Giữa vùng đồng bằng hợp lưu bốn nhánh sông vốn bằng phẳng tới mức hầu như không có lấy một ngọn núi tự nhiên nào của trung tâm Phnom Penh, một gò đồi tròn phủ kín cây sao đen cao vút bất ngờ nhô lên ở điểm khởi đầu phía bắc đại lộ Norodom. Từ chân đồi nhìn lên, chiếc cầu thang đá rộng thênh thang phía Đông có đôi sư tử đá oai vệ và hai dải lan can rắn thần Naga bảy đầu uốn lượn dẫn bước người hành hương tách khỏi tiếng còi xe phố thị để lên tới khoảng sân gạch đỏ thoáng đãng trên đỉnh cao hai mươi bảy mét.
Ngôi cổ tự ngự trên đỉnh đồi ấy là Chùa Wat Phnom (tên đầy đủ là Wat Phnom Daun Penh, tức Chùa Núi Bà Penh). Với người dân Khmer cũng như mọi lữ khách từng đặt chân tới xứ sở Chùa Tháp, Wat Phnom giữ vị trí tinh thần vô cùng đặc biệt: chính ngọn đồi và ngôi chùa Phật giáo hơn sáu thế kỷ rưỡi tuổi này đã ban tặng tên gọi Phnom Penh cho thủ đô của Vương quốc Campuchia.
IHuyền Tích Cây Sao Trôi Sông Năm 1372 Và Tấm Lòng Bà Daun Penh
Theo biên niên sử hoàng gia Campuchia (Preah Reach Pongsavadar), vào năm 1372, tại ngôi làng ven ngã tư sông Chaktomuk có một góa phụ giàu có và hết lòng mộ đạo tên là bà Penh (người Khmer kính trọng gọi là Daun Penh hay Yeay Penh, nghĩa là Bà ngoại Penh). Sau một trận mưa lũ lớn từ thượng nguồn sông Mekong đổ về, bà Penh ra bến sông thì thấy một thân cây sao đen cổ thụ (loài cây koki quý dùng cất chùa của người Khmer) trôi dạt xoay tròn gần bờ. Bà nhờ dân làng đem dây thừng kéo thân cây lên bãi cạn, khi rửa bùn đất thì phát hiện bên trong hốc cây rỗng có bốn pho tượng Đức Phật bằng đồng và một pho tượng thần đứng bằng đá cầm gậy và vỏ ốc (tức thần Vishnu trong truyền thống Ấn Độ giáo cổ).
Tin rằng chư Phật và thần linh đã chọn vùng đất lành bên ngã tư sông để ngự trị, bà Daun Penh xuất gia tài thuê dân làng bồi đắp gò đất phía đông bắc nhà mình cao thêm thành một ngọn đồi bề thế. Bà dùng chính gỗ cây sao trôi sông ấy xẻ cột kèo dựng ngôi tịnh xá lợp cỏ tranh trên đỉnh đồi để tôn trí bốn pho tượng Phật bằng đồng, đồng thời lập một miếu nhỏ ở chân đồi phía đông bắc để an vị pho tượng đá thần Vishnu rồi thỉnh chư tăng về cử hành lễ khánh thành. Từ đó ngọn đồi mang tên Phnom Daun Penh (Đồi Bà Penh), về sau gọi gọn thành Phnom Penh.
Câu chuyện lập chùa của bà Daun Penh phản ánh sinh động bước chuyển mình lịch sử nhưng vô cùng êm dịu của tâm thức tôn giáo Campuchia cuối thế kỷ 14: khi Phật giáo Nam tông (Theravada) đã trở thành đức tin chủ đạo của toàn dân, bốn pho tượng Phật bằng đồng được rước lên ngôi cao nhất trên đỉnh đồi, nhưng pho tượng thần Vishnu thời Angkor vẫn không bị vứt bỏ mà được bà Penh lập miếu thờ trang trọng bên sườn Đông như một vị hộ pháp gìn giữ đất đai. Ngay trên đỉnh Wat Phnom hôm nay, không gian thờ tự vẫn hội tụ hài hòa ba lớp tín ngưỡng: Tam Bảo Phật giáo trong chánh điện trung tâm, tín ngưỡng tri ân tiền nhân mở đất tại miếu thờ bà Daun Penh phía tây nam, và lòng tôn kính chư thiên hộ quốc tại các điện thờ thần quanh triền đồi.
