Từ mặt ruộng nhìn lên, quý vị thấy ba khối gạch đỏ sẫm đứng thành một hàng thẳng trên gò đất thấp, không có núi nào che sau lưng, không có tường bao nào làm nền. Khối ở giữa cao vượt hẳn hai khối hai bên, và khi tới gần chân tháp thì mới thấy điều lạ: phần dưới thân và các đường diềm mái không phải gạch mà là đá sa thạch, chạm đầu voi mình sư tử, chạm rắn nhiều đầu, chạm những vòng cánh sen chạy quanh khối tháp.
Đây là tháp Dương Long, cụm đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm, tức Bàlamôn Chăm, dựng vào quãng cuối thế kỷ 12 khi kinh đô của Chăm Pa đặt ở vùng Vijaya. Người Pháp khi khảo tả gọi nó là tháp Ngà, người trong vùng gọi theo tên làng thành tháp An Chánh hoặc tháp Bình An. Tháp Giữa cao 38,81 mét, và đó là ngọn tháp gạch cổ cao nhất còn đứng ở Đông Nam Á.
IVị Thần Được Thờ Và Ba Ngọn Tháp
Đây là đền tháp của Ấn Độ Giáo Chăm, không phải chùa, không phải tháp mộ. Trong lối kiến trúc ấy, mỗi ngọn tháp là một kalan, tức một ngôi đền kín chỉ có một cửa thật quay về hướng Đông, lòng tháp hẹp và tối, vừa đủ cho vật thờ và người chủ tế.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, khối tháp không phải cái nhà cho thần ở mà là hình ảnh thu nhỏ của ngọn núi thiêng ở trung tâm vũ trụ. Vì thế mái tháp thu nhỏ dần thành nhiều tầng giả, càng lên cao càng nhỏ, tới chóp thì kết lại bằng một khối đá. Người hành lễ không vào trong để ngồi lâu, họ vào để dâng lễ trước vật thờ rồi lui ra sân.
Bộ ba vị thần lớn của Ấn Độ Giáo gồm Brahma chủ việc sinh, Vishnu chủ việc giữ và Shiva chủ việc hủy rồi tái tạo. Người Chăm trong suốt lịch sử của mình nghiêng hẳn về Shiva, và vật thờ thường gặp nhất trong lòng tháp Chăm là bộ Linga đặt trên bệ Yoni, biểu tượng của nguyên lý sinh thành.
Riêng ở Dương Long thì phải nói cho đúng mức: không còn bia ký tại chỗ cho biết đích danh vị nào được thờ trong từng tháp, và trong lòng ba tháp hiện cũng không còn vật thờ nguyên vẹn đứng tại vị trí cũ. Những gì còn lại để suy đoán là các mảnh đá chạm khai quật được quanh chân tháp, trong đó có phù điêu Brahma, phù điêu thần Indra, mặt Kala, rắn Naga, thủy quái Makara và những dải cánh sen.
Vì cụm này có ba ngọn đứng hàng, nhiều người đọc nó theo bộ ba Trimurti, tức mỗi tháp một vị trong ba vị lớn. Cách đọc ấy hợp với hình thức, nhưng cho tới nay chưa có văn bản nào xác nhận, nên chúng tôi ghi lại đúng như một giả thiết chứ không ghi như một kết luận.
Có một chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu. Thấy lối chạm đá ở đây giống nghệ thuật Khmer, nhiều người kết luận rằng tháp Dương Long do người Khmer dựng. Không phải như vậy. Đây là đền tháp do người Chăm dựng, trên đất Chăm, theo sơ đồ kiến trúc kalan của Chăm Pa, vào thời kinh đô đặt ở Vijaya.
Điều có thật là ảnh hưởng nghệ thuật. Vào quãng thế kỷ 12 và 13, hai nền văn hóa Chăm Pa và Khmer tiếp xúc rất gần, và trong điêu khắc Chăm giai đoạn này xuất hiện nhiều mô típ vốn quen thuộc ở vùng Angkor, rõ nhất là rắn Naga nhiều đầu và cách dùng đá sa thạch khối lớn. Ảnh hưởng về mô típ và kỹ thuật là một chuyện, chủ nhân của công trình là chuyện khác.
