Đứng trên cây cầu bắc qua kênh Prinsengracht, quý vị thấy phía sau hàng cây một ngọn tháp gạch vươn lên, càng lên cao càng thu nhỏ theo từng tầng vuông, và trên cùng là một vật lạ mắt: một chiếc vương miện màu xanh viền vàng, đội lên đỉnh tháp như đội lên đầu người. Cứ mười lăm phút một lần, bộ chuông trên tháp lại đổ một khúc nhạc ngắn xuống mặt nước. Dưới chân tháp là khối nhà thờ gạch đỏ chạy dài dọc bờ kênh, cửa sổ cao và trong, không có tượng thánh nào trên mặt tiền.
Đây là nhà thờ Westerkerk, nghĩa đen là Nhà thờ Phía Tây, dựng trong những năm Amsterdam giàu có nhất thế kỷ 17. Nó thuộc Tin Lành Cải Cách, nhánh Calvin của đạo Tin Lành, và là một trong những nhà thờ đầu tiên ở Hà Lan xây ngay từ đầu cho việc thờ phượng Tin Lành chứ không phải nhà thờ Công Giáo chuyển đổi. Ngọn tháp Westertoren của nó là tháp nhà thờ cao nhất Amsterdam, và họa sĩ Rembrandt được an táng trong nhà thờ này năm 1669.
ITên Gọi, Tin Lành Cải Cách Và Ngôi Nhà Thờ Không Có Tượng
Tên Westerkerk chỉ đơn giản là nhà thờ ở phía tây. Amsterdam đầu thế kỷ 17 mở rộng thành phố bằng ba vành kênh mới, và cùng lúc dựng bốn nhà thờ Tin Lành đặt tên theo bốn phương: Zuiderkerk ở nam, Noorderkerk ở bắc, Oosterkerk ở đông và Westerkerk ở tây. Tên gọi ấy nói lên một điều về đạo Tin Lành: nhà thờ không được dâng kính cho một vị thánh, nên không mang tên thánh.
Nhà thờ thuộc Tin Lành Cải Cách (Gereformeerd, Reformed), nhánh của đạo Tin Lành theo tư tưởng Jean Calvin, vốn là giáo hội chính của Cộng hòa Hà Lan thế kỷ 17. Lối thờ phượng Cải Cách lấy việc rao giảng Lời Chúa làm trung tâm, nên tòa giảng được đặt ở vị trí quan trọng nhất chứ không phải bàn thờ. Nhà thờ Cải Cách không có tượng thánh, không có tranh thờ, tường để trắng, kính để trong. Wikipedia tiếng Anh ghi thời gian đầu nhà thờ còn không có đại phong cầm, vì người Calvin thời ấy coi nhạc khí trong thờ phượng là chuyện đời. Ngày nay Westerkerk thuộc Giáo hội Tin Lành Hà Lan (Protestantse Kerk in Nederland), hình thành năm 2004.
Về tư liệu, hồ sơ di tích quốc gia Hà Lan số 4298 ghi nhà thờ do Hendrick de Keyser thiết kế, xây 1620 tới 1631, tháp xây 1620 tới 1638 và hoàn thành theo một đồ án đã sửa đổi. Hendrick de Keyser là kiến trúc sư và điêu khắc gia của thành phố Amsterdam, mất năm 1621, chỉ một năm sau khi đặt viên đá đầu, nên công trình được con trai ông là Pieter de Keyser hoàn tất. Stadsarchief Amsterdam còn ghi đồ án ngọn tháp được gán cho Jacob van Campen, kiến trúc sư của tòa thị chính Amsterdam sau này.