Sáu thập niên sau ngày bà Daun Penh lập chùa, vào khoảng thập niên 1430 (biên niên sử thường chép mốc năm 1434), quốc vương Ponhea Yat (vị vua cuối cùng của thời kỳ đóng đô ở Angkor) đã quyết định dời kinh đô về vùng hợp lưu bốn mặt sông Chaktomuk để thuận đường giao thương hàng hải và nông nghiệp. Nhà vua cho vét sông, đắp đê chống lụt cho kinh thành mới, tôn tạo lại Wat Phnom khang trang hơn và chọn ngay khoảng đất phía Tây sau lưng chánh điện trên đỉnh đồi để xây ngôi đại bảo tháp hoàng gia (Chetdei). Khi vua Ponhea Yat băng hà vào giữa thế kỷ 15, tro cốt của ngài cùng hoàng tộc đã được rước lên an táng vĩnh viễn trong lòng ngôi bảo tháp trắng uy nghiêm này.
Nhiều du khách khi bước vào chánh điện Wat Phnom hiện nay thường ngỡ tòa nhà cột bê tông vững chãi này là kiến trúc nguyên bản từ thế kỷ 14. Thực tế, ngôi am gỗ cây sao đầu tiên của bà Daun Penh và các chánh điện gỗ thời trung đại đã trải qua nhiều lần trùng tu lớn vào các năm 1434, 1806, 1894, và tòa chánh điện Vihear hiện hữu được xây dựng lại hoàn toàn vào năm 1926 dưới thời vua Sisowath. Công trình cổ xưa nhất còn giữ được cốt gạch đá trung đại trên đỉnh đồi chính là ngôi đại bảo tháp của vua Ponhea Yat đứng ở phía Tây chánh điện.
IIHơn Sáu Trăm Năm Trấn Giữ Cửa Ngõ Kinh Thành Bốn Mặt Sông
Trải qua những thế kỷ kinh đô Campuchia dời lên Longvek hay đồi Oudong rồi lại quay về Chaktomuk vào năm 1865 dưới triều vua Norodom, ngọn đồi Wat Phnom chưa bao giờ đánh mất vị trí cột mốc tâm linh số một của mảnh đất Phnom Penh.
- Năm 1372Bà Daun Penh đắp đồi và dựng tịnh xá đầu tiênSau khi vớt được bốn pho tượng Phật bằng đồng và một pho tượng đá trong thân cây sao cổ thụ trôi trên sông, bà Daun Penh lập chùa trên đồi cao 27 mét, khai sinh địa danh Phnom Daun Penh.
- Khoảng năm 1434Vua Ponhea Yat dời đô về Phnom Penh và dựng đại bảo thápNhà vua quy hoạch kinh thành mới quanh khu vực Wat Phnom, cho đắp cao nền đồi và xây dựng ngôi bảo tháp hoàng gia phía Tây chánh điện để làm nơi an nghỉ của hoàng gia.
- Năm 1806 và năm 1894Các đợt đại trùng tu thế kỷ 19 và quy hoạch vòng công viênChùa được tôn tạo năm 1806, sau khi vua Norodom dời đô từ Oudong về lại Phnom Penh năm 1865 thì Wat Phnom tiếp tục được trùng tu lớn năm 1894 kèm hệ bậc thang đá Naga phía Đông và công viên cây xanh vòng tròn chân đồi.
- Năm 1926Kiến thiết chánh điện Vihear hiện hữu và vẽ bích họa nội thấtDưới triều vua Sisowath, chánh điện được xây mới vững chãi trên nền đá đỏ cao ráo, bên trong trang trí hệ tranh tường lộng lẫy kể tích sử thi Reamker và tiền thân Đức Phật.
- Cuối thế kỷ 20 đến nayTôn tạo cảnh quan và trở thành điểm lễ bái đầu năm của thủ đôSau năm 1979, không gian thờ tự và khuôn viên cây cổ thụ quanh chân đồi được chăm sóc khang trang, đặt thêm đồng hồ cỏ lớn phía Tây và trở thành tâm điểm đón Tết cổ truyền hằng năm của người dân Phnom Penh.
Cuối thế kỷ 19, khi quy hoạch khu phố hành chính quanh Wat Phnom, kiến trúc sư người Pháp Daniel Fabre đã lấy chính ngọn đồi thiêng này làm điểm gốc quy chiếu không gian cho khu vực phía Bắc kinh thành, phóng thẳng đại lộ chính (nay là đại lộ Norodom) chạy từ chân cầu thang phía Nam của đồi Wat Phnom hướng về Đài Độc Lập và khu vực Hoàng cung cùng Chùa Bạc.
IIIBậc Thang Rắn Naga, Chánh Điện Bích Họa Và Bảo Tháp Vua Ponhea Yat
Toàn bộ quần thể Wat Phnom vươn tới tổng chiều cao khoảng 46 mét tính từ mặt đường vòng xoay chân đồi lên tới đỉnh kim tháp nhọn trên cùng (gồm 27 mét chiều cao đồi đất và 19 mét chiều cao công trình kiến trúc). Bốn mặt sườn đồi phủ rợp bóng những cây sao đen, cây dầu và cây đại cổ thụ trăm năm tuổi, giúp không khí trên đỉnh đồi luôn mát dịu hơn mặt đường nhựa bên dưới vài độ.
