Nếu quý vị tới đây mà tìm một ngôi chùa tên là Phố Hiến thì sẽ không tìm ra. Thứ đang có ở đây là một chùm: một ngôi chùa Phật ở cuối con ngõ gạch, một ngôi đền thờ Mẫu có ba thân cây cổ thụ quấn nhau trước cửa, một văn miếu thờ Khổng Tử trên nền chùa cũ, một hội quán của thương nhân người Hoa với mái ngói và bức chạm khác hẳn nhà Việt, và một cây nhãn già đứng trong sân chùa bên bờ sông.
Chúng nằm rải trong mấy phường của tỉnh Hưng Yên, cách nhau vài cây số, và chúng có mặt ở đây vì cùng một lý do: Phố Hiến từng là thương cảng lớn thứ hai của xứ Đàng Ngoài, chỉ sau kinh thành. Người xưa để lại câu thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến. Cảng đã mất từ lâu, nhưng những nơi thờ tự mà các lớp cư dân của nó dựng lên thì còn.
IMột Quần Thể, Không Phải Một Ngôi Chùa
Đây là điều cần nắm trước tiên. Khu di tích Phố Hiến là một quần thể được xếp hạng chung trong một hồ sơ, gồm nhiều đình, đền, chùa, văn miếu và hội quán nằm rải trên địa bàn ba phường của tỉnh Hưng Yên, xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408 ngày 31 tháng 12 năm 2014.
Các di tích ấy không cùng một đạo và không cùng một lớp cư dân. Có nơi thờ Phật, có nơi thờ Mẫu, có nơi thờ Khổng Tử, có nơi thờ thần của người Việt và có nơi thờ thần của cộng đồng người Hoa sang buôn bán. Chính sự pha trộn ấy là giá trị của quần thể, chứ không phải tuổi của một công trình riêng lẻ nào.
Chỗ cần nói thẳng: số di tích trong quần thể được các cơ quan nhà nước ghi khác nhau, và chúng tôi không chọn bừa một con số.
Hồ sơ trên trang của Cục Di sản văn hóa ghi khu di tích Phố Hiến gồm 16 di tích tiêu biểu và liệt kê đủ tên từng nơi. Bài trên cổng thông tin của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch lại ghi 17 di tích. Chênh lệch nhiều khả năng đến từ cách gộp hoặc tách một cụm, vì trong danh sách 16 có những mục vốn là hai công trình đứng cạnh nhau được ghi chung một dòng, chẳng hạn đình và chùa Hiến, hay Đông Đô Quảng Hội và Thiên Hậu cung. Chúng tôi ghi cả hai con số để quý vị biết mà đối chiếu.
Xin nói thêm một chỗ hay nhầm nữa. Cả vùng này còn hơn một trăm di tích lịch sử văn hóa, nhưng chỉ chừng mười sáu tới mười bảy nơi nằm trong hồ sơ xếp hạng quốc gia đặc biệt. Hai con số ấy không mâu thuẫn, chúng đếm hai thứ khác nhau.
Tên gọi Tiểu Tràng An có gốc văn bản rõ ràng. Tấm bia dựng năm 1625 tại chùa Hiến ghi Phố Hiến là nơi đô hội, một tiểu Tràng An nổi tiếng trong bốn phương. Tràng An là cách nói ước lệ chỉ kinh đô, nên câu ấy nghĩa là một kinh đô thu nhỏ. Một tấm bia khác ở cùng chùa, dựng năm 1709, ghi Phố Hiến khi ấy đã có mười phường. Chữ Hán ghi ở đầu trang này là lối viết thông dụng của hai chữ Phố Hiến, chúng tôi ghi theo tên địa danh chứ không chép từ hoành phi, vì quần thể này không có một tên chữ chung.