Chỗ hay hiểu lầm nhất là mộ Rembrandt. Nhiều người tới tìm mộ họa sĩ và tưởng có một ngôi mộ riêng. Theo Wikipedia tiếng Anh, Rembrandt được chôn trong nhà thờ ngày 8 tháng 10 năm 1669 ở một huyệt thuê, và theo lệ thời ấy, sau khoảng hai mươi năm hài cốt được lấy đi để nhường chỗ. Vị trí huyệt không còn biết, trong nhà thờ chỉ có tấm bia tưởng niệm gắn trên cột. Con trai Titus và bạn đời Hendrickje Stoffels cũng chôn ở đây. Đó là lệ chôn cất chung của nhà thờ thành phố thời ấy, không phải sự thờ ơ với họa sĩ.
IITừ Vành Kênh Mới Tới Nhà Thờ Của Thời Hoàng Kim
Westerkerk ra đời cùng khu vành kênh, phần mở rộng Amsterdam đầu thế kỷ 17 mà UNESCO ghi vào danh sách Di sản Thế giới năm 2010. Nhà thờ nằm ở mép ngoài vành kênh, chỗ tiếp giáp khu Jordaan của thợ thủ công và dân lao động, nên vừa là nhà thờ của giới thương nhân bên kênh vừa là nhà thờ của dân Jordaan.
- 1489Vương miện hoàng đếNgày 11 tháng 2 năm 1489, hoàng đế Maximilian nhà Habsburg ban cho Amsterdam quyền dùng vương miện hoàng đế trên huy hiệu thành phố, theo Stadsarchief Amsterdam. Hơn một thế kỷ sau, vương miện ấy được đặt lên đỉnh Westertoren.
- 1620Đặt viên đá đầuKhởi công theo đồ án Hendrick de Keyser. Ông mất năm 1621, công trình do con trai Pieter de Keyser tiếp tục.
- 1631Khánh thành nhà thờNhà thờ hoàn thành và đưa vào sử dụng năm 1631, theo hồ sơ di tích quốc gia. Nhiều tư liệu ghi buổi lễ đầu tiên diễn ra dịp lễ Hiện Xuống năm ấy.
- 1637 hoặc 1638Hoàn thành thápStadsarchief Amsterdam ghi đỉnh tháp xong năm 1637 và nhà thơ Vondel nhắc tới nó cùng năm. Hồ sơ di tích quốc gia ghi tháp xây tới 1638.
- 1658Chuông HemonyFrançois Hemony, thợ đúc chuông nổi tiếng nhất Hà Lan thế kỷ 17, đúc bộ carillon và hai quả chuông giờ lớn cho tháp. Quả chuông thứ ba do Claude Fremy đúc năm 1686.
- 1669An táng RembrandtNgày 8 tháng 10 năm 1669 Rembrandt van Rijn được chôn trong nhà thờ. Trước đó con trai Titus (1668) và Hendrickje Stoffels (1663) cũng chôn tại đây.
- 1686Đại phong cầm DuyschotRoelof Barentsz và Johannes Duyschot dựng đại phong cầm, theo hồ sơ di tích quốc gia. Năm 1727 Christian Vater thêm một bộ Bovenwerk. Các cánh cửa đàn do họa sĩ Gerard de Lairesse vẽ.
- 2018 tới 2020Trùng tu nội thấtNội thất được trùng tu, đại phong cầm được hãng Flentrop làm sạch và chỉnh âm, theo Wikipedia tiếng Anh. Từ 2023 khung treo carillon bị gỉ được sửa lớn, theo nhà thầu Witte Bouw.
Một chi tiết ít người biết: theo Stadsarchief Amsterdam, từ 1909 tới 1940 đồng hồ trên Westertoren là điểm chuẩn định giờ chính thức của Hà Lan. Cũng theo nguồn ấy, vương miện trên đỉnh vốn màu xanh, được sơn vàng năm 1906 nhân năm Rembrandt và trả về màu gốc năm 2006.
Cô bé Anne Frank trong những năm ẩn náu ở ngôi nhà cách đó vài bước đã nhiều lần nhắc tới tiếng chuông Westertoren trong nhật ký. Bức tượng nhỏ của cô do Mari Andriessen tạc đặt ở quảng trường Westermarkt. Bài chỉ ghi tới đó, đúng giới hạn của thư viện về các biến cố thế kỷ 20.
