộng che phủ hơn hai sào Bắc Bộ, có ban thờ xây dưới gốc. Cây từng được giới thiệu trong Từ điển Bách khoa Larousse và tại Hội chợ Marseille năm 1932.
Điều đáng để ý về mặt kiến trúc là hai kiểu mặt bằng khác nhau trong cùng một xã. Chữ Công của Viễn Sơn cho một không gian rộng, thích hợp với tế lễ đông người. Chữ Đinh của Thuận Hòa cho một trục dọc gọn, hậu cung nằm sâu và kín. Hai lối ấy không phải đẹp xấu hơn nhau mà là hai giải pháp cho hai quy mô cộng đồng khác nhau, dựng trong cùng một thời, bởi những người thợ chung một vùng.
Về tên chữ Hán ghi ở đầu trang, chúng tôi ghi hai chữ đọc theo địa danh Tiên Lục, lấy chữ Lục theo lối dùng quen của các địa danh cùng vùng như Lục Ngạn và Lục Nam. Đây là chữ chúng tôi suy ra chứ không phải chép từ hoành phi hay bia đá tại chỗ. Nếu quý vị đọc được chữ trên hiện vật, xin lấy chữ trên hiện vật làm chuẩn.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay trong hồ sơ di tích. Chúng tôi ghi rõ như vậy để quý vị phân biệt được đâu là tư liệu và đâu là kiến giải.
Trước hết là thế của cả vùng. Tiên Lục nằm ở dải trung du, chỗ đồi thấp chuyển dần xuống đồng bằng. Đất ở đây không bằng phẳng như châu thổ mà nhấp nhô từng gò, giữa các gò là ruộng trũng. Trong phép xem đất, dải chuyển tiếp ấy được coi là chỗ mạch núi đã hết thế dốc mà chưa tan vào đồng, tức chỗ khí còn đủ mạnh nhưng đã êm. Các cụm thờ tự cổ của vùng trung du Bắc Bộ hay đóng đúng ở dải này, không lên hẳn núi cũng không xuống hẳn ruộng.
Thứ hai là cách chọn gò. Bốn nếp thờ đều đặt trên các gò cao hơn mặt ruộng chung quanh, chứ không đặt ở chỗ trũng. Lý do thực tế là tránh úng, nhưng theo lối cũ thì gò nổi giữa đồng là hình kim tinh xuất thổ, tức một khối tròn đầy nhô lên khỏi mặt phẳng, chỗ được coi là có khí tụ. Người xưa chọn đất bằng con mắt kép như vậy, vừa nhìn nước chảy về đâu, vừa nhìn hình của đất.
Thứ ba, và đây là chỗ riêng của Tiên Lục, là cây làm huyệt. Ở phần lớn các cụm di tích, tâm điểm là một ngôi nhà. Ở đây tâm điểm là một gốc dã hương đứng ngay sau lưng đình Viễn Sơn, làm điểm tựa cho ngôi đình chính và làm mốc quy tụ cho cả bốn nếp thờ trong xã. Đọc theo lối cổ truyền thì một cây đại thụ sống được nghìn năm trên một mảnh đất là bằng chứng sống của long mạch tại chỗ, khi rễ nó ăn xuống mạch nước ngầm, tán nó giữ được đất khỏi bạc, và cái gốc ấy chứng minh rằng nơi này nuôi được sự sống lâu dài. Người xưa không cần đo đạc gì thêm. Cây đứng đó là đủ, nên họ dựng đình ngay trước bóng cây làm hậu chẩm sống chứ không chặt cây để lấy chỗ dựng nhà.
Thứ tư là hướng. Các nếp thờ trong cụm phần lớn quay về hướng nam và các hướng lệch nam, theo lối chuộng chung của đình chùa Bắc Bộ nhằm đón sáng, đón gió mát mùa hè và che gió lạnh mùa đông. Riêng hướng cụ thể của từng nếp thì lệ thuộc vào thế gò và vào lối đi của thôn mình, nên không nếp nào trùng khít nếp nào. Cần nói ngay rằng không văn bia nào ở đây chép việc chọn đất theo một phép xem cụ thể, nên đoạn trên chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối cổ truyền.
Sau cùng là thế bốn điểm quy về một tâm. Bố cục ấy, theo cách đọc của chúng tôi, nói đúng cách một xã lớn tổ chức đời sống thờ tự, không dồn tất cả vào một chỗ để rồi thôn xa phải đi xa, mà rải ra cho mỗi thôn có nếp của mình, rồi lấy khoảnh đất có gốc cổ thụ làm nơi gặp. Điểm chung ấy ở đây không do người dựng lên. Nó mọc lên từ đất.
VHội Tiên Lục Tháng Ba
Theo tư liệu địa phương, xưa kia lễ hội Tiên Lục mở vào ngày mùng 8 và mồng 9 tháng Giêng âm lịch, về sau chuyển sang tổ chức từ ngày 18 đến ngày 20 tháng Ba âm lịch và đã được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022. Đây là dịp cả bốn nếp thờ và ban thờ dưới gốc dã hương cùng hòa vào một kỳ lễ lớn, với đám rước kiệu từ các đình đền tụ hội về sân Thảo Xá.
