Vào khỏi cổng gạch có tấm bảng đúc ba chữ trên trán cổng, quý vị đi vào một khoảnh sân không rộng, bên trái là một gốc me già tán che kín cả một góc sân, bên phải là một miệng giếng đá thấp có nhà mái che hình lục giác. Giữa hai thứ ấy là nếp nhà thờ. Người trông coi sẽ nói với quý vị rằng cây me và cái giếng có trước nếp nhà, và chỗ quý vị đang đứng vốn là nền nhà ở của một gia đình buôn trầu.
Điều đáng để ý ở đây không phải quy mô, vì khu thờ vốn nhỏ. Điều đáng để ý là cách thờ. Ba người được thờ trong điện này là ba người con của làng Kiên Mỹ, và trong một quãng dài dân làng không thể gọi tên các ông ra mà thờ. Họ dựng một ngôi đình, đặt vào đó những danh hiệu chung chung của thần làng, rồi cúng. Ngôi đình ấy là tiền thân của khu đền hôm nay.
IBa Vị Được Thờ Và Lối Thờ Mượn Tên
Điện thờ chính ở đây thờ Tây Sơn Tam Kiệt, tức ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ, cùng các văn thần võ tướng cùng thời. Trong điện có mười án thờ bằng gỗ chạm. Hậu điện đặt ba án chính, ở giữa là án thờ Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ, bên phải là án thờ Hoàng đế Thái Đức Nguyễn Nhạc, bên trái là án thờ Đông Định Vương Nguyễn Lữ.
Ba người sinh ra ngay trên mảnh đất này. Theo tư liệu vùng Tây Sơn, thân phụ của ba ông là Hồ Phi Phúc, làm nghề buôn trầu, về sau dời nhà xuống làng Kiên Mỹ ở gần bến Trường Trầu. Ông trồng một cây me bên trái nhà và đào một cái giếng bên phải nhà. Cây me và cái giếng ấy nay vẫn còn, và đó là lý do vì sao khu thờ này đứng đúng ở chỗ nó đang đứng chứ không ở chỗ nào khác.
Trong lối thờ cúng cổ truyền của người Việt, một người có công với làng với nước sau khi mất có thể được dân lập nơi thờ và tôn làm thần. Việc ấy không cần triều đình cho phép mới thành, nhưng thường chỉ được yên ổn khi triều đình thừa nhận bằng một đạo sắc phong. Khi triều đình không thừa nhận, thậm chí ngăn cấm, thì việc thờ không mất đi mà lùi vào trong, đổi tên gọi, mượn một hình thức khác để tồn tại.
Khu đền ở Kiên Mỹ là ví dụ rõ của lối ấy. Dân làng dựng đình Kiên Mỹ ngay trên nền nhà cũ và thờ ba anh em theo cách thờ thành hoàng làng, tức thờ dưới một danh hiệu chung của thần bản xứ. Người trong làng biết mình đang cúng ai, người ngoài nhìn vào chỉ thấy một ngôi đình như mọi ngôi đình khác. Lớp vỏ ấy giữ được hương khói qua nhiều đời, và khi thời thế đổi, nơi này được trả lại đúng tên là điện thờ Tây Sơn.
Về mặt tư liệu, cách thờ mượn tên này không phải chuyện riêng của Kiên Mỹ. Trên vùng thượng đạo phía tây, tại An Khê, các đình làng của lưu dân người Kinh cũng dựng thêm dinh phụ thờ ba anh em trong khuôn viên đình, để dưới danh nghĩa thờ thần dân gian. Hai nơi cách nhau một con đèo, cùng một cách làm, cho thấy đây là một nếp ứng xử có ý thức của cả một vùng chứ không phải sáng kiến lẻ của một làng.
Cũng cần nói cho rõ về họ. Ba anh em mang họ Nguyễn theo họ mẹ, còn gốc là họ Hồ. Chi tiết ấy được nhắc trong tư liệu về bến Trường Trầu và về gia đình ông Hồ Phi Phúc, và nó giải thích vì sao trong các bài cúng và trong lời kể của người vùng này, tên họ của ba ông không phải lúc nào cũng thống nhất.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất là về cây me và cái giếng. Nhiều người nghĩ hai vật ấy do ba anh em trồng và đào. Theo tư liệu vùng Tây Sơn thì cả hai gắn với đời người cha, tức có trước ba ông. Cây me được xác định trên ba trăm năm tuổi, còn cái giếng thì các nguồn ghi vênh nhau, có nguồn ghi khoảng hai trăm năm mươi năm. Dân quanh vùng vẫn coi hai vật ấy là vật thiêng của đất, nhiều người về lễ xong thì xin một gáo nước giếng để uống.
