Quý vị leo hết bốn chục bậc đá từ chân dốc lên, quay lại thì thấy cả bãi biển trải dưới tầm mắt, còn quay vào thì thấy một mái đền nhỏ đứng trên mỏm đá nhô hẳn ra phía nước. Mỏm đá ấy dân vùng này gọi là hòn Cổ Giải, nghĩa là cổ con ba ba, phần đầu cùng của dải núi Trường Lệ chìa ra biển. Đền không rộng, không cao, nhưng đứng đúng chỗ mà gió biển thổi thẳng vào mặt.
Trong hậu cung đặt một pho tượng tạc nửa người: một tay, một chân, thân bổ dọc theo chiều đứng. Đó không phải tượng hỏng, cũng không phải tượng tạc dở. Đó là hình vị thần đúng như tích mà dân chài vùng này kể lại, một vị thần đã tự xẻ thân mình ra làm đôi để có thể ở hai nơi cùng một lúc.
IThần Độc Cước Và Tích Xẻ Đôi Thân
Độc Cước nghĩa là một chân. Đây không phải tên riêng mà là cách gọi theo hình dạng, giống như cách người xưa gọi nhiều vị thần khác theo dấu hiệu dễ nhận nhất của các vị. Người được thờ ở đây là một nhiên thần, tức thần của tự nhiên và của cộng đồng, không phải một nhân vật lịch sử được phong thần.
Tích kể rằng thuở xưa vùng cửa biển này bị loài quỷ biển quấy phá, thuyền ra khơi thì bị hại ngoài khơi, ở lại bờ thì bị hại trong làng. Một chàng trai vóc dáng khổng lồ đứng ra đánh đuổi. Nhưng đánh ngoài khơi thì bờ trống, giữ bờ thì ngoài khơi trống, và chàng không thể chia thân ra được.
Nên chàng tự xẻ đôi thân mình. Một nửa ở lại trên hòn Cổ Giải giữ bờ, một nửa theo thuyền ra khơi giữ người đi biển. Từ đó mỗi nửa chỉ còn một tay một chân, và dân vùng này lập đền ngay trên mỏm đá nơi nửa thân ở lại đứng canh. Người địa phương còn chỉ cho khách xem vết lõm trên đá gần đền, bảo rằng đó là dấu chân của ngài.
Đọc kỹ thì thấy tích này không giống các tích thần khác ở chỗ nó không kết thúc bằng một chiến thắng, mà kết thúc bằng một sự mất mát tự nguyện. Vị thần không được nguyên vẹn sau khi cứu dân. Ngài trả giá bằng chính thân mình, và cái giá ấy hiện ra mãi mãi trên pho tượng trong hậu cung.
Điều đó nói đúng cảnh sống của một làng chài. Nhà nào cũng có người ở lại bờ và người đi biển, và hai nửa ấy không bao giờ cùng an toàn một lúc. Vị thần chia thân làm đôi là hình ảnh mà người vùng này hiểu ngay không cần giảng, vì đó chính là thế đứng của họ. Thờ thần Độc Cước là thờ một lời hứa rằng cả hai phía đều được canh giữ.
Có hai chỗ hay hiểu lệch về vị thần này, xin nói bằng giọng sử liệu.
Thứ nhất, nhiều người thấy tượng một chân rồi cho rằng đây là một vị thần tật nguyền hoặc một vị thần dữ. Không phải. Hình một chân ở đây là dấu vết của việc tự xẻ thân, tức là dấu của công chứ không phải dấu của khuyết tật, và trong tượng ngài vẫn mặc áo võ tướng với dáng uy nghi.
Thứ hai, đền Độc Cước hay bị gọi gộp vào danh thắng Sầm Sơn rồi coi như một điểm ngắm cảnh. Đây là một nơi thờ tự do làng chài lập, không do triều đình dựng, có sắc phong qua các triều và có lệ tế riêng. Cụm di tích và danh thắng Sầm Sơn được xếp hạng gồm cả núi Trường Lệ, hòn Trống Mái và ba ngôi đền, nhưng ngôi đền này có đời sống thờ tự riêng của nó, không phải một cảnh đẹp trong danh mục.