IITừ Thời Vijaya Tới Đợt Khai Quật Gần Đây
Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi niên đại xây dựng khoảng cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13. Đây là niên đại xác định bằng phân tích vật liệu, kiến trúc và điêu khắc, không phải bằng một dòng bia ký ghi năm, nên các nguồn khi viết gọn thường lấy quãng giữa mà ghi thành cuối thế kỷ 12. Quý vị nên đọc mọi con số năm ở đây theo nghĩa là một khoảng chứ không phải một ngày tháng.
- Cuối thế kỷ 12Dựng cụm ba thápCông trình được dựng trong thời kỳ Vijaya của vương quốc Chăm Pa, khi kinh đô đặt tại vùng đồng bằng sông Kôn. Đây cũng là giai đoạn điêu khắc Chăm dùng đá sa thạch nhiều nhất.
- Đầu thế kỷ 20Người Pháp khảo tả và đặt tên Tour d IvoireCác nhà nghiên cứu người Pháp khảo tả cụm tháp, đo vẽ và gọi là Tour d Ivoire, dịch sang tiếng Việt thành tháp Ngà. Tên ấy đi vào sách vở song song với hai tên làng là An Chánh và Bình An.
- 1980Di tích cấp quốc giaCụm tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, bước đầu đưa công trình vào diện bảo vệ.
- 2006 tới 2008Khai quật khảo cổ quanh chân thápCác đợt khai quật làm lộ phần chân đế bị vùi, đồng thời thu được khối lượng lớn mảnh đá chạm gồm phù điêu Brahma, phù điêu Indra, mặt Kala, rắn Naga, Makara và cánh sen.
- Từ 2006Tu bổ phần thân và máiCông trình tu bổ kéo dài nhiều năm, gia cố thân tháp và phục hồi các mảng tường đổ. Theo bản tin của VietnamPlus, dự án dùng khoảng 340.000 viên gạch sản xuất theo kỹ thuật truyền thống.
- 2015Di tích quốc gia đặc biệtXếp hạng theo Quyết định số 2367 ngày 23 tháng 12 năm 2015 của Thủ tướng Chính phủ, với tên gọi di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Dương Long.
- 2026Xây hồ sơ bảo vật quốc gia cho sưu tập đáBảo tàng tỉnh Gia Lai tổ chức tọa đàm khoa học ngày 15 tháng 9 năm 2026 để hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia cho nhóm hiện vật đá khai quật tại Dương Long, trong đó có cụm rắn Naga năm đầu tạc từ một khối đá liền.
Một chỗ nguồn ghi khác nhau, xin nói rõ. Về chiều cao, hồ sơ di tích ghi con số đo cụ thể là tháp Giữa 38,81 mét, tháp Nam 32,94 mét, tháp Bắc 31,76 mét. Nhiều bản tin lại ghi gọn thành gần 39 mét, khoảng 33 mét và gần 32 mét, một số bài cũ hơn còn ghi tháp Giữa cao 24 mét, là con số đo khi phần mái còn vùi và chưa khai quật hết chân đế. Chúng tôi lấy bộ số của hồ sơ di tích và nói rõ rằng các con số thấp hơn trong sách cũ là do cách đo chứ không phải do tháp thay đổi.
Về địa danh, hồ sơ di tích ghi cụm tháp thuộc xã Tây Bình và xã Bình Hòa, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định, đều là đơn vị cũ. Theo địa giới hiện nay, di tích nằm ở thôn An Chánh và thôn Vân Tường, xã Bình An, tỉnh Gia Lai.
