Đi từ Châu Đốc theo đường về Tịnh Biên khoảng mười cây số, tới chân núi Két (tên chữ là Anh Vũ Sơn) là gặp cụm ba di tích nằm gần nhau trên một dải đất dưới triền núi gồm chùa Thới Sơn, chùa Phước Điền (Trại Ruộng) và đình Thới Sơn. Chùa Thới Sơn còn được dân địa phương gọi là Chùa Phật Thới Sơn hay Chùa Phật Lâm Vồ vì trước cổng chùa khoảng năm bảy chục mét có một cây lâm vồ cổ thụ trên một trăm năm mươi tuổi, thân to cỡ năm sáu người ôm, tương truyền do chính Đức Phật Thầy Tây An trồng từ buổi đầu mở đất. Bước qua cổng tam quan giản dị là một khoảng sân gạch rộng, nhìn thẳng vào ngôi chánh điện thấp, mái ngói đỏ sẫm, phía sau là vách đá và rừng cây của núi Két dựng lên sát hiên sau.
Cũng như các cơ sở thờ tự khác của hệ phái Bửu Sơn Kỳ Hương, trong chùa không đặt tượng Phật đúc đồng hay tạc gỗ. Trên bàn thờ Tam bảo ở chánh điện và bàn thờ Phật Thầy ở hậu điện chỉ căng một tấm vải đỏ lớn gọi là trần điều, phía trước đặt lư hương, chân đèn, bình bông và chén nước lã. Cách thờ này giữ từ thời Phật Thầy Tây An (Đoàn Minh Huyên, 1807 - 1856) lập trại ruộng tại đây khoảng năm 1849 - 1851, vừa là nơi tu hành vừa là trại khẩn hoang của dân nghèo từ khắp miền Tây kéo vào vùng Bảy Núi.
IVì sao chùa Thới Sơn là di tích gốc của Bửu Sơn Kỳ Hương
Khoảng năm 1849 đến 1851, sau khi về cư trú tại chùa Tây An dưới chân núi Sam, Đức Phật Thầy Tây An cử các đệ tử đưa tín đồ vào vùng rừng hoang dưới chân núi Két để lập trại ruộng. Thay vì dựng chùa lớn để tụng kinh suốt ngày, ngài dạy tín đồ kết hợp việc tu với việc cày cấy, phát rẫy, trồng cây ăn trái theo phương châm tự làm lấy mà ăn để tu. Một nhóm do cụ Bùi Văn Thân (tức Tăng Chủ Bùi Thiền Sư) hướng dẫn và một nhóm do em ruột là cụ Bùi Văn Tây (tức Đình Tây) trông coi. Từ hai trại ruộng gốc này, lưu dân quy tụ ngày một đông, lập nên hai làng Hưng Thới và Xuân Sơn, về sau hợp thành vùng Thới Sơn.
Cụm di tích ở chân núi Két gồm chùa Thới Sơn (xưa là trại ruộng Xuân Sơn), chùa Phước Điền (xưa là trại ruộng Hưng Thới) và đình Thới Sơn làm nơi thờ Thành hoàng Bổn cảnh. Về thời điểm dựng đình Thới Sơn, các nguồn tư liệu ghi nhận hai thuyết khác nhau. Sách Bửu Sơn Kỳ Hương và Địa chí An Giang chép chính Đức Phật Thầy Tây An cho dựng đình Thới Sơn khi lập làng, trong khi bài khảo cứu trên Báo Cần Thơ ghi anh em ông Tăng Chủ và ông Đình Tây lập chùa Xuân Sơn vào năm 1859, ban đầu thờ Phật rồi về sau đổi thành đình thờ thần tức đình Thới Sơn ngày nay. Ba cơ sở này tạo thành mô hình định cư điển hình của hệ phái Bửu Sơn Kỳ Hương thế kỷ 19, kết hợp trại ruộng để sản xuất, chùa để thờ Phật và đình để gắn kết việc làng.
Các bài viết trên Báo Cần Thơ và Báo An Giang gọi chung chùa Thới Sơn, chùa Phước Điền và đình Thới Sơn là cụm di tích Thới Sơn. Trong đó, đình Thới Sơn được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia, còn chùa Thới Sơn và chùa Phước Điền được Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang ra quyết định công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh vào ngày 26 tháng 8 năm 1999 (theo Địa chí An Giang, tập 2, xuất bản năm 2007, trang 229).