Chỗ hay hiểu lầm thứ hai là về ranh giới trong khuôn viên. Bảo tàng Quang Trung nằm cùng một khu với điện thờ, nhưng đó là một cơ sở trưng bày hiện vật, không phải nơi thờ tự. Nơi thờ tự là điện thờ, cùng khu đền thờ dựng thêm về sau. Bài này chỉ viết về phần thờ tự ấy.
IITừ Nền Nhà Cũ Đến Khu Đền
Khu đền không có một năm khởi dựng chắc chắn, và đó là hệ quả trực tiếp của cách thờ đã nói ở trên. Một ngôi đình dựng lên để thờ kín thì không ai ghi ngày khởi công vào văn bia, cũng không ai xin sắc phong. Những mốc chắc chắn nhất mà tư liệu giữ được đều thuộc lớp về sau, khi việc thờ đã công khai.
- Nửa sau thế kỷ 18Nếp nhà ở làng Kiên MỹGia đình ông Hồ Phi Phúc dựng nhà ở làng Kiên Mỹ gần bến Trường Trầu, trồng cây me bên trái nhà và đào giếng bên phải nhà. Ba anh em sinh ra tại đây.
- Thế kỷ 19Dựng đình Kiên Mỹ trên nền nhà cũDân làng lập đình ngay trên nền nhà, thờ ba anh em theo cách thờ thành hoàng làng để giữ được hương khói. Không có văn bia và không có sắc phong cho lớp thờ này.
- Chưa rõ nămĐiện Tây Sơn dựng lại trên nền đìnhĐiện thờ hiện nay được dựng trên chính nền đình Kiên Mỹ cũ, cổng gạch có bảng đúc tên điện, trong điện đặt mười án thờ bằng gỗ chạm. Các nguồn công khai không thống nhất về năm dựng.
- 1977 tới 1979Bảo tàng dựng trong cùng khuôn viênBảo tàng Quang Trung khởi công năm 1977 và khánh thành năm 1979, nằm cùng khu với điện thờ. Đây là cơ sở trưng bày, không phải nơi thờ tự.
- 1998Làm nhà mái che cho giếngGiếng nước cũ được dựng nhà mái che hình lục giác để bảo vệ, dáng giếng đá và miệng giếng vẫn giữ nguyên.
- 2011Cây me được công nhận Cây Di sảnCây me trong khuôn viên được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam, theo tư liệu địa phương thì đây là trường hợp đầu tiên của vùng.
- 2014Di tích quốc gia đặc biệtKhu đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408 ký ngày 31 tháng 12 năm 2014.
- 2022Khánh thành khu đền thờ mớiKhu đền thờ dựng thêm trong dự án mở rộng khu di tích được khánh thành vào rằm tháng Giêng năm Nhâm Dần, đứng cạnh điện thờ cũ chứ không thay thế điện thờ cũ.
Một chỗ cần nói thẳng. Hồ sơ di tích của cơ quan quản lý di sản mô tả điện Tây Sơn là công trình xây trên nền đình Kiên Mỹ cũ, nhưng không ghi năm xây. Các bài phổ thông thì đưa ra vài năm khác nhau, không bài nào dẫn nguồn văn bản. Vì vậy chúng tôi để trống mốc ấy thay vì chọn bừa một con số. Điều chắc chắn và cũng là điều quan trọng hơn cả về mặt thờ tự là vị trí không đổi: nhà ở, rồi đình, rồi điện, cả ba lớp cùng đứng trên một nền.
IIIĐiện Thờ, Cây Me Và Giếng Nước
Khu thờ tự ở đây gọn và thấp, không có trục thần đạo dài như đền miếu Bắc Bộ. Từ ngoài vào là cổng gạch có tấm bảng đúc tên điện trên trán cổng, rồi sân, rồi điện thờ. Cây me đứng một bên sân, giếng nước ở bên kia. Cách bố trí ấy không phải do người dựng đền tính toán, mà là do nếp nhà ở cũ để lại, và nó được giữ nguyên.
Dựng trên nền đình Kiên Mỹ cũ. Trong điện có mười án thờ bằng gỗ chạm. Hậu điện đặt ba án chính thờ ba anh em, các án còn lại thờ văn thần võ tướng cùng thời.
Đứng bên trái khu thờ, tuổi trên ba trăm năm. Gốc có chu vi 3,9 mét. Về tán cây thì nguồn ghi vênh nhau, hồ sơ di tích ghi tán rộng tới 30 mét, báo chí lại ghi tán che hơn 600 mét vuông.