IIIPhục Hưng Hà Lan, Tháp Westertoren Và Bộ Chuông Hemony
Westerkerk theo lối Phục Hưng Hà Lan, ngôn ngữ kiến trúc mà Hendrick de Keyser là người định hình: tường gạch đỏ với dải và khung đá sáng màu, cửa sổ vòm tròn thay cho vòm nhọn Gothic, hình khối rõ và cân đối. Hồ sơ di tích quốc gia mô tả nhà thờ là basilica ba gian trên mặt bằng chữ nhật với hai cánh ngang, bố cục hiếm, làm lòng nhà thờ như hai chữ thập ghép liền. Wikipedia tiếng Anh ghi dài 58 mét, rộng 29 mét. Trong lòng nhà thờ, ánh sáng là thứ đầu tiên người ta nhận ra: kính trong, tường trắng, trần gỗ vòm, tòa giảng đặt giữa gian dài. Cái trống trải ấy là lựa chọn của đạo Cải Cách.
Tháp nhà thờ cao nhất Amsterdam. Wikipedia tiếng Anh và Stadsarchief Amsterdam ghi 87 mét, nhiều tư liệu giới thiệu ghi 85 mét. Thân dưới xây gạch, ba tầng trên thu nhỏ dần, tầng đầu bằng đá cát, các tầng trên khung gỗ bọc chì sơn màu.
Đỉnh tháp mang chiếc vương miện hoàng đế của Maximilian nhà Habsburg, ban cho thành phố năm 1489. Màu xanh viền vàng hiện nay là màu gốc, trả lại năm 2006.
François Hemony đúc năm 1658. Witte Bouw ghi 50 chuông carillon, tổng 55 quả kể cả chuông giờ, nặng chừng 10.215 kilôgam. Wikipedia tiếng Anh ghi 51 chuông và nói đây là bộ carillon duy nhất trong thành phố đổ suốt hai mươi bốn giờ.
Theo hồ sơ di tích quốc gia: một quả của Claude Fremy đúc 1686, đường kính 180 centimét, hai quả của Hemony đúc 1658, đường kính 130 và 120 centimét.
Dựng năm 1686, gồm Hoofdwerk, Bovenwerk, Rugwerk và bàn đạp độc lập, mở rộng năm 1727. Cánh cửa đàn vẽ cảnh Kinh Thánh do Gerard de Lairesse, một trong số ít tranh lớn trong một nhà thờ Cải Cách.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều dài | 58 m | Wikipedia tiếng Anh |
| Chiều rộng | 29 m | Wikipedia tiếng Anh |
| Chiều cao tháp | 85 m hoặc 87 m | Stadsarchief và Wikipedia ghi 87, tư liệu giới thiệu ghi 85 |
| Chuông Hemony còn lại | 14 hoặc 24 | Hồ sơ di tích ghi 14 quả cổ và 36 quả mới, Witte Bouw ghi 24 quả cổ |
| Nặng bộ carillon | Khoảng 10.215 kg | Witte Bouw |
Về số chuông Hemony, hồ sơ di tích quốc gia ghi bộ carillon gồm 14 chuông cổ của Hemony cùng 36 chuông hiện đại, còn nhà thầu Witte Bouw ghi năm 1959 xưởng Eijsbouts phục hồi 24 chuông Hemony còn lại. Có thể một nguồn đếm số chuông còn dùng trong bộ carillon, nguồn kia đếm cả chuông cổ đã được thay ra. Thư viện không chọn một con số.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần lời rào trước. Tin Lành không dạy phong thủy, và Tin Lành Cải Cách còn dè dặt hơn Công Giáo với mọi thứ có thể coi là mê tín, kể cả việc chọn hướng. Hướng của nhà thờ Westerkerk là hướng phụng vụ theo cách hiểu của đạo Cải Cách, tức bố trí sao cho cả cộng đoàn hướng về tòa giảng, và ràng bởi thửa đất hẹp dọc bờ kênh mà thành phố cấp. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra để bạn đọc quen lối ấy có chỗ đối chiếu. Nó không phải điều được chép trong tư liệu của nhà thờ, cũng không phải điều mà những người dựng công trình tính tới.