IIThương Cảng Và Các Lớp Cư Dân
Phố Hiến nằm bên một khúc sông Hồng, ở chỗ tàu thuyền từ biển vào phải dừng lại trước khi ngược lên kinh thành. Vị trí ấy làm nên tất cả. Từ thế kỷ 16 tới thế kỷ 18, đây là nơi tập trung thuyền buôn, kho hàng, chợ bến và các cộng đồng thương nhân từ nhiều nơi tới.
Cư dân Phố Hiến gồm nhiều lớp. Lớp đông nhất là người Việt từ các vùng khác tới làm ăn. Nhóm ngoại quốc đông nhất và ở lại lâu nhất là người Hoa, mà tài liệu ghi là các dòng họ gốc Phúc Kiến, Quảng Đông và Quảng Tây. Ngoài ra còn thương nhân Nhật Bản và các nhóm phương Tây gồm Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh và Pháp. Người Hà Lan và người Anh từng lập thương điếm ở đây.
Tài liệu ghi Phố Hiến thời thịnh có khoảng hai mươi phường, trong đó mười ba phố được chép tên. Thời thịnh nhất rơi vào quãng thế kỷ 17 và kéo tới khoảng cuối thế kỷ 18. Sau đó sông Hồng đổi lạch, bãi bồi lấn ra, bến cũ xa dần mặt nước, thuyền lớn không vào được nữa. Cảng tàn, thương nhân đi nơi khác, và những gì còn lại chính là các nơi thờ tự mà họ đã dựng.
- Thế kỷ 13Lớp di tích sớm nhấtMột số nơi trong quần thể có gốc từ trước khi cảng hình thành. Chùa Hiến mang tên chữ Thiên Ứng tự theo niên hiệu đời Trần Thái Tông, đền Mẫu được Đại Nam nhất thống chí ghi khởi dựng năm 1279.
- 1590Đông Đô Quảng HộiHội quán của thương nhân người Hoa được ghi dựng vào năm này, tuy có nguồn xếp việc dựng sang thế kỷ 17. Đây là nơi sinh hoạt chung của các dòng họ người Hoa ở Phố Hiến.
- 1625Bia ghi bốn chữ tiểu Tràng AnTấm bia tại chùa Hiến ghi Phố Hiến là nơi đô hội, một tiểu Tràng An nổi tiếng trong bốn phương. Đây là văn bản gốc của tên gọi ấy.
- 1640Dựng Thiên Hậu cungMười bốn dòng họ người Hoa gốc Phúc Kiến, Quảng Đông và Quảng Tây ở lại Phố Hiến cùng góp tiền dựng nơi thờ Thiên Hậu, vị thần biển của cộng đồng mình.
- Thế kỷ 17Thời thịnh của thương cảngPhố Hiến thành đô thị lớn thứ hai xứ Đàng Ngoài, có khoảng hai mươi phường và mười ba phố được chép tên, thương điếm Hà Lan và Anh cùng hoạt động.
- 1709Bia ghi mười phườngTấm bia thứ hai tại chùa Hiến cho biết Phố Hiến khi ấy còn mười phường, một chỉ dấu cho thấy quy mô đã đổi so với thời trước.
- 1711Bia chùa ChuôngBia tại chùa Chuông mang niên đại này, được cho là ghi một lần trùng tu. Sách Đồng Khánh dư địa chí ghi chùa dựng trong niên hiệu Vĩnh Thịnh, quãng 1705 tới 1719.
- 2014Di tích quốc gia đặc biệtKhu di tích Phố Hiến được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408 ngày 31 tháng 12 năm 2014.
IIIChùa Chuông Và Các Nơi Thờ Tự Trong Quần Thể
Chùa Chuông, hạt nhân của quần thể
Tên chữ là Kim Chung tự, nghĩa là chùa chuông vàng. Người xưa gọi nơi này là Phố Hiến đệ nhất danh lam, và cho tới nay đây vẫn là hạt nhân của cả quần thể. Truyền thuyết vùng này kể một trận lụt lớn đưa quả chuông vàng trôi vào bãi sông, dân thôn Nhân Dục kéo được chuông lên rồi góp công dựng chùa, về sau chuông được giấu xuống giếng để khỏi bị lấy mất.