IINgôi Đền Trên Mỏm Đá
Đền được các tư liệu di tích chép là khởi dựng từ thời Trần, sau đó qua nhiều lần tu bổ dưới thời Hậu Lê và thời Nguyễn. Do đứng ngay mép biển, hứng gió mặn quanh năm, đền phải sửa nhiều hơn các ngôi đền trong đất liền, nên bộ khung gỗ hiện thấy phần lớn thuộc các lớp tu bổ về sau chứ không còn nguyên lớp gốc.
- Thời TrầnKhởi dựng đềnTư liệu di tích chép đền được dựng trên hòn Cổ Giải từ thời Trần, thờ vị thần đã giữ bờ và giữ người đi biển của vùng cửa Hới.
- Thời Hậu LêCác lớp tu bổ sớmĐền được tu bổ nhiều lần, đồng thời nhận sắc phong của triều đình. Các nguồn cho biết đền còn giữ được tám đạo sắc phong qua các triều.
- Thời NguyễnĐịnh hình bố cục hiện nayBố cục chữ đinh gồm tiền đường, trung điện và hậu cung cùng tháp Nghinh Phong bên trái và Phủ Mẫu bên phải phần lớn định hình trong các lần tu sửa thời Nguyễn.
- 1962Xếp hạng di tích quốc giaDi tích được xếp hạng cấp quốc gia theo Quyết định số 313 ký ngày 28 tháng 4 năm 1962, một trong những đợt xếp hạng sớm nhất của cả nước.
- 2006Trùng tu lớnĐền được trùng tu lại, giữ nguyên bố cục cũ trên mỏm đá và gia cố phần nền đá chịu gió biển.
- 2019Di tích quốc gia đặc biệtThủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 1954 ngày 31 tháng 12 năm 2019, xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt cho di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Sầm Sơn, gồm đền Độc Cước, đền Cô Tiên, đền Tô Hiến Thành, hòn Trống Mái và núi Trường Lệ.
- 2020Đón bằng xếp hạngĐịa phương tổ chức lễ đón bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt cho cụm di tích và danh thắng.
Cần phân biệt ba ngôi đền trên cùng một dải núi, vì người mới tới rất dễ nhập làm một. Đền Độc Cước ở đầu dải, trên hòn Cổ Giải sát biển, thờ vị nhiên thần của dân chài. Đền Cô Tiên ở phía cuối dải núi, gắn với một lớp tích khác của vùng. Đền Tô Hiến Thành thờ một nhân vật có thật, tức thuộc lối thờ nhân thần chứ không phải nhiên thần. Ba nơi khác nhau cả về đối tượng thờ lẫn về lối thờ, chỉ giống nhau ở chỗ cùng nằm trên một dải núi ven biển.
IIIBố Cục Và Pho Tượng
Đền nhỏ và gọn, dựng theo lối chữ đinh, tức một nếp nhà ngang nối với một nếp nhà dọc phía sau. Từ chân dốc lên đền có bốn mươi bậc đá. Diện tích bị giới hạn bởi chính mỏm đá, nên không có sân rộng, không có tam quan bề thế, mọi thứ thu lại vừa đúng mặt bằng mà tảng đá cho phép.
Lớp nhà ngoài cùng, nơi đặt hương án và diễn ra phần lớn việc dâng hương thường ngày. Mái thấp, cột chắc, hợp với chỗ đứng hứng gió biển.
Hai lớp trong, chạy dọc theo trục đền. Hậu cung là nơi đặt pho tượng thần Độc Cước, không gian hẹp và tối hơn hẳn phía ngoài.
Đứng bên trái khu đền, hai tầng tám mái. Tên tháp nghĩa là đón gió, đúng với vị trí đầu mũi đất nhô ra biển.
Nằm bên phải khu đền, là ban thờ Mẫu dựng cạnh đền theo lệ quen của nhiều nơi thờ tự Bắc Trung Bộ. Đây là một lớp thờ khác, không thuộc hệ thần của đền chính.
Vật đáng nhớ nhất trong đền là pho tượng thần. Tượng tạc nửa thân bổ dọc, một tay, một chân, mặc áo võ tướng, dáng uy nghi chứ không yếu ớt. Về kích thước thì các nguồn không thống nhất: có tài liệu ghi tượng chỉ cao chừng ba mươi tới bốn mươi phân, nhưng cũng có bài mô tả pho tượng lớn hơn thế. Thư viện nêu rõ chỗ vênh này và không chọn bừa một con số.