IIIBa Khối Tháp Và Lối Ghép Đá Vào Gạch
Ba ngọn tháp đứng thành một hàng theo trục bắc nam, cửa thật của cả ba cùng mở về hướng Đông. Tháp Giữa lớn nhất và cao nhất, hai tháp hai bên thấp hơn và nhỏ hơn, làm thành một bố cục cân xứng qua trục giữa. Lối bày ba kalan đứng hàng như vậy gặp ở nhiều nơi trên đất Chăm cũ, nhưng ít nơi nào ba khối lại lớn và còn đủ cả ba như ở đây.
Cao 38,81 mét, là tháp gạch cổ cao nhất Đông Nam Á còn đứng. Thân tháp dày, các mặt có cột ốp và cửa giả, mái thu nhỏ dần thành nhiều tầng giả theo đúng lối kalan.
Cao 32,94 mét. Cùng kiểu thức với tháp Giữa nhưng nhỏ hơn về mọi kích thước, phần diềm mái còn giữ được nhiều mảng đá chạm.
Cao 31,76 mét, thấp nhất trong ba ngọn. Đây là ngọn chịu hư hại nặng ở phần mái, nhiều mảng đã được gia cố lại trong các đợt tu bổ.
Điểm riêng của Dương Long. Phần chân đế và nhiều cấu kiện góc dùng những tảng đá sa thạch lớn ghép vào khối gạch, chạm nổi ngay trên mặt đá thay vì chạm trên gạch như phần lớn tháp Chăm.
Nơi tập trung trang trí dày nhất, gồm hình Gajasimha đầu voi mình sư tử, sư tử, rắn Naga, thủy quái Makara, mặt Kala và các dải cánh sen chạy vòng quanh khối tháp.
Khối lượng lớn mảnh đá chạm thu được trong các đợt khai quật, hiện lưu giữ tại bảo tàng tỉnh. Theo báo Văn Hóa, riêng mô típ rắn Naga chiếm phần rất lớn trong tổng số mảnh đá chạm tìm được ở đây.
Vì Sao Gạch Ở Đây Đứng Được Gần Tám Trăm Năm
Tường tháp xây bằng gạch nung xếp khít tới mức mắt thường khó tìm ra mạch vữa. Chất kết dính của người Chăm tới nay vẫn chưa có lời đáp dứt điểm, các giả thiết thường được nhắc gồm mài chập hai mặt gạch rồi gắn bằng một lớp keo nhựa cây rất mỏng, xây bằng gạch chưa nung hẳn rồi nung lại cả khối, hoặc dùng vữa làm từ chính bột gạch. Điều chắc chắn là khối xây không dùng bê tông và không dùng cốt thép, mà vẫn chịu được trọng lượng của gần bốn mươi mét chiều cao.
Chỗ khác biệt của Dương Long nằm ở việc đưa đá vào khối gạch. Đá sa thạch nặng hơn gạch nhiều lần, ghép đá vào chân đế và vào diềm mái là chấp nhận một bài toán kết cấu khó hơn hẳn. Đổi lại, người thợ được một mặt vật liệu cho phép chạm sâu, chạm tròn khối, giữ được nét sắc qua mưa nắng lâu hơn gạch. Nhìn ba ngọn tháp này thì thấy rõ một giai đoạn mà điêu khắc Chăm đã tự tin tới mức dám lấy đá đặt lên đỉnh một khối gạch cao.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói thẳng trước khi đọc tiếp. Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Phong thủy là một hệ thuật số của vùng Đông Á, người Chăm khi chọn gò dựng tháp không dùng nó. Việc cửa thật của cả ba tháp cùng mở về hướng Đông là theo quy tắc riêng của kiến trúc đền tháp Ấn Độ Giáo, trong đó hướng Đông là hướng mặt trời mọc, hướng mà ánh sáng đầu ngày phải rọi qua cửa tới được vật thờ. Phần dưới đây là chỗ đối chiếu của thư viện dành cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt, không phải điều chép trong bia ký và cũng không phải điều người dựng tháp tính tới.
