Đình Tường Phiêu

IBốn Vị Thành Hoàng Của Một Làng Bên Sông Tích

Đình thờ bốn vị thành hoàng. Theo bài vị đặt trong hậu cung, ba vị đầu được ghi là Tản Viên Sơn ba vị thượng đẳng, gồm chính vị, tả vị và hữu vị. Vị thứ tư là Quán Sơn thành hoàng. Cả bốn đều nằm trong vùng tín ngưỡng của hệ thần núi Tản, và đó là điều đầu tiên cần nắm về ngôi đình này: đây là một làng nằm trong địa bàn thờ Tản Viên của xứ Đoài, không phải một làng thờ một vị lẻ.

Cách ghi ba vị trên bài vị là lối ghi rất đặc trưng. Nó không kể tên từng vị mà đặt cả ba vào một thế bố cục: một vị ở giữa, một vị bên trái, một vị bên phải. Trong lối thờ cổ truyền, cách xếp ấy dựng lên một trục đối xứng ngay trong hậu cung, và người đi lễ lạy về giữa thì đồng thời lạy cả ba.

IITừ Mốc 1430 Tới Bộ Khung Lê Trung Hưng

Như hầu hết đình làng Việt, lịch sử ngôi đình này phải đọc theo hai lớp: lớp khởi dựng mà tư liệu của làng chép lại, và lớp kiến trúc hiện còn mà giới nghiên cứu định niên đại bằng phong cách chạm khắc. Hai lớp ấy ở đây cách nhau hơn hai trăm năm.

• 1430Mốc khởi dựng theo tư liệu của làng
  Một số tài liệu ghi đình được khởi công dựng năm 1430. Đây là mốc chép theo tư liệu của làng, không phải niên đại của bộ khung gỗ hiện còn.
• Thế kỷ 17Lớp chạm khắc chính
  Phần lớn mảng chạm còn thấy hôm nay mang đặc trưng thế kỷ 17: rồng kích cỡ lớn, nét đao mác thưa và dứt khoát. Đây là lớp nghệ thuật làm nên giá trị của đình.
• Thế kỷ 17 tới 18Định hình bộ khung Lê Trung Hưng
  Bộ khung gỗ và bố cục mặt bằng hiện thấy được định hình trong giai đoạn này, mang phong cách nghệ thuật Hậu Lê. Hồ sơ xếp hạng lấy đây làm niên đại của di tích.
• Thế kỷ 19 tới 20Các đợt tu bổ
  Đình trải qua nhiều đợt tu bổ, trong đó có việc dựng và sửa nghi môn cùng các hạng mục phụ. Phần cấu kiện mang chạm khắc được giữ.
• 1993Di tích quốc gia
  Đình được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
• 2018Di tích quốc gia đặc biệt
  Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 1820 ngày 24 tháng 12 năm 2018, xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đợt 9 cho đình Tường Phiêu.
• 2019Đón bằng xếp hạng
  Lễ đón bằng công nhận di tích quốc gia đặc biệt được tổ chức tại đình, gắn với kỳ hội tháng Giêng của làng.

IIIChữ Nhất, Bốn Góc Rồng Và Hệ Chấn Song

Mặt bằng đình theo bố cục hình chữ nhất, tức một nét ngang, gồm hai phần chính là nghi môn và đại bái. Đây là lối bố cục của đình sớm, khi ngôi đình còn là một tòa duy nhất chứ chưa nối thêm hậu cung thành chữ đinh hay chữ công. Vật liệu gồm gỗ lim cho bộ khung, đá ong cho phần chân tường và bó nền, đất nung cho ngói và các chi tiết trang trí, cả ba đều là vật liệu sẵn của xứ Đoài.

Rồng ở ba chỗ, mỗi chỗ một cách chạm

Nếu quý vị chỉ có thời gian xem một thứ trong ngôi đình này thì hãy xem rồng, vì rồng ở đây được chạm ở ba vị trí khác nhau và mỗi vị trí đòi một cách xử lý khác.

Thứ nhất, rồng ở góc mái. Trên bốn đầu đao, rồng được thể hiện nguyên thân, quay đầu hướng vào giữa nóc. Đây là chỗ khó, vì con rồng phải nằm gọn trên một cấu kiện cong, nhìn được từ dưới sân và nhìn được từ xa, mà vẫn giữ được thế lao lên của thân.