| Thời điểm âm lịch | Nơi hành lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mười tám tháng Ba | Đền Thánh Cả và các đình | Ngày mở hội. Lễ mở cửa đền, dâng hương và tuyên đọc thần tích Cao Sơn và Quý Minh đại vương trước sự có mặt của các thôn. |
| Mười chín tháng Ba | Đường làng và sân Thảo Xá | Ngày rước lớn. Kiệu thánh từ các đình, đền và chùa được rước qua các ngả đường của xã về tụ hội tại sân Thảo Xá trong tiếng nhạc lưu thủy hành vân. |
| Hai mươi tháng Ba | Đền và hai ngôi đình | Ngày chính tế và lễ tất. Đội tế của các thôn hành lễ theo cổ lệ, sau đó là lễ tạ khép kỳ hội. |
| Trong kỳ hội | Sân Thảo Xá và sân đình | Phần hội gồm trò kéo chữ xếp bốn chữ Thiên Hạ Thái Bình bằng người, trò cướp cầu, kéo co, đấu vật, chọi gà, đánh đu và hát quan họ. |
| Mùng một và ngày rằm hằng tháng | Bốn nếp thờ và gốc dã hương | Lệ dâng hương thường kỳ, không có rước, do ban khánh tiết từng thôn và nhà chùa đảm nhiệm. |
Hai trò trong phần hội đáng được nói thêm, vì chúng không phải trò chơi thuần túy mà là nghi thức mang hình thức trò chơi. Kéo chữ là việc trai tráng dự hội mặc áo dài khăn xếp, đi theo đội hình vẽ sẵn để từ trên cao nhìn xuống thấy thành bốn chữ Hán như Thiên Hạ Thái Bình. Đây là một lời cầu, viết bằng thân người thay vì viết bằng mực. Cướp cầu là trò tranh một quả cầu tượng cho mặt trời và sự sinh sôi, bên nào giành được thì phần may của năm ấy thuộc về giáp bên đó. Cả hai đều thuộc lớp nghi lễ cầu mùa của cư dân nông nghiệp vùng trung du.
Trong kỳ hội, gốc dã hương cũng có phần lễ của nó. Dân xã đặt lễ dưới gốc như đặt trước một ban thờ chính thức, không coi đó là nghi thức phụ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Tiên Lục, huyện Lạng Giang cũ, nay là xã Tiên Lục, tỉnh Bắc Ninh
- Đường tới
- Cụm di tích nằm ở xã Tiên Lục, tỉnh Bắc Ninh, thuộc địa bàn huyện Lạng Giang cũ ở vùng trung du phía bắc tỉnh, cách trung tâm phường Bắc Giang khoảng mười lăm cây số. Bốn nếp thờ nằm trong phạm vi khoảng một cây số vuông, lấy khu vực đình Viễn Sơn và cây dã hương ở thôn Giữa làm điểm trung tâm.
- Toạ độ
- 21.4043, 106.1935
Đây là cụm thờ tự đang hoạt động của một xã, không phải khu tham quan đơn thuần. Vài điều thường được nhắc tại chỗ gồm việc ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào lòng đình và vào chùa, đi nhẹ nói khẽ, không tì tay hay dựa lưng vào các cấu kiện chạm gỗ. Riêng với cây dã hương, xin quý vị không bóc vỏ, không khắc chữ, không buộc dây hay treo vật lên cành, và không giẫm lên phần đất trong vòng rào quanh gốc, vì rễ nổi rất sát mặt đất. Lễ vật đặt đúng ban của từng nếp thờ, tiền bỏ hòm công đức.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Quần thể đình, đền, chùa Tiên Lục
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Quần thể Tiên Lục gồm những công trình nào
Gồm bốn nếp thờ cổ thời Lê Trung Hưng là đình Viễn Sơn, đình Thuận Hòa, đền Tiên Lục còn gọi là đền Thánh Cả, và chùa Phúc Quang, gắn liền với cây dã hương nghìn năm tuổi đứng ngay sau đình Viễn Sơn. Hai đình và đền thuộc hệ thờ thành hoàng, còn chùa thờ Phật theo lối Bắc tông.
Đình đền Tiên Lục thờ ai
Thờ Cao Sơn và Quý Minh đại vương, hai vị thần núi thời Hùng Duệ Vương có công giúp Tản Viên Sơn Thánh dẹp giặc giữ nước, được tôn làm thành hoàng của cả xã. Đình Viễn Sơn còn phối thờ thần cây dã hương, đình Thuận Hòa phối thờ Đương Giang Đô thống đại vương.
Cây dã hương Tiên Lục bao nhiêu tuổi và lớn cỡ nào
Tuổi cây thường được ước tính khoảng một nghìn năm. Cây cao hơn ba mươi mét, chu vi thân chỗ lớn nhất đạt 17,4 mét, tán che phủ hơn hai sào Bắc Bộ. Năm 1783, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 44, vua Lê Hiển Tông ban sắc phong cho cây là Quốc chúa đô mộc Dã Đại vương.
Lễ hội Tiên Lục tổ chức ngày nào
Từ ngày mười tám tới ngày hai mươi tháng Ba âm lịch hằng năm (xưa tổ chức ngày mùng tám và mùng chín tháng Giêng), đã được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022. Nghi thức nổi bật gồm đám rước kiệu từ các đình đền về sân Thảo Xá, trò kéo chữ xếp bốn chữ Thiên Hạ Thái Bình bằng người, và trò cướp cầu.
Tiên Lục được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm nào
Năm 2024, theo Quyết định số 1473/QĐ-TTg ngày 26 tháng 11 năm 2024 của Thủ tướng Chính phủ, lễ đón bằng tổ chức tháng 4 năm 2025. Trước đó cụm di tích cùng cây dã hương đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1989.