Điều quan trọng hơn kích thước là cách tạc. Rất ít nơi thờ nào ở nước ta dám tạc thần trong hình dạng không nguyên vẹn. Ở đây thì cái không nguyên vẹn chính là nội dung của việc thờ, nên người tạc tượng không né tránh mà làm rõ đường bổ dọc, để ai nhìn cũng hiểu ngay rằng nửa còn lại đang ở ngoài khơi.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay thần tích. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Điều đầu tiên phải nói là thế đất ở đây trái với sách. Phép xem đất cổ truyền chuộng chỗ kín, lưng có núi tựa, hai bên có tay ôm, trước mặt có khoảng nước lặng làm minh đường. Đền Độc Cước thì đặt ở đúng chỗ ngược lại: mỏm ngoài cùng của dải núi, ba mặt trống, gió biển đánh thẳng, sóng vỗ dưới chân. Theo lối đọc thông thường thì đó là chỗ tán khí, chỗ mà người ta tránh khi dựng nhà ở hay đặt mộ.
Nhưng đây không phải nhà ở, cũng không phải mộ. Đây là đền của một vị thần canh giữ, và với loại nơi thờ ấy thì phép cũ đọc khác. Thần trấn phải đứng ở chỗ hở, chỗ tiếp giáp, chỗ mà cái cần chặn đi qua. Một ngôi đền trấn đặt vào chỗ kín thì không còn là đền trấn nữa. Đặt đền ngay trên mũi đất chìa ra biển là đặt thần vào cửa, và trong lối nhìn cổ truyền thì giữ cửa là việc chỉ làm được ở ngay cửa.
Xét về hình thế, dải núi Trường Lệ chạy dài ven biển, đầu dải nhô ra thành hòn Cổ Giải. Người xưa đặt tên mỏm đá theo cổ con ba ba, tức nhìn cả dải núi như một con vật đang vươn đầu xuống nước. Trong cách đọc dân gian, những mũi đất mang hình con vật vươn ra biển thường được coi là chỗ khí kết ở đầu, tức điểm mạnh nhất của cả dải nằm ở chỗ nhô ra ấy. Đền đặt đúng vào điểm đó.
Về hướng, đền quay mặt ra biển và tựa lưng vào dải núi. Với đền miếu trong đất liền, tựa núi hướng thủy là thế chuẩn mực, nhưng nước ở đó là sông hồ, tức nước lặng. Ở đây nước là biển, tức nước động. Theo phép cũ, nước động trước mặt là thủy xung chứ không phải thủy tụ, và nơi thờ hướng ra thủy xung là nơi nhận lấy phần việc nặng chứ không phải nơi hưởng phần yên. Đọc như vậy thì hướng đền hợp khít với tích của vị thần: ngài không ngự để được yên, ngài ngự để chắn.
Sau cùng là ba ngôi đền trên một dải núi. Đền Độc Cước ở đầu dải sát biển, đền Tô Hiến Thành và đền Cô Tiên ở những đoạn khác của dải. Đọc theo lối bố cục vùng, ba điểm thờ rải trên một mạch núi làm thành ba chốt trên cùng một long mạch, mỗi chốt giữ một đoạn. Đó là lối bày quen của các dải núi ven biển miền Trung, nơi cộng đồng không dồn hết hương khói vào một điểm mà chia ra theo chiều dài của mạch đất.
VLễ Trong Năm Và Lệ Của Dân Chài
Đền có hai kỳ lễ lớn trong năm, cả hai đều tính theo âm lịch. Kỳ đầu năm mở ra mùa làm ăn, kỳ giữa năm rơi vào lúc dân chài đã đi được vài chuyến biển.
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| 16 tháng Hai | Lễ hội Cầu Phúc | Kỳ lễ đầu năm của đền, cầu cho một năm yên lành, mở ra mùa đi biển và mùa làm ăn của cả vùng. |
| 12 tháng Năm | Lễ hội bánh chưng bánh giầy | Kỳ lễ lớn nhất trong năm. Các làng rước kiệu từ đình và đền của mình lên đền Độc Cước, thi giã bánh và dâng bánh lên ban thờ thần. |
| Trước mỗi chuyến biển | Lệ cầu ngư | Người đi biển giữ lệ ra đền khấn trước khi nhổ neo, gắn với niềm tin rằng nửa thân của ngài đi cùng thuyền. |
| Dịp đầu xuân | Lễ thường | Người trong vùng và khách thập phương về dâng hương, phần lớn cầu bình an cho người nhà đi biển. |
Lễ hội bánh chưng bánh giầy ngày mười hai tháng Năm là nếp riêng đáng kể nhất. Các làng trong vùng cử người giã bánh ngay tại chỗ, thi xem bánh của làng nào dẻo hơn, tròn hơn, rồi rước bánh lên dâng thần. Bánh chưng vuông ứng với đất, bánh giầy tròn ứng với trời, và dâng cả hai lên một vị thần đang đứng giữa bờ và biển là một cách nói bằng đồ lễ: xin ngài giữ cho cả hai bề.