IITừ trại ruộng thời mở đất đến cảnh chùa ngày nay
- 1849 - 1851Mở trại ruộng dưới chân núi KétPhật Thầy Tây An đưa đệ tử vào chân núi Két lập trại ruộng Xuân Sơn và Hưng Thới, giao cho anh em ông Tăng Chủ và ông Đình Tây cùng các đệ tử như ông Đạo Lập, ông Đạo Xuyến coi sóc. Tương truyền ngài trồng cây lâm vồ trước cổng và nuôi đôi trâu được dân địa phương gọi là ông Sấm, ông Sét để giúp tín đồ kéo gỗ dựng trại, cày ruộng.
- 1851 - 1859Hình thành hai làng Hưng Thới, Xuân Sơn và mở rộng thành chùaLưu dân đến khai hoang lập nên hai làng Hưng Thới và Xuân Sơn cùng ngôi đình Thới Sơn (theo sách Bửu Sơn Kỳ Hương dựng thời Phật Thầy, theo Báo Cần Thơ dựng năm 1859 từ chùa Xuân Sơn). Sau khi anh em ông Đình Tây qua đời, trại ruộng được tu bổ thành cảnh chùa, phía trước đào ao sen và trồng một hàng dương.
- 1941 và 1999Sùng tu năm Tân Tỵ và xếp hạng di tích cấp tỉnhSách Bửu Sơn Kỳ Hương ghi nhận chùa được sùng tu quy mô lớn vào năm Tân Tỵ 1941. Qua các đợt xây dựng lại bằng gạch ngói về sau, chùa vẫn giữ nguyên cách bài trí thờ trần điều. Ngày 26 tháng 8 năm 1999, chùa được công nhận là di tích cấp tỉnh của tỉnh An Giang.
Tích về đôi trâu Sấm và Sét là giai thoại dân gian được người dân Thới Sơn truyền kể qua nhiều đời và được thể hiện bằng tranh vẽ trong khuôn viên chùa. Theo lời ông Đặng Văn Son, Phó Trưởng ban Quản lý Khu di tích chùa Phật Thới Sơn trả lời phỏng vấn Báo An Giang, hiện không có văn bản cổ ghi chép nguồn gốc đôi trâu, nhưng câu chuyện phản ánh việc khai hoang trồng lúa đóng vai trò sống còn đối với lớp tín đồ đầu tiên dưới chân núi Két.
Sách Bửu Sơn Kỳ Hương của Vương Kim và Đào Hưng (trích đăng trên hoahao.org) ghi lại mốc năm Tân Tỵ 1941 khi ngôi chùa được sùng tu lớn. Đối với các đợt trùng tu nửa sau thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, thư viện ghi nhận hình trạng kiến trúc gạch ngói kiên cố hiện hữu nhưng chưa tìm thấy văn bản ghi chi tiết từng năm xây sửa.
IIIBố cục trước miễu sau chùa và ngôi thờ trần điều
Trước cổng chùa có cây lâm vồ cổ thụ tỏa bóng mát lớn. Trong sân trước chánh điện đặt ba ngôi miễu nhỏ thờ Vinh thần cùng Tả và Hữu ngoại Sơn thần (không đặt cốt tượng), thể hiện sự dung hợp giữa đạo Phật và tín ngưỡng thờ thần bảo hộ đất đai của cư dân mở cõi.
Gian chánh điện đặt bàn thờ Tam bảo ở chính giữa, phía trên căng tấm vải đỏ lớn (trần điều), không đặt tượng Phật hay treo tranh vẽ, chỉ bày lư hương, chân đèn, bình hoa tươi và nước sạch. Theo Báo Cần Thơ, ngoài ngôi Tam bảo, trong chùa còn có các ngôi thờ Hộ pháp, Năm non bảy núi, Chư quan cựu thần, Cửu huyền thất tổ và Thập nhị Hiền thủ (mười hai đại đệ tử của Phật Thầy).