Về niên đại, sách Đồng Khánh dư địa chí ghi Kim Chung tự dựng trong niên hiệu Vĩnh Thịnh, quãng năm 1705 tới 1719, còn tấm bia mang niên đại 1711 ở chùa được cho là ghi một lần trùng tu chứ không phải năm dựng. Kiến trúc theo lối nội công ngoại quốc liên hoàn, mang dấu thời Hậu Lê đan xen thời Nguyễn. Trong chùa có cây cầu đá bắc qua ao trước cửa, mười tám pho La Hán, các phù điêu Thập điện Diêm Vương dọc hai dãy hành lang, cùng cây hương đá trong sân.
Các di tích khác trong quần thể
Thờ một vị quý phi triều Tống bên Trung Hoa cùng hai người hầu là Kim Thị và Liễu Thị, được dân địa phương thờ như Mẫu. Đại Nam nhất thống chí ghi đền khởi dựng năm 1279. Trước cửa có ba thân cây đa, sanh và si quấn nhau thành thế kiềng ba chân, ước chừng tám trăm năm tuổi.
Văn miếu của trấn Sơn Nam xưa, dựng trên nền chùa Nguyệt Đường, thờ Khổng Tử và thờ Chu Văn An. Còn chín tấm bia đá, tám tấm dựng năm 1888 và một tấm năm 1943, ghi tên 161 vị đỗ đại khoa, cùng khánh đá và chuông đồng đúc năm 1803 và 1804.
Chùa Hiến mang tên chữ Thiên Ứng tự, là nơi giữ hai tấm bia quan trọng nhất của Phố Hiến, bia năm 1625 và bia năm 1709. Trong sân có cây nhãn tổ gần bốn trăm năm tuổi, được coi là gốc của giống nhãn lồng vùng này.
Hội quán và nơi thờ tự của cộng đồng người Hoa. Hội quán thờ ba vị gồm thần Thái Y coi việc thuốc, thần Hoa Quang coi bách nghệ và Thần Nông coi nhà nông. Thiên Hậu cung dựng năm 1640 thờ Thiên Hậu, vị thần phù hộ người đi biển.
Hai nơi thờ tự nữa của cộng đồng người Hoa. Võ Miếu thờ Quan Đế, tức Quan Vũ. Các mảng chạm ở đây lấy đề tài từ truyện Tam Quốc, khác hẳn đề tài quen thuộc của đình đền người Việt.
Trong quần thể còn đền Trần, đền Mây, đền Kim Đằng, đền Nam Hòa, đền Bà Chúa Kho, đền Cửu Thiên Huyền Nữ, đình An Vũ, chùa Phố và chùa Nễ Châu, phần lớn thuộc lớp thờ tự của người Việt tại chỗ.
Về các nơi thờ tự của cộng đồng người Hoa, xin gọi cho đúng tên. Đông Đô Quảng Hội là một hội quán, tức tổ chức đồng hương của thương nhân, chứ không phải một ngôi chùa. Thiên Hậu, còn gọi là Ma Tổ, là vị thần biển của người Hoa vùng duyên hải Phúc Kiến, được người đi biển thờ để cầu bình an trên đường buôn. Quan Đế được thờ ở Võ Miếu là Quan Vũ thời Tam Quốc, được giới buôn bán tôn làm thần vì đức tín nghĩa.