Ở bên phải khu thờ, xếp bằng đá không dùng vôi vữa. Kích thước các nguồn ghi khác nhau, hồ sơ di tích ghi đường kính 0,9 mét và thành cao 0,8 mét, báo chí ghi đường kính khoảng 1 mét và sâu chừng 8 mét. Nhà mái che hình lục giác dựng năm 1998.
Công trình khánh thành năm 2022 trong dự án mở rộng khu di tích, đặt cạnh điện thờ cũ. Đây là nơi hành lễ khi số người về dự các kỳ giỗ đông quá sức chứa của điện cũ.
Bến sông cũ cách khu đền chừng hai trăm mét, nơi gia đình ông Hồ Phi Phúc buôn trầu cau. Bến không phải nơi thờ tự nhưng được kể trong các bài cúng như gốc tích của đất.
Có một thứ trong khuôn viên này không phải kiến trúc mà vẫn thuộc về đồ thờ, đó là bộ trống trận. Nhạc võ Tây Sơn là một lối đánh trống riêng của vùng, dùng nhiều mặt trống với một người đánh, và ở đây nó không chỉ được diễn cho khách xem. Trong các kỳ giỗ, tiếng trống được dâng trước án thờ như một thứ lễ vật, giống như hát văn dâng ở cửa đền hay hát chầu dâng ở cửa đình. Đó là chỗ khiến nơi này khác một nhà lưu niệm.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay trong hồ sơ di tích. Chúng tôi ghi rõ như vậy để quý vị phân biệt được đâu là tư liệu và đâu là kiến giải.
Chỗ đặc biệt của mảnh đất này là nó không được chọn để làm nơi thờ. Nó được chọn để làm nhà ở, rồi việc thờ tự đến sau và phải nhận lấy thế đất có sẵn. Vì vậy đọc thế đất ở đây là đọc con mắt của một người buôn bán thời trước, chứ không phải con mắt của một thầy địa lý dựng đền.
Xét theo lối cũ thì người xưa chọn chỗ này trước hết vì cận thủy cận lộ. Nhà dựng gần bến Trường Trầu bên dòng sông Côn, tức bám ngay vào mạch đi lại và buôn bán giữa vùng cao và vùng đồng. Trong phép xem đất, nước vừa là thứ tụ khí vừa là đường đi của tài, và một nếp nhà buôn đặt sát bến sông là đặt đúng vào cả hai nghĩa ấy.
Đáng đọc hơn cả là cách bố trí tả mộc hữu thủy. Cây me trồng bên trái nhà, giếng đào bên phải nhà, nếp nhà nằm giữa. Theo lối đọc cổ truyền thì bên trái ứng với thanh long, ưa cái sinh trưởng và vươn lên, nên đặt một thân cây lâu năm vào đó là hợp. Bên phải ứng với bạch hổ, ưa cái tĩnh và cái thấp, nên đặt một mạch nước chìm dưới đất vào đó cũng là hợp. Hai vật ấy giữ hai bên cho nếp nhà ở giữa, và khi nhà thành đền thì chúng thành hai vật thiêng canh hai bên sân. Người xưa có tính đến mức ấy hay không thì không có văn bản nào chép lại, nhưng thế đất đã thành hình đúng như vậy.
Về hướng, các nếp thờ tự trong vùng này phần lớn quay về hướng nam hoặc chếch đông nam, lấy gió sông và tránh nắng gắt buổi chiều, đúng lối chuộng chung của đình miếu người Việt. Cần nói ngay rằng không văn bia nào ở đây chép việc chọn đất hay chọn hướng theo một phép xem cụ thể, nên cả đoạn trên chỉ là chỗ đối chiếu cho quý vị nào quen lối đọc cổ truyền.
VBa Kỳ Giỗ Trong Năm
Khác với phần lớn đền miếu chỉ có một ngày lễ trọng, nơi này giữ ba kỳ giỗ trong một năm, và ba kỳ ấy ứng với ba lớp nghĩa khác nhau. Tất cả đều tính theo âm lịch.
| Ngày âm lịch | Kỳ lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 5 tháng Giêng | Giỗ trận Đống Đa | Kỳ lễ đông người nhất trong năm, có lễ dâng hương tại điện thờ, rước và biểu diễn nhạc võ. Ngày này cũng là ngày hội của cả vùng Tây Sơn. |
| 29 tháng Bảy | Giỗ Hoàng đế Quang Trung | Lễ giỗ riêng của vị được thờ ở án giữa hậu điện. Phần lễ gọn hơn kỳ tháng Giêng, nặng phần tế và dâng hương. |
| Rằm tháng Mười Một | Hiệp kỵ Tây Sơn Tam Kiệt | Kỳ giỗ chung cho cả ba anh em cùng các văn thần võ tướng được thờ trong điện. Đây là kỳ lễ mang tính nhà nhất, gần với một đám giỗ họ hơn là một lễ hội. |
| Rằm và mùng một hằng tháng | Lệ hương khói thường kỳ | Dâng hương tại điện thờ theo lệ chung của nơi thờ tự, không có phần hội. |
Về ngày giỗ Hoàng đế Quang Trung, xin nói thẳng chỗ nguồn vênh nhau. Hồ sơ di tích tại Kiên Mỹ ghi ngày 29 tháng Bảy, trong khi tư liệu về nghi lễ cúng đình ở vùng An Khê trên thượng đạo lại ghi kỳ giỗ tổ chức ngày 28 tháng Bảy. Chúng tôi ghi cả hai. Hai nơi cùng thờ một người mà lệ ngày lệch nhau một hôm là chuyện không hiếm trong thờ cúng cổ truyền, thường do mỗi nơi giữ một bản chép riêng.
Điểm riêng của lễ tiết ở đây là tiếng trống. Trong các kỳ giỗ lớn, sau phần tế là phần dâng nhạc võ, gồm bài trống trận đánh trên dàn nhiều mặt trống. Người vùng này coi tiếng trống ấy là thứ mà các vị được thờ quen nghe lúc sinh thời, nên dâng tiếng trống cũng là một cách dâng lễ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Làng Kiên Mỹ, thị trấn Phú Phong cũ, nay là xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai
- Đường tới
- Khu đền nằm ở làng Kiên Mỹ, thị trấn Phú Phong cũ, nay là xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai, bên bờ sông Côn. Bến Trường Trầu cách khu đền chừng hai trăm mét, thường được đi liền một chuyến.
- Toạ độ
- 13.9206, 108.9208
Đây là nơi thờ tự đang hoạt động chứ không phải một khu trưng bày, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong điện, đi nhẹ nói khẽ trước các án thờ, không chạm tay vào án thờ và đồ thờ, đặt tiền vào hòm công đức chứ không đặt lên án. Cây me và giếng nước được dân trong vùng coi là vật thiêng, xin quý vị không trèo, không khắc chữ lên thân cây và không thả vật gì xuống giếng. Việc xin nước giếng tùy lệ từng lúc, hỏi người trông coi trước là chắc nhất.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Khu đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt
Contribute photos, information or video for Temple of the Three Tay Son HeroesThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt thờ ai
Thờ ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ cùng các văn thần võ tướng cùng thời. Trong điện có mười án thờ bằng gỗ chạm, hậu điện đặt ba án chính, ở giữa là án thờ Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ, bên phải là Hoàng đế Thái Đức Nguyễn Nhạc, bên trái là Đông Định Vương Nguyễn Lữ.
Vì sao nơi này từng gọi là đình Kiên Mỹ
Vì dân làng dựng đình ngay trên nền nhà cũ của gia đình ba ông và thờ các ông theo cách thờ thành hoàng làng, tức thờ dưới một danh hiệu chung của thần bản xứ. Lớp vỏ ấy giúp giữ được hương khói qua nhiều đời, về sau nơi này mới được trả lại đúng tên là điện thờ Tây Sơn.
Cây me và giếng nước ở đền có từ bao giờ
Theo tư liệu vùng Tây Sơn, cả hai gắn với đời người cha của ba ông là ông Hồ Phi Phúc, tức có trước ba anh em. Cây me được xác định trên ba trăm năm tuổi, gốc chu vi 3,9 mét, được công nhận Cây Di sản Việt Nam năm 2011. Kích thước giếng thì các nguồn ghi vênh nhau.
Khu đền thờ và Bảo tàng Quang Trung có phải một không
Không. Hai nơi nằm cùng một khuôn viên nhưng khác tính chất. Bảo tàng là cơ sở trưng bày hiện vật, khánh thành năm 1979. Nơi thờ tự là điện thờ dựng trên nền đình Kiên Mỹ cũ, cùng khu đền thờ dựng thêm và khánh thành năm 2022. Hương khói chỉ có ở phần thờ tự.
Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt có mấy kỳ giỗ trong năm
Ba kỳ, đều tính theo âm lịch: giỗ trận Đống Đa mùng năm tháng Giêng, giỗ Hoàng đế Quang Trung ngày 29 tháng Bảy, và hiệp kỵ chung cho cả ba anh em vào rằm tháng Mười Một. Trong các kỳ giỗ lớn có phần dâng nhạc võ Tây Sơn trước án thờ.