Gian hậu điện thờ Đức Phật Thầy Tây An cũng bằng một bức trần điều đỏ. Tài liệu của hệ phái ghi nhận nơi đây còn lưu giữ một mớ tóc cùng bộ dụng cụ gồm lưỡi mun, lưỡi câu, sợi dây và hai cây độc của ông Đình Tây dùng để trị con cá sấu năm chân tục gọi là ông Năm Chèo (một số bài báo địa phương ghi bộ dụng cụ này cũng được nhắc tới tại đình Thới Sơn kế cận).
IVThế đất dựa chân núi Két mở ra đồng bằng Tịnh Biên
Núi Két (Anh Vũ Sơn) là một ngọn núi nhỏ nhưng vách đá dựng đứng, cao khoảng hai trăm hai mươi lăm mét, nằm ở rìa phía đông của dãy Thất Sơn. Vào giữa thế kỷ 19, vùng dưới chân núi Két còn là rừng rậm và đầm lầy, muốn đi từ núi Sam vào phải men theo đường mòn quanh co trong rừng chừng mười cây số. Địa thế khuất nẻo này giúp các đệ tử của Phật Thầy vừa có đất rộng để vỡ hoang làm ruộng, vừa tránh được sự dòm ngó gắt gao của quan sở tại lúc bấy giờ.
Chùa Thới Sơn đặt ngay sát chân triền đá của núi Két. Lưng chùa tựa vào khối núi đá hoa cương có nhiều cây cổ thụ và tảng đá lớn chồng lên nhau, còn mặt trước mở ra vùng đất thấp đã được cải tạo thành ruộng lúa và vườn cây ăn trái của hai làng Hưng Thới, Xuân Sơn xưa.
Nhìn theo phép hình thế, núi Két đóng vai trò hậu chẩm (núi dựa lưng) che chắn phía sau ngôi chùa. Vì núi Két là ngọn núi đá lộ cốt (nhiều tảng đá lớn phơi lộ trên sườn), việc chọn điểm dựng trại ruộng ở phần đất bằng dưới chân núi, nơi có lớp đất phù sa dày và mạch nước ngọt từ khe núi chảy ra, giúp cân bằng lại tính chất cứng rắn của vách đá phía sau.
Phía trước chùa xưa kia có đào ao sen và trồng hàng cây dương. Trong bố cục phong thủy truyền thống, ao sen ngay trước sân chùa vừa là nơi trữ nước ngọt sinh hoạt, vừa tạo thành vùng thủy tụ ở minh đường, giúp không gian phía trước ngôi chùa thoáng đãng và mát mẻ giữa vùng bán sơn địa Tịnh Biên vốn khô nóng vào mùa nắng.
Thư viện ghi nhận hiện chưa có tài liệu đo đạc độ số la bàn chính xác của trục chánh điện chùa Thới Sơn, nên phần đọc thế đất này chỉ dừng ở mối tương quan giữa khối núi Két phía sau và vùng đồng ruộng phía trước.
VLễ Rằm tháng Giêng và mạch hành hương vùng Bảy Núi
Hằng năm, ngày lễ lớn nhất tại chùa Thới Sơn diễn ra vào ngày 14 và 15 tháng Giêng âm lịch (Rằm tháng Giêng). Đây là dịp cúng Tam bảo, tưởng niệm Đức Phật Thầy Tây An và cầu an đầu năm mới. Ngoài ra, vào dịp lễ giỗ Đức Phật Thầy ngày 12 tháng 8 âm lịch, khách hành hương sau khi viếng chùa Tây An ở núi Sam thường đi tiếp vào Thới Sơn để lễ bái cả cụm ba di tích gồm chùa Thới Sơn, chùa Phước Điền và đình Thới Sơn.
Một điểm dừng chân quen thuộc của tín đồ khi đến chùa Thới Sơn là phần mộ của hai vị đại đệ tử mở đất gồm ông Đình Tây (Bùi Văn Tây) và người anh là ông Tăng Chủ (Bùi Văn Thân) nằm gần khu vực chùa. Cách thức lễ bái tại chùa giữ nét mộc mạc của truyền thống Bửu Sơn Kỳ Hương, khách viếng chỉ dâng hương, hoa tươi và nước sạch, giữ sự yên tĩnh nơi cửa thiền.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khóm Sơn Tây, phường Thới Sơn (phường Thới Sơn cũ, thị xã Tịnh Biên cũ), tỉnh An Giang
- Đường tới
- Chùa nằm dưới chân núi Két, thuộc khóm Sơn Tây, phường Thới Sơn (phường Thới Sơn cũ, thị xã Tịnh Biên cũ), tỉnh An Giang. Từ phường Châu Đốc (thành phố Châu Đốc cũ), đi theo Quốc lộ 91 về hướng Tịnh Biên đến khu vực Nhà Bàng, sau đó rẽ vào đường tỉnh 948 đi về phía núi Két khoảng ba cây số là tới cụm di tích Thới Sơn.