Đọc theo lối cũ của người Việt thì trước hết là chỗ đứng giữa đồng. Cụm tháp đặt trên một gò đất thấp nổi lên giữa vùng đồng bằng sông Kôn, bốn bề ruộng và không có dãy núi nào kề sát sau lưng. Trong phép xem đất, đây là lối độc tôn, tức lấy chính công trình làm điểm cao thay cho ngọn núi, khác hẳn thế tựa sơn hướng thủy mà đền miếu Bắc Bộ vẫn chuộng. Người Chăm không tìm núi để nép vào, họ dựng lấy cái cao.
Thứ hai là hướng Đông. Trong phép cũ của người Việt, hướng Đông thuộc hành Mộc, ứng với khí sinh phát của buổi sáng, nên đền miếu quay về hướng ấy được coi là đón được khí lên. Kiến trúc đền tháp Ấn Độ chọn hướng Đông vì một lý khác hẳn: ánh sáng đầu ngày phải chạm tới vật thờ trong lòng tháp. Hai hệ đi tới cùng một hướng bằng hai đường lý giải riêng, và chỗ đáng học nằm đúng ở sự khác nhau ấy chứ không nằm ở sự trùng nhau.
Thứ ba là ba ngọn đứng hàng. Con mắt cổ truyền của người Việt quen đọc một cụm ba theo lối tam sơn, tức khối giữa cao, hai khối hai bên thấp, thành hình chữ sơn. Hình ấy đúng là hình quý trong sách xem đất. Nhưng ở đây lý do bố cục không đến từ phép xem đất mà đến từ nghi thức: ba kalan là ba ngôi đền riêng, mỗi ngôi một vật thờ, đặt cạnh nhau để thành một khu tế tự chứ không phải để tạo một dáng núi.
Cuối cùng là ngọn núi bên trong. Người Việt đọc thế đất từ ngoài vào, lấy núi thật làm chỗ dựa cho công trình. Kiến trúc Ấn Độ Giáo làm ngược lại: khối tháp với mái thu nhỏ dần lên chóp chính là hình ảnh ngọn núi thiêng, tức công trình dựng lại ngọn núi ngay trong mình nó. Hiểu điểm này thì thôi không còn thấy lạ vì sao tháp Chăm không cần một dãy núi sau lưng, và vì sao cụm tháp lại được đặt ngay giữa đồng ruộng chứ không nép vào chân dãy núi gần đó.
VNghi Thức Tế Tự Trong Đền Tháp
Cần nói rõ ngay: tại Dương Long hiện không còn nghi thức tế tự của người Chăm diễn ra theo lệ. Cụm tháp này thuộc lớp di tích đã ngừng chức năng đền thờ từ lâu, khác với những đền tháp Chăm ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, nơi lễ Katê vẫn được cộng đồng Chăm Bàlamôn tổ chức hằng năm. Bảng dưới đây dựng lại các nghi thức vốn có trong một ngôi kalan, căn cứ vào hiện vật, vào cấu tạo của công trình và vào bia ký Chăm Pa nói chung, chứ không phải lịch lễ đang hành ở đây.