Cả ba nơi ấy thuộc tín ngưỡng dân gian của người Hoa pha Đạo Giáo, do các dòng họ gốc Phúc Kiến, Quảng Đông và Quảng Tây mang theo khi sang đây. Đó không phải Phật Giáo Bắc Tông, cũng không phải Đạo Giáo của người Kinh, dù ba dòng ấy có chỗ giao nhau và dù về sau người Việt quanh vùng cũng tới lễ. Chúng tôi ghi rõ chỗ khác nhau này bằng giọng sử liệu, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Một chỗ nữa: chùa Hiến thường được nói là do Tô Hiến Thành khởi dựng, trong khi tên chữ Thiên Ứng lại lấy theo niên hiệu đời Trần Thái Tông, sau Tô Hiến Thành gần một trăm năm. Hai lớp ấy không khớp nhau, chúng tôi ghi cả hai thay vì gộp thành một câu chuyện liền mạch.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay hồ sơ di tích. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Điều đầu tiên cần nói là ở đây không có một huyệt đất duy nhất để đọc. Đây là một đô thị cũ, và đô thị thì được chọn theo lẽ của buôn bán trước, theo lẽ xem đất sau. Phố Hiến nằm ở khúc sông Hồng mà thuyền từ biển vào phải dừng lại, nên cái quyết định vị trí là bến, không phải thế núi.
Nhưng đọc theo lối cũ thì cái bến ấy cũng là một thế đất đúng. Trong phép xem đất ở đồng bằng, nơi không có núi thì nước thay chỗ cho mạch núi: dòng chảy dẫn khí, chỗ sông uốn khúc và bãi bồi thì tụ khí. Một khúc sông có bãi bồi rộng, nước chảy chậm, thuyền đậu được, chính là chỗ tụ theo cả nghĩa thực lẫn nghĩa xem đất. Đó là lý do người ta đổ về đây dựng nên một đô thị, chứ không dựng ở khúc sông thẳng bên trên.
Đáng chú ý là cách bố trí các nơi thờ tự trong đô thị ấy. Văn miếu Xích Đằng đặt ở phía trên, gần đầu vùng, ứng với việc học, tức phần được coi là gốc. Các đền chùa của người Việt nằm rải trong khu dân cư. Còn hội quán và các nơi thờ tự của người Hoa thì tụ về khu gần bến, đúng chỗ buôn bán. Đọc theo con mắt cũ thì cả vùng được sắp theo chức năng chứ không theo một trục thờ tự duy nhất, và đây là nét riêng của một đô thị so với một ngôi làng.
Sau cùng là chỗ đất đổi. Sông Hồng đổi lạch, bãi bồi lấn ra, bến cũ lùi xa mặt nước. Trong lối nghĩ cổ truyền, đất có vượng có suy, và cái vượng của Phố Hiến gắn chặt vào dòng nước nên khi nước rời đi thì cái vượng cũng đi theo. Điều còn lại là những nơi thờ tự, vì chúng không phụ thuộc vào bến.
VLễ Hội Trong Quần Thể
Vì đây là một quần thể chứ không phải một nơi thờ tự, nên không có một ngày hội chung duy nhất. Mỗi di tích giữ lệ riêng, nhưng phần lớn các kỳ hội lớn đều rơi vào tháng Ba âm lịch, và những năm gần đây các lễ hội ấy được tổ chức chung trong một dịp gọi là lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến.
| Nơi thờ tự | Thời điểm âm lịch | Nội dung |
|---|---|---|
| Đền Mẫu | Mùng 10 tới 15 tháng Ba | Kỳ hội lớn nhất trong quần thể, có rước kiệu, tế lễ và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. |
| Đền Mẫu | Ngày 14 tháng Bảy | Lễ mộc dục, tức lễ tắm tượng và thay áo cho Mẫu, giữ theo lệ riêng của đền. |
| Đền Trần và đình Hiến | Tháng Ba | Các kỳ hội truyền thống của từng nơi, thường khai hội cùng dịp với hội đền Mẫu, có dâng hương, tế lễ và rước nước. |
| Chung cả quần thể | Mùng 9 tới 11 tháng Ba | Lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến gộp các kỳ hội lại, có rước kiệu Thánh, hát ca trù, hát trống quân, múa rối nước và các trò chơi dân gian. |
| Các chùa trong quần thể | Rằm và mùng một hằng tháng | Lệ sóc vọng của nhà chùa, cùng các ngày lễ Phật theo lịch âm. |
Một điểm đáng chú ý: các nơi thờ tự của cộng đồng người Hoa trong quần thể giữ lệ theo lịch riêng của tín ngưỡng ấy, trong đó ngày vía Thiên Hậu là kỳ trọng nhất, khác với lệ của đình đền người Việt bên cạnh.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- phường Phố Hiến, phường Sơn Nam và phường Hồng Châu, tỉnh Hưng Yên
- Đường tới
- Quần thể nằm trên địa bàn phường Phố Hiến, phường Sơn Nam và phường Hồng Châu của tỉnh Hưng Yên, thuộc khu vực thành phố Hưng Yên cũ, cách trung tâm Hà Nội chừng sáu mươi cây số về phía đông nam. Các di tích cách nhau vài cây số, nên đi một vòng cần tính theo cụm chứ không đi lẻ.