- Toạ độ
- 10.6025, 105.0123
Chùa giữ lệ thờ cúng thanh tịnh của hệ phái Bửu Sơn Kỳ Hương, chỉ dùng hương, hoa tươi và nước sạch, không đốt vàng mã và không bày lễ mặn.
Chùa Thới Sơn nằm rất gần chùa Phước Điền (Trại Ruộng), đình Thới Sơn và khu vực đường lên núi Két, du khách có thể kết hợp đi bộ hoặc đi xe máy thăm trọn cụm di tích trong một buổi.
Vào dịp Rằm tháng Giêng (14 - 15 tháng 1 âm lịch) và lễ giỗ Phật Thầy Tây An (12 tháng 8 âm lịch), lượng khách thập phương đổ về đường vào núi Két rất đông, nên đi vào buổi sáng sớm để tránh nắng nóng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Thới Sơn
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao chùa Thới Sơn còn gọi là Chùa Phật Lâm Vồ và không có tượng Phật
Tên gọi Chùa Phật Lâm Vồ bắt nguồn từ cây lâm vồ cổ thụ trên một trăm năm mươi tuổi đứng trước cổng chùa, tương truyền do Đức Phật Thầy Tây An trồng. Chùa thuộc hệ phái Bửu Sơn Kỳ Hương nên theo giáo thuyết Học Phật Tu Nhân, giảm bớt hình tướng bên ngoài và không đúc tượng hay treo tranh thờ. Trên bàn thờ Tam bảo chỉ treo một tấm vải đỏ (trần điều) tượng trưng cho tâm thanh tịnh và sự hòa hợp.
Chùa Thới Sơn và chùa Phước Điền khác nhau thế nào
Cả hai đều có nguồn gốc từ các trại ruộng do Phật Thầy Tây An và đệ tử lập dưới chân núi Két vào khoảng năm 1849 - 1851, gắn với hai làng cổ Hưng Thới và Xuân Sơn. Về sau, hai điểm trại ruộng này phát triển thành hai ngôi chùa riêng biệt nằm gần nhau tại phường Thới Sơn là chùa Thới Sơn (trại ruộng Xuân Sơn) và chùa Phước Điền (trại ruộng Hưng Thới, tục gọi là chùa Trại Ruộng).
Truyền thuyết đôi trâu Sấm, Sét ở chùa Thới Sơn là gì
Theo lời kể dân gian của tín đồ vùng Thới Sơn, thuở mới mở đất dưới chân núi Két, Phật Thầy Tây An có nuôi hai con trâu rất khỏe và thông minh, chỉ nghe theo lệnh của ngài, được người dân kính trọng gọi là ông Sấm và ông Sét. Đôi trâu đã giúp kéo gỗ dựng trại ruộng và cày vỡ đất hoang thành đồng ruộng.
Chùa Thới Sơn được xếp hạng di tích vào năm nào
Theo sách Địa chí An Giang (tập 2, xuất bản năm 2007, trang 229), chùa Thới Sơn được Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang ra quyết định công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh vào ngày 26 tháng 8 năm 1999, cùng đợt với chùa Phước Điền và đình Thới Sơn (riêng đình Thới Sơn về sau được xếp hạng di tích cấp quốc gia).
Lễ lớn nhất hằng năm tại chùa Thới Sơn diễn ra vào ngày nào?
Lễ lớn nhất tại chùa Thới Sơn diễn ra vào ngày 14 và 15 tháng Giêng âm lịch (Rằm tháng Giêng) để cúng Tam bảo, tưởng niệm Đức Phật Thầy Tây An và cầu an đầu năm, cùng với dịp lễ giỗ Đức Phật Thầy vào ngày 12 tháng 8 âm lịch.