Điều đáng đọc trước nhất là thế nước. Nhà thờ nằm ngay bờ kênh Prinsengracht, vành ngoài cùng trong ba vành kênh ôm lấy trung tâm Amsterdam theo hình cung. Người Việt xưa đọc nước theo hai điều: nước chảy chậm hay xiết, và nước ôm hay đâm vào đất. Kênh Amsterdam là nước tĩnh, và ba vành kênh cong ôm lấy thành phố như ba lớp đai. Sách địa lý gọi thế nước ôm cong ấy là ngọc đới thủy, nước như đai ngọc, thế tụ tài giữ khí bậc nhất. Westerkerk đứng trên đai ngoài cùng.
Về hướng, nhà thờ nằm dài theo bờ kênh, mặt dài quay ra nước, thế diện thủy đón khí theo lối đọc cổ truyền. Tháp Westertoren đứng ở đầu tiếp nước, và một ngọn tháp cao dựng ở chỗ nước tới sách gọi là văn bút tháp, ngọn bút cắm bên mặc thủy, thế người xưa gán cho văn chương và tiếng tăm. Chúng tôi ghi như một cách đọc, và không quên rằng Rembrandt nằm trong nhà thờ này.
Về minh đường, trước nhà thờ là quảng trường Westermarkt, đất bằng và thoáng bên bờ kênh, minh đường theo đúng nghĩa. Điều thiếu là tựa sơn, bởi Amsterdam nằm dưới mực nước biển. Người Việt ở đồng bằng cũng gặp cảnh ấy, và lối giải quen thuộc là lấy dãy nhà phía sau thay núi. Ở đây dãy nhà khu Jordaan phía tây đóng vai trò ấy, thấp nhưng dày và liền.
Cuối cùng là tháp đội vương miện. Theo lối đọc cổ truyền, một ngọn tháp mang biểu tượng quyền uy trên đỉnh là trấn, giữ một phương của thành phố, như bốn ngôi đền tứ trấn giữ bốn phương Thăng Long. Amsterdam quả đã dựng bốn nhà thờ đặt tên theo bốn phương, và Westerkerk giữ phương tây. Sự trùng khớp ấy chỉ là trùng khớp hình thức, không phải chủ ý của người dựng.
VLễ Theo Năm Phụng Vụ Tin Lành
Nhà thờ Tin Lành Cải Cách không có lễ kính thánh và không có lễ bổn mạng, nên năm phụng vụ ở đây gọn hơn nhà thờ Công Giáo. Các lễ tính theo dương lịch, ngày Phục Sinh và Hiện Xuống thay đổi theo năm. Sinh hoạt cốt lõi là buổi thờ phượng Chúa nhật với bài giảng, thánh ca và đại phong cầm. Bài không ghi giờ giấc.
| Thời điểm | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Mùa Vọng và 25 tháng 12 | Dương lịch, lịch phụng vụ | Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh, dịp có nhiều buổi hòa nhạc thánh ca trong nhà thờ. |
| Thứ Sáu trước Phục Sinh | Lịch phụng vụ, ngày đổi theo năm | Thứ Sáu Tuần Thánh | Ngày tưởng niệm Chúa chịu chết, được các giáo hội Cải Cách Hà Lan coi trọng đặc biệt. |
| Chúa nhật Phục Sinh | Lịch phụng vụ, ngày đổi theo năm | Phục Sinh | Lễ trọng nhất của năm Kitô giáo. |
| Năm mươi ngày sau Phục Sinh | Lịch phụng vụ, ngày đổi theo năm | Hiện Xuống | Lễ Chúa Thánh Thần hiện xuống. Nhiều tư liệu ghi nhà thờ được đưa vào sử dụng đúng dịp lễ này năm 1631. |
| 31 tháng 10 | Dương lịch | Ngày Cải Cách | Kỷ niệm ngày Martin Luther công bố 95 luận đề năm 1517, mốc khai sinh đạo Tin Lành. |
Ngoài lịch phụng vụ, Westerkerk có một nếp riêng gắn với âm nhạc. Bộ carillon trên tháp được chơi bằng tay theo lịch cố định trong tuần, và những buổi ấy được dân Jordaan coi như một phần nhịp sống khu phố. Tiếng chuông Westertoren đã đi vào các bài hát của Willy Alberti và Johnny Jordaan, theo Stadsarchief Amsterdam. Thư viện chưa tìm thấy nguồn về cộng đoàn người Việt sinh hoạt tại đây nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Prinsengracht 281, 1016 GW Amsterdam, Noord-Holland
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 281 Prinsengracht, tại quảng trường Westermarkt, mép khu Jordaan, cách Nhà Anne Frank vài bước. Từ ga trung tâm Amsterdam đi bộ khoảng hai mươi phút hoặc đi xe điện tới trạm Westermarkt.