- Toạ độ
- 20.6597, 106.0635
Các di tích trong quần thể đều là nơi thờ tự đang hoạt động, mỗi nơi một lệ. Vài điều chung thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào các tòa nhà trong, đi nhẹ nói khẽ ở hậu cung, không chạm vào bia đá, tượng và các mảng chạm cổ. Ở đền Mẫu, ba thân cây cổ thụ trước cửa là cấu kiện sống của di tích, xin đừng buộc dây lên. Tại hội quán của người Hoa, lối hành lễ khác với đình đền người Việt.
Những nơi gần đây trong thư viện
XIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Khu di tích Phố Hiến
Contribute photos, information or video for Pho Hien Relic SiteThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Phố Hiến là chùa hay là gì
Phố Hiến không phải một ngôi chùa mà là một quần thể di tích, gồm nhiều đình, đền, chùa, văn miếu và hội quán nằm rải trên ba phường của tỉnh Hưng Yên, được xếp hạng chung trong một hồ sơ di tích quốc gia đặc biệt năm 2014. Hạt nhân của quần thể là chùa Chuông.
Khu di tích Phố Hiến gồm bao nhiêu di tích
Nguồn vênh nhau. Hồ sơ trên trang của Cục Di sản văn hóa ghi 16 di tích và liệt kê đủ tên, còn bài trên cổng thông tin của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi 17 di tích. Chênh lệch nhiều khả năng do có cụm được gộp thành một dòng hoặc tách thành hai, nên chúng tôi ghi cả hai con số.
Vì sao Phố Hiến được gọi là Tiểu Tràng An
Vì tấm bia dựng năm 1625 tại chùa Hiến ghi Phố Hiến là nơi đô hội, một tiểu Tràng An nổi tiếng trong bốn phương. Tràng An là cách nói ước lệ chỉ kinh đô, nên câu ấy nghĩa là một kinh đô thu nhỏ. Dân gian còn câu thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến.
Các đền miếu của người Hoa ở Phố Hiến thờ ai
Đông Đô Quảng Hội là hội quán của thương nhân người Hoa, thờ ba vị gồm thần Thái Y, thần Hoa Quang và Thần Nông. Thiên Hậu cung dựng năm 1640 thờ Thiên Hậu, vị thần biển của người Hoa. Võ Miếu thờ Quan Đế. Đây là tín ngưỡng dân gian của người Hoa pha Đạo Giáo, không phải Phật Giáo Bắc Tông hay Đạo Giáo của người Kinh.
Nên đi những nơi nào trong quần thể Phố Hiến
Chùa Chuông là hạt nhân, sau đó là đền Mẫu với ba thân cây cổ thụ trước cửa, Văn miếu Xích Đằng với chín tấm bia ghi 161 vị đỗ đại khoa, chùa Hiến nơi có hai tấm bia gốc về Phố Hiến cùng cây nhãn tổ, và cụm Đông Đô Quảng Hội cùng Thiên Hậu cung của người Hoa.