Bên cạnh đó, dân chài vùng này còn giữ nhiều điều kiêng quanh việc đi biển, phần lớn truyền miệng trong từng dòng họ chứ không ghi thành văn, như kiêng nói những chữ gở lúc sắp xuống thuyền và kiêng làm đổ, làm lật đồ trước chuyến đi. Những lệ kiêng ấy không phải điều nhà đền quy định, mà là nếp của nghề, và chúng tồn tại song song với việc thờ thần chứ không thay thế việc thờ thần.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Hòn Cổ Giải, núi Trường Lệ, phường Trường Sơn cũ, nay là phường Sầm Sơn, tỉnh Thanh Hóa
- Đường tới
- Đền nằm trên hòn Cổ Giải ở đầu núi Trường Lệ, thuộc phường Trường Sơn cũ, nay là phường Sầm Sơn, tỉnh Thanh Hóa, ngay sát bãi biển. Đền Cô Tiên, đền Tô Hiến Thành và hòn Trống Mái nằm trên cùng dải núi, đi bộ được giữa các điểm.
- Toạ độ
- 19.7292, 105.8998
Đây là nơi thờ tự đang hoạt động chứ không phải một điểm ngắm cảnh, nên lệ nhà cần được giữ: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào các lớp nhà trong, đi nhẹ nói khẽ ở hậu cung, không chạm vào pho tượng và đồ thờ, đặt tiền vào hòm công đức. Lối lên đền là bậc đá ngoài trời, mặt đá dễ trơn khi có mưa hoặc khi sóng đánh hắt lên, xin quý vị đi chậm ở đoạn sát mép đá. Việc chụp ảnh trong hậu cung tùy lệ từng lúc, hỏi người trông coi đền trước là chắc nhất.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Độc Cước và danh thắng Sầm Sơn
Contribute photos, information or video for Doc Cuoc Temple and Sam Son Scenic AreaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Độc Cước thờ ai
Thờ thần Độc Cước, một nhiên thần của dân chài vùng cửa Hới, không phải nhân vật lịch sử được phong thần. Tên gọi Độc Cước nghĩa là một chân, lấy theo hình dạng của vị thần trong tích tự xẻ đôi thân mình.
Vì sao tượng thần chỉ có một tay một chân
Vì tích kể rằng ngài tự xẻ đôi thân để một nửa ở lại giữ bờ trên hòn Cổ Giải và một nửa theo thuyền ra khơi giữ người đi biển. Hình một chân là dấu vết của việc ấy, tức dấu của công, chứ không phải dấu của khuyết tật.
Lễ hội lớn nhất ở đền Độc Cước là lễ nào
Lễ hội bánh chưng bánh giầy ngày mười hai tháng Năm âm lịch. Các làng rước kiệu lên đền, thi giã bánh và dâng bánh lên ban thờ thần. Ngoài ra đền còn lễ hội Cầu Phúc ngày mười sáu tháng Hai âm lịch mở đầu năm.
Cụm di tích và danh thắng Sầm Sơn gồm những gì
Gồm đền Độc Cước, đền Cô Tiên, đền Tô Hiến Thành, hòn Trống Mái và núi Trường Lệ, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1954 ngày 31 tháng 12 năm 2019. Riêng đền Độc Cước đã được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1962.
Đền Độc Cước có từ bao giờ
Tư liệu di tích chép đền khởi dựng từ thời Trần, sau đó được tu bổ nhiều lần dưới thời Hậu Lê và thời Nguyễn, và trùng tu lớn năm 2006. Do đứng sát biển nên bộ khung gỗ hiện thấy phần lớn thuộc các lớp tu bổ về sau.