- Toạ độ
- 52.3744, 4.8836
Đây là nhà thờ Tin Lành đang hoạt động, nên lệ của nơi thờ phượng là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, giữ im lặng trong lòng nhà thờ, không đi lại và không chụp ảnh khi đang có buổi thờ phượng. Khách tham quan không lên tòa giảng và không chạm vào đại phong cầm. Việc lên tháp Westertoren chỉ có theo chương trình riêng của nhà thờ, số người mỗi lượt có hạn vì cầu thang hẹp.
Những nơi gần đây trong thư viện
XIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Westerkerk, Amsterdam
Contribute photos, information or video for WesterkerkThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Westerkerk là nhà thờ của đạo nào
Là nhà thờ Tin Lành Cải Cách, nhánh Calvin của đạo Tin Lành, nay thuộc Giáo hội Tin Lành Hà Lan. Vì thế nhà thờ không mang tên thánh, không có tượng thánh và bàn thờ, tòa giảng đặt ở vị trí trung tâm. Đây là một trong những nhà thờ đầu tiên ở Hà Lan xây ngay từ đầu cho việc thờ phượng Tin Lành.
Westerkerk được xây năm nào và ai thiết kế
Nhà thờ xây từ 1620 tới 1631 theo đồ án của Hendrick de Keyser, kiến trúc sư thành phố Amsterdam. Ông mất năm 1621 nên con trai Pieter de Keyser hoàn tất. Tháp xây tới 1637 hoặc 1638 tùy nguồn, và Stadsarchief Amsterdam gán đồ án tháp cho Jacob van Campen.
Tháp Westertoren cao bao nhiêu mét
Các nguồn vênh nhau: Stadsarchief Amsterdam và Wikipedia tiếng Anh ghi 87 mét, nhiều tư liệu giới thiệu ghi 85 mét. Dù con số nào thì đây vẫn là tháp nhà thờ cao nhất Amsterdam. Trên đỉnh là vương miện hoàng đế Maximilian ban cho thành phố năm 1489, màu xanh viền vàng.
Mộ Rembrandt có ở Westerkerk không
Rembrandt được chôn trong nhà thờ ngày 8 tháng 10 năm 1669 ở một huyệt thuê, và theo lệ thời ấy hài cốt được lấy đi sau khoảng hai mươi năm. Vị trí huyệt không còn biết, trong nhà thờ chỉ có tấm bia tưởng niệm. Con trai Titus và bạn đời Hendrickje Stoffels cũng chôn tại đây.
Chuông Westerkerk do ai đúc và có bao nhiêu quả
Bộ carillon và hai chuông giờ lớn do François Hemony đúc năm 1658, quả chuông giờ thứ ba do Claude Fremy đúc năm 1686. Witte Bouw ghi 50 chuông carillon, tổng 55 quả, nặng khoảng 10.215 kilôgam, Wikipedia tiếng Anh ghi 51. Số chuông Hemony gốc còn lại nguồn ghi 14 hoặc 24.