| Nghi thức | Nội dung | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|
| Tắm vật thờ | Chủ tế rót nước, sữa hoặc dầu thơm lên vật thờ trong lòng tháp, nước chảy xuống bệ rồi thoát ra theo vòi. | Lòng kalan hẹp, nền có độ dốc và rãnh thoát, cấu tạo tính sẵn cho việc dội nước. |
| Dâng hoa, hương và lửa | Nghi thức cúng thường ngày của đền Ấn Độ Giáo, dâng trước vật thờ chứ không dâng cho đám đông. | Cửa thật chỉ một, lòng tháp tối, đủ chỗ cho một người chủ tế đứng trước bệ thờ. |
| Đi vòng quanh đền | Người hành lễ đi vòng quanh khối tháp theo chiều kim đồng hồ, giữ đền ở bên tay phải. | Nền sân bao quanh chân ba tháp, đủ rộng cho một vòng đi khép kín. |
| Dâng cúng của nhà vua | Vua và quý tộc dâng ruộng đất, người phục dịch và vật quý cho đền, rồi cho khắc bia ghi lại. | Quy mô công trình và khối lượng đá sa thạch chạm khắc, thứ chỉ có tài lực của triều đình mới lo nổi. |
| Nhạc và múa dâng thần | Âm nhạc và điệu múa là một phần của việc cúng, do người của nhà đền đảm nhận. | Hình người múa và nhạc công trong kho mảnh đá chạm khai quật quanh chân tháp. |
| Giữ gìn và tu bổ đền | Việc sửa đền là một hành vi công đức, được ghi nhận ngang với việc dựng đền. | Nhiều lớp gạch vá khác niên đại trong cùng một mảng tường, thấy rõ khi khai quật chân đế. |
Người Việt trong vùng về sau có lệ đến thắp hương ở chân tháp vào dịp đầu năm và các ngày rằm mùng một. Đó là một lớp thực hành muộn, mọc lên bên cạnh di tích chứ không nối tiếp nghi thức Chăm, và chúng tôi ghi lại đúng như vậy, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- thôn An Chánh và thôn Vân Tường, xã Bình An, tỉnh Gia Lai
- Đường tới
- Cụm tháp nằm ở thôn An Chánh và thôn Vân Tường, xã Bình An, tỉnh Gia Lai, thuộc vùng đồng bằng sông Kôn, trước đây là huyện Tây Sơn cũ của tỉnh Bình Định cũ.
- Toạ độ
- 13.925, 108.9905
Đây là di tích kiến trúc và khảo cổ, lệ của nơi này là lệ giữ hiện vật. Không chạm tay và không tựa lưng vào các mảng đá chạm ở chân đế, vì mặt đá sa thạch đã mủn, dấu tay để lại lâu hơn quý vị tưởng. Không trèo lên phần nền móng đã lộ sau khai quật, không đặt đồ lễ lên các cấu kiện đá rời xếp quanh sân. Nếu quý vị có lệ thắp hương thì thắp ở chỗ nhà đền đã bố trí, đừng cắm vào khe gạch chân tháp.
Những nơi gần đây trong thư viện
XIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Dương Long
Contribute photos, information or video for Duong Long Cham TowersThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Dương Long ở đâu
Cụm tháp nằm ở thôn An Chánh và thôn Vân Tường, xã Bình An, tỉnh Gia Lai, giữa vùng đồng bằng sông Kôn. Hồ sơ di tích ghi theo đơn vị cũ là xã Tây Bình và xã Bình Hòa, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định, nay đã đổi theo địa giới mới.
Tháp Dương Long thờ ai
Đây là đền tháp Ấn Độ Giáo Chăm. Không còn bia ký tại chỗ ghi đích danh vị thờ trong từng tháp. Các phù điêu Brahma và Indra tìm được cùng lối ba tháp đứng hàng khiến nhiều người đọc cụm này theo bộ ba Brahma, Vishnu và Shiva, nhưng đó là suy luận theo hình thức chứ chưa có văn bản xác nhận.
Tháp Dương Long cao bao nhiêu mét
Theo hồ sơ di tích, tháp Giữa cao 38,81 mét, tháp Nam 32,94 mét, tháp Bắc 31,76 mét. Tháp Giữa là ngọn tháp gạch cổ cao nhất còn đứng ở Đông Nam Á. Một số sách cũ ghi con số thấp hơn vì đo khi chân đế chưa được khai quật.
Vì sao tháp Dương Long còn gọi là tháp Ngà
Tên này dịch từ Tour d Ivoire, cách gọi của các nhà nghiên cứu người Pháp khi khảo tả cụm tháp hồi đầu thế kỷ 20. Người trong vùng thì gọi theo tên làng, thành tháp An Chánh và tháp Bình An.
Tháp Dương Long có phải do người Khmer xây không
Không. Đây là đền tháp do người Chăm dựng trong thời kỳ Vijaya, theo sơ đồ kalan của Chăm Pa. Điều có thật là ảnh hưởng nghệ thuật Khmer trong các mô típ như rắn Naga nhiều đầu và cách dùng đá sa thạch khối lớn, do hai nền văn hóa tiếp xúc gần vào thế kỷ 12 và 13.