Thứ hai, rồng trên bức cốn. Cốn là mảng gỗ giữa hai cột, chỗ rộng nhất trong bộ vì. Rồng trên cốn ở đây mang đúng đặc trưng thế kỷ 17: kích cỡ lớn, các nét đao mác tỏa ra thưa và dứt khoát, không rối. Chỗ được giới nghiên cứu khen nhất là cách thợ hòa nét đao mác ấy với những vân xoắn nhỏ ở đầu và ở chân rồng, hai thứ ngược nhau về nhịp mà đặt cạnh nhau không chỏi.

Thứ ba, và đây là nét riêng nhất, rồng trên hệ chấn song. Chấn song là dãy thanh dọc chắn ở khoảng hở giữa các cột, phần lớn đình làng làm bằng con tiện, tức thanh gỗ tròn được tiện thành đốt, làm hàng loạt và giống hệt nhau. Ở Tường Phiêu, người thợ bỏ con tiện, thay bằng những thanh chạm rồng xoắn nổi. Nghĩa là một bộ phận vốn thuần kỹ thuật, vốn chỉ để chắn, đã được đưa lên hàng tác phẩm. Đây là điều khác hẳn các ngôi đình cùng thời và là chi tiết nên tìm khi quý vị đứng trong đại bái.

Ngoài rồng, đại bái còn các đề tài long nghê, tiên nữ cưỡi rồng, cảnh đội lễ lên đình và các cảnh sinh hoạt bình dị của làng. Cảnh đội lễ đáng chú ý riêng: đó là mảng chạm ghi lại chính cái việc đang diễn ra bên dưới nó, tức người làng bưng lễ vào đình. Người thợ thế kỷ 17 đã chạm lên bộ khung hình ảnh của những người sẽ đứng dưới bộ khung ấy.

Về hiện vật, đình giữ được ngai thờ, bài vị, bộ bát bửu, các đạo sắc phong, trong đó một tài liệu ghi con số sáu đạo, cùng bộ cửa võng gỗ thời Lê Trung Hưng thế kỷ 17. Cửa võng là tấm gỗ chạm thủng treo ngang trước ban thờ, và một bộ cửa võng còn nguyên từ thế kỷ 17 là hiện vật quý ngang với mảng chạm trên bộ vì.

IVThế Đất Và Hướng

Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay hồ sơ di tích. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.

VHội Tháng Giêng Và Bốn Cây Đình Liệu

Hội đình mở vào tháng Giêng âm lịch, chính hội là ngày rằm. Về số ngày thì nguồn vênh nhau: tư liệu của ngành văn hóa Hà Nội ghi hội diễn ra từ ngày 13 tới ngày 16, một bài khác ghi từ ngày 14 tới ngày 16. Chúng tôi ghi cả hai.

Điều làm nên tên tuổi của kỳ hội này là tục rước đêm, và tục ấy không làm hằng năm mà ba năm một lần, vào các năm mang chi Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Nghĩa là quý vị muốn xem thì phải xem đúng năm.

Xin nói thêm về hai chữ đình liệu, vì đây là thứ ít người biết. Liệu trong chữ Hán có nghĩa là đốt, là đuốc lửa tế trời. Đình liệu vì vậy không phải cây đuốc để soi cho sáng theo nghĩa thực dụng mà là một lễ vật bằng lửa, đốt lên trong sân đình như một phần của nghi thức. Việc ngọn lửa ấy phải được lấy từ đền Ngo rồi mang về chứ không châm bằng lửa sẵn trong làng càng cho thấy đây là nghi thức chứ không phải việc chiếu sáng.

Theo lệ mà làng giữ lại, bốn cây đình liệu được đốt lên là để soi đường cho Thánh trên đường về. Cả một đoàn rước đi trong đêm dưới bốn cột lửa, qua cầu, qua gò, là hình ảnh mà kỳ hội của những làng khác không có. Đó cũng là lý do tục rước đêm của Tường Phiêu được nhắc tới như một trong những tục hội đáng chú ý nhất của xứ Đoài.

VINơi Chốn Và Đường Tới

Những nơi gần đây trong thư viện

XIIĐóng Góp Cho Trang Này

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp