Trong Nội Ô Tòa Thánh Tây Ninh, phần lớn khách lạ đi thẳng tới Đền Thánh rồi ra về mà không biết rằng cách đó không xa còn một ngôi đền nữa, nhỏ hơn nhiều, hình chữ nhật hai tầng, trước cửa có một lầu chuông. Trong nội điện ngôi đền ấy không thờ Thiên Nhãn mà thờ một pho tượng: một vị nữ ngồi trên lưng chim, chung quanh có chín vị nữ khác.
Đây là Báo Ân Từ, và đây là chỗ mà đạo Cao Đài thờ Đức Phật Mẫu. Trong hệ thống thờ tự của đạo có hai mạch song song: Đền Thánh thờ Đức Chí Tôn, tức ngôi Cha, còn Điện Thờ Phật Mẫu thờ ngôi Mẹ. Muốn đọc trọn phần thờ tự của đạo Cao Đài thì không thể chỉ đọc một mạch.
IĐức Phật Mẫu Và Ngôi Mẹ
Trước hết là phân vai cho rõ, vì hai ngôi đền nằm trong cùng một khuôn viên và rất dễ lẫn. Đền Thánh, tức Tòa Thánh, thờ Đức Chí Tôn dưới hình Thiên Nhãn đặt trên quả Càn Khôn trong Bát Quái Đài. Báo Ân Từ thờ Đức Phật Mẫu, và nội điện bày theo một lối khác hẳn, có tượng chứ không chỉ có biểu tượng.
Theo giáo lý của đạo Cao Đài, Đức Phật Mẫu, hiệu Diêu Trì Kim Mẫu, là đấng vâng lệnh Đức Chí Tôn mà sinh ra vạn linh và muôn vật. Nếu Đức Chí Tôn là cội nguồn thì Đức Phật Mẫu là đấng đưa cái cội nguồn ấy thành hình hài cụ thể. Vì thế đạo gọi Đức Chí Tôn là ngôi Cha và Đức Phật Mẫu là ngôi Mẹ, và người tín đồ được dạy rằng thờ đủ cả hai mới là thờ trọn.
Bên cạnh Đức Phật Mẫu có Cửu vị Tiên Nương, chín vị nữ thuộc Diêu Trì Cung, mỗi vị coi một cung. Trong nội điện, tượng Đức Phật Mẫu được tạc trong tư thế cưỡi thanh loan, tức một loài chim thiêng trong tạo hình phương Đông, và chung quanh là tượng Cửu vị Tiên Nương cùng Tứ Bửu, tức bốn vật quý. Cả nhóm tượng ấy lấy theo tích Hớn rước Diêu Trì, chuyện một vị vua đời Hớn đón Đức Phật Mẫu, một tích cổ mà đạo dùng lại để nói về việc người trần được diện kiến ngôi Mẹ.
Về tên gọi, ba chữ Báo Ân Từ có nghĩa là nhà thờ báo ơn. Ngôi đền dựng năm 1932 vốn để báo ơn các bậc tiền bối có công với đạo, và nghĩa ấy tới nay vẫn được giữ, không bị nghĩa mới thay thế. Từ năm 1947, ngôi đền kiêm thêm vai trò Điện Thờ Phật Mẫu. Vì vậy trong tư liệu của đạo, nơi này thường được gọi đầy đủ là Điện Thờ Phật Mẫu tạm.
Chữ tạm ấy đáng được nói rõ. Theo kế hoạch của đạo, Điện Thờ Phật Mẫu chính thức sẽ là một công trình riêng, dựng ở vị trí riêng trong Nội Ô, tương xứng với Đền Thánh. Ngôi ấy tới nay chưa dựng, nên Báo Ân Từ vẫn giữ vai trò ấy và vẫn giữ chữ tạm trong danh xưng. Một chữ tạm kéo dài nhiều thập niên là điều hiếm gặp, và nó nói lên rằng trong đạo Cao Đài, danh xưng được giữ đúng theo quy định chứ không đổi theo thói quen.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất là nghĩ Báo Ân Từ chỉ là một ngôi đền phụ trong khuôn viên Tòa Thánh. Về vị trí thì đúng là nó nằm trong Nội Ô, nhưng về vai trò thì đây là nơi hành lễ của cả một mạch thờ tự, mạch thờ ngôi Mẹ, và đại lễ lớn vào bậc nhất trong năm của đạo Cao Đài diễn ra tại chính nơi này chứ không phải tại Đền Thánh.
Chỗ hay hiểu lầm thứ hai là gọi Đức Phật Mẫu là một vị Phật theo nghĩa của Phật Giáo. Chữ Phật trong danh hiệu này là chữ trong hệ thống danh hiệu của đạo Cao Đài, chỉ bậc cao trong hàng các đấng, không phải chỉ Đức Phật Thích Ca hay một vị Phật trong kinh điển Phật Giáo. Muốn hiểu đúng một danh hiệu thì phải đọc nó trong hệ thống sinh ra nó.
IIBốn Lần Đổi Vai Của Một Ngôi Đền
Ít ngôi đền nào đổi vai nhiều lần như nơi này. Dựng ra để báo ơn tiền bối, rồi kiêm làm nơi thờ ngôi Mẹ, rồi bị dỡ để xây lại lớn hơn cho xứng vai mới, rồi qua ba năm mới xong. Niên biểu dưới đây ghi theo việc xây dựng và an vị, đúng như tư liệu của đạo chép.
- 1932Dựng Báo Ân TừNgôi đền được dựng trong Nội Ô Tòa Thánh Tây Ninh với mục đích ban đầu là báo ơn các bậc tiền bối có công với đạo. Tên gọi Báo Ân Từ mang đúng nghĩa ấy.
- 1947Kiêm làm Điện Thờ Phật MẫuNgôi đền được dùng làm Điện Thờ Đức Phật Mẫu trong khi chờ dựng ngôi Điện Thờ chính thức, nên trong tư liệu của đạo thường gọi là Điện Thờ Phật Mẫu tạm.
- 1952Khởi công xây lạiNgày 16 tháng 1, ngôi đền được khởi công xây lại theo quy mô lớn hơn cho tương xứng với vai trò mới, thành công trình hình chữ nhật hai tầng chia chín gian.
- 1953An vịNgày 11 tháng 9, lễ an vị được cử hành, đưa các ngôi thờ vào đúng vị trí trong nội điện mới.
- 1955Khánh thànhNgày 9 tháng 1, đại lễ khánh thành được cử hành, hoàn tất đợt xây lại kéo dài ba năm.
Về lễ Hội Yến Diêu Trì Cung, tư liệu của đạo chép rằng nguồn gốc của lễ này có trước cả ngày khai đạo. Đêm rằm tháng tám năm 1925, tại tư gia một trong những vị tiền bối của đạo, một buổi đón tiếp Đức Phật Mẫu và Cửu vị Tiên Nương đã được tổ chức theo tích Hớn rước Diêu Trì, và theo tư liệu của đạo thì Đức Phật Mẫu cùng chín vị Tiên Nương đều giáng để đáp lễ, mỗi vị để lại một bài thơ bốn câu. Từ đó rằm tháng tám thành ngày lễ lớn của mạch thờ ngôi Mẹ, và khi có Điện Thờ Phật Mẫu thì lễ được cử hành tại đây.
IIIChín Gian, Nội Điện Và Bạch Ngọc Chung Đài
Công trình có mặt bằng hình chữ nhật, cao hai tầng, chia làm chín gian, trong đó gian giữa rộng hơn tám gian hai bên. Đây là cách chia rất riêng, khác hẳn bố cục ba đài trên một trục của Đền Thánh, và cái khác ấy đến từ chính đối tượng được thờ.
Gian giữa rộng hơn tám gian bên, làm thành trục chính dẫn tới nội điện. Các nguồn giải thích ý nghĩa của tám gian bên theo hai cách, xin xem phần ghi chú bên dưới.
Lầu chuông đặt trước cửa đền. Tiếng chuông mở và khép thời cúng, nên đây là một phần của nghi thức chứ không chỉ là kiến trúc.
Pho tượng trung tâm của nội điện, tạc Đức Phật Mẫu ngồi trên lưng thanh loan, một loài chim thiêng trong tạo hình phương Đông.
Chín pho tượng nữ đặt chung quanh Đức Phật Mẫu, mỗi vị coi một cung trong Diêu Trì Cung. Cả nhóm tượng lấy theo tích Hớn rước Diêu Trì.
Bốn vật quý bày trong nội điện cùng nhóm tượng, thuộc bộ đồ thờ theo quy định của đạo.
Điều đáng để ý nhất về kiến trúc ở đây là việc có tượng. Trong Đền Thánh, ngôi cao nhất không tạc tượng vì theo giáo lý, Đức Chí Tôn không hiện ra dưới một hình hài người nào, nên chỉ biểu thị được bằng Thiên Nhãn. Ở Báo Ân Từ thì ngược lại: Đức Phật Mẫu và Cửu vị Tiên Nương đều được tạc thành tượng, có dáng, có y phục, có vật cưỡi. Sự khác nhau ấy không phải do thợ hay do kinh phí mà do chính giáo lý quy định, và nó cho thấy trong cùng một tôn giáo, mỗi ngôi thờ có luật tạo hình riêng của mình.
Về ý nghĩa của cách chia gian, các nguồn ghi vênh nhau và thư viện ghi thẳng cả hai. Có nguồn giải thích rằng tám gian bên ứng với Bát Cảnh Cung, tức tám cung của Đức Phật Mẫu. Có nguồn giải thích rằng số gian ứng với Bát Phẩm. Hai cách giải này cùng quy về con số tám nhưng không cùng một nội dung, và bài này không chọn bừa một cách. Điều chắc chắn là gian giữa rộng hơn tám gian bên, và con số tám ấy mang nghĩa xác định trong giáo lý chứ không phải chia cho cân đối.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong kinh sách của đạo. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải. Người dựng ngôi đền này làm theo giáo lý của đạo mình, không theo sách địa lý.
Điều đáng đọc trước nhất ở đây không phải thế đất mà là thế cặp đôi. Trong cùng một khuôn viên có hai ngôi đền thờ hai đối tượng làm thành một cặp: ngôi Cha và ngôi Mẹ. Trong lối nghĩ cổ truyền phương Đông, một cặp như vậy được đọc theo âm dương: phần dương chủ về cội nguồn và phép tắc, phần âm chủ về sinh dưỡng và nuôi nấng. Một khuôn viên có đủ cả hai thì gọi là âm dương lưỡng toàn, tức hai bên đều đủ, không bên nào khuyết. Đây là chỗ đáng đọc nhất của Báo Ân Từ dưới con mắt phong thủy, và nó là chuyện quan hệ giữa hai công trình chứ không phải chuyện đất đai.
Thứ hai là quy mô và vị trí. Báo Ân Từ nhỏ hơn Đền Thánh nhiều và không đứng trên trục chính. Đọc theo lối cổ truyền, phần âm vốn không đòi chỗ cao và không đòi trục giữa, mà đòi chỗ kín và tụ. Một công trình hai tầng, chia gian ngang thay vì kéo dài theo trục, có lầu chuông đứng ngay trước cửa làm vật chắn, là mẫu bố cục hướng vào trong. Người xem đất sẽ gọi thế này là tụ khí nội liễm, tức khí thu vào trong thay vì phóng ra ngoài, và nói rằng nó hợp với một ngôi thờ ngôi Mẹ.
Thứ ba là cách chia chín gian. Bố cục chín gian với gian giữa rộng hơn tạo ra một thế cân xứng hai bên, bốn gian bên này và bốn gian bên kia. Đọc theo lối cổ truyền, đây là thế trung chính: có một trục giữa rõ ràng và hai bên đối xứng, không bên nào nặng hơn bên nào. Trong phép xem nhà, thế trung chính được coi là thế yên, hợp với nơi để người tới ngồi lâu chứ không phải nơi để đi qua.
Cuối cùng, xin nhắc lại rằng đạo Cao Đài dựng các công trình trong Nội Ô theo quy định của giáo lý và theo bản đồ quy hoạch của đạo, không theo sách địa lý. Những gì ghi ở đây chỉ là cách một con mắt phong thủy sẽ nhìn khi đứng giữa hai ngôi đền ấy. Phần thế đất của toàn Nội Ô, gồm cả thế tựa núi Bà Đen của Đền Thánh, đã được thư viện đọc ở trang riêng về Tòa Thánh Tây Ninh.
VHội Yến Diêu Trì Cung Và Lễ Tiết
Lễ lớn nhất của mạch thờ ngôi Mẹ là Hội Yến Diêu Trì Cung, cử hành vào rằm tháng tám âm lịch, trùng dịp Trung Thu. Đây là một trong hai đại lễ thường niên lớn nhất của đạo Cao Đài, và là lễ mà Báo Ân Từ giữ vai trò trung tâm.
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Rằm tháng Tám | Hội Yến Diêu Trì Cung | Đại lễ lớn nhất của phần thờ Đức Phật Mẫu, cử hành tại Báo Ân Từ. Có nghi thức dâng lễ, rước các vật tượng trưng cho Đức Phật Mẫu và Cửu vị Tiên Nương, nhạc lễ bát âm, dâng hoa quả và trà. |
| 16 tháng Tám | Phần tiếp nối của đại lễ | Sáng hôm sau, có phần ban ơn cho trẻ nhỏ theo lệ của đạo. Lễ thường trải qua hai ngày rằm và mười sáu. |
| Mùng 9 tháng Giêng | Vía Đức Chí Tôn | Đại lễ đầu năm của đạo, cử hành tại Đền Thánh chứ không tại Báo Ân Từ. Ghi ở đây để quý vị thấy rõ hai mạch lễ tách bạch. |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Trung Nguơn | Kỳ nguơn giữa năm theo lịch hành đạo, gắn với việc cầu siêu và báo hiếu. |
| Quanh năm | Cúng tứ thời | Nếp cúng bốn thời trong một ngày đêm được giữ tại Báo Ân Từ như tại các ngôi thờ khác trong Nội Ô. |
Phần chuẩn bị cho Hội Yến Diêu Trì Cung kéo dài nhiều tuần trước ngày lễ. Các ban trong đạo lo phần trang trí, phần diễn xướng và phần lễ vật, trong đó có những vật tượng trưng được rước trong đêm rằm. Lễ vật dâng lên Đức Phật Mẫu gồm hoa, quả và trà, theo quy định của đạo.
Trong các kỳ lễ, chức sắc mặc lễ phục theo phẩm vị và theo phái, còn tín đồ mặc áo dài trắng. Người ngoài đạo tới xem đứng ở khu vực dành riêng, không đi vào hàng của người hành lễ. Vì đây là kỳ lễ đông người nhất trong năm của phần thờ ngôi Mẹ, lối đi trong Nội Ô được phân luồng theo chỉ dẫn tại chỗ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Nội Ô Tòa Thánh Tây Ninh, thị trấn Hòa Thành, huyện Hòa Thành cũ, tỉnh Tây Ninh
- Đường tới
- Nằm trong Nội Ô Tòa Thánh Tây Ninh, thuộc thị trấn Hòa Thành, huyện Hòa Thành cũ, tỉnh Tây Ninh. Từ Đền Thánh đi bộ được, nằm cùng khuôn viên với nhiều công trình khác của đạo.
- Toạ độ
- 11.3, 106.133
Đây là nơi hành đạo đang hoạt động chứ không phải công trình tham quan, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc: bỏ giày dép trước khi vào lòng đền, ăn mặc kín đáo, nam đi cửa bên này và nữ đi cửa bên kia theo chỉ dẫn tại chỗ, đi nhẹ và không nói chuyện trong lúc đang cúng, không chạm vào các pho tượng và đồ thờ trong nội điện. Người không phải tín đồ vẫn được vào xem, nhưng đứng ở khu vực dành cho khách. Đêm rằm tháng tám là lúc đông người nhất trong năm ở khu vực này, xin quý vị theo phân luồng tại chỗ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Báo Ân Từ
Contribute photos, information or video for Bao An Tu, Temple of the Divine Mother at the Cao Dai Holy SeeThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Báo Ân Từ thờ ai
Thờ Đức Phật Mẫu, hiệu Diêu Trì Kim Mẫu, tức ngôi Mẹ theo giáo lý đạo Cao Đài, đấng vâng lệnh Đức Chí Tôn mà sinh ra vạn linh và muôn vật. Bên cạnh có tượng Cửu vị Tiên Nương. Ngôi đền đồng thời vẫn giữ nghĩa ban đầu là nơi báo ơn các bậc tiền bối có công với đạo.
Báo Ân Từ khác Đền Thánh Tây Ninh thế nào
Hai nơi nằm trong cùng một khuôn viên nhưng thờ hai đối tượng khác nhau. Đền Thánh thờ Đức Chí Tôn, tức ngôi Cha, dưới hình Thiên Nhãn đặt trên quả Càn Khôn, bố cục ba đài trên một trục. Báo Ân Từ thờ Đức Phật Mẫu, tức ngôi Mẹ, nội điện có tượng, mặt bằng hình chữ nhật hai tầng chia chín gian.
Vì sao gọi là Điện Thờ Phật Mẫu tạm
Vì theo kế hoạch của đạo, Điện Thờ Phật Mẫu chính thức sẽ là một công trình riêng dựng ở vị trí riêng trong Nội Ô. Ngôi ấy tới nay chưa dựng, nên Báo Ân Từ giữ vai trò ấy từ năm 1947 và vẫn giữ chữ tạm trong danh xưng theo đúng quy định.
Hội Yến Diêu Trì Cung là lễ gì
Là đại lễ lớn nhất của phần thờ Đức Phật Mẫu, cử hành tại Báo Ân Từ vào rằm tháng tám âm lịch, trùng dịp Trung Thu. Theo tư liệu của đạo, lễ bắt nguồn từ đêm rằm tháng tám năm 1925, khi một buổi đón tiếp Đức Phật Mẫu và Cửu vị Tiên Nương được tổ chức theo tích Hớn rước Diêu Trì.
Báo Ân Từ xây năm nào
Ngôi đền dựng năm 1932 để báo ơn các bậc tiền bối có công với đạo. Năm 1947 kiêm làm Điện Thờ Phật Mẫu. Ngôi hiện nay được khởi công xây lại ngày 16 tháng 1 năm 1952, an vị ngày 11 tháng 9 năm 1953 và khánh thành ngày 9 tháng 1 năm 1955.