Lối lên trang trọng nhất nằm ở mặt chính Đông: một cầu thang đá rộng lớn có hai đôi sư tử đá canh gác và đôi rắn thần Naga bảy đầu xòe mang lớn ở chân bậc thềm, thân rắn vươn dài làm tay vịn dẫn thẳng lên sân thượng lát gạch đỏ trước cửa chánh điện.
Ngôi điện thờ chữ nhật dựng trên đài nền sơn đỏ thẫm, mái lợp ngói lưu ly hai tầng cong vút gắn đầu rồng Naga và chim thần Garuda đỡ diềm mái, chính giữa tôn trí đại tượng Đức Phật Thích Ca ngồi thiền định uy nghiêm.
Trên bốn bức tường cao bên trong chánh điện là những dải tranh tường vẽ tay đầu thế kỷ 20 rất tinh tế: tầng dưới miêu tả sử thi Reamker (Ramayana bản Khmer), tầng trên miêu tả các tiền kiếp tu hành của Đức Phật trước đêm thành đạo.
Đứng sừng sững ngay phía Tây sau lưng chánh điện, ngôi tháp gạch tô vôi trắng hình quả chuông thon vút mang phong cách hậu Angkor thế kỷ 15 là nơi lưu giữ tro cốt vị quốc vương đã định đô tại Phnom Penh.
Nằm ở góc Tây Nam giữa chánh điện và đại bảo tháp, gian miếu nhỏ luôn nghi ngút khói hương thờ pho tượng bà Daun Penh búi tóc hiền hậu, nơi học sinh và thương nhân đến cầu học hành đỗ đạt và buôn bán hanh thông.
Nằm bên sườn Đông Bắc của đỉnh đồi, nơi bảo lưu sự giao thoa tín ngưỡng giữa tượng thần bảo hộ Preah Chau của người Khmer và gian thờ Phúc Đức Chính Thần của cộng đồng người Hoa và người Việt sinh sống lâu đời tại Phnom Penh.
Tuyến bậc đá nghi lễ đón nắng sớm từ phía sông Tonle Sap, kết hợp cùng thảm cỏ đồng hồ lớn ở sườn Tây tạo thành vòng đệm sinh thái xanh mát giữa lòng quận Daun Penh.
| Hạng mục | Thông số khảo cứu | Ghi chú và nguồn đối chiếu |
|---|---|---|
| Năm khởi lập theo biên niên sử | Năm 1372 | Bà Daun Penh lập am thờ bốn pho tượng Phật bằng đồng |
| Chiều cao gò đồi Wat Phnom | 27 m so với mặt đất xung quanh | Điểm cao nổi bật duy nhất ở trung tâm quận Daun Penh |
| Tổng độ cao tới đỉnh chóp tháp | Khoảng 46 m | Tính gộp chiều cao đồi đất và kiến trúc bảo tháp trên đỉnh |
| Niên đại đại bảo tháp phía Tây | Giữa thế kỷ 15 (sau năm 1434) | An táng tro cốt quốc vương Ponhea Yat và hoàng gia |
| Niên đại chánh điện Vihear hiện tại | Năm 1926 | Xây mới trên nền các đợt trùng tu năm 1434, 1806 và 1894 |
Khi đi vòng ra sau chánh điện sang sân bảo tháp vua Ponhea Yat, quý vị hãy ngước nhìn phần thân tháp thon cao được chạm đắp những vòng cánh sen nổi mềm mại. Sự đối thoại thị giác giữa mái ngói nhọn uốn lượn của chánh điện phía Đông và khối tháp tròn trắng muốt vươn thẳng lên nền trời xanh phía Tây tạo nên bố cục kinh điển của kiến trúc chùa Nam tông vùng hạ lưu Mekong (cùng hệ thống với Chùa Wat Ounalom và Chùa Wat Botum Vaddey cách đó không xa).
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ: việc chọn đồi lập chùa của bà Daun Penh năm 1372 và việc định đô của vua Ponhea Yat thế kỷ 15 xuất phát từ vũ trụ quan Phật giáo Nam tông lấy ngọn đồi cao làm hình ảnh núi Tu Di (Meru) vượt lên trên vùng nước lũ, không xây dựng bằng la bàn phong thủy Bát trạch hay Huyền không của Trung Hoa. Chánh điện mở cửa chính về hướng Đông đón ánh mặt trời mọc trên dòng sông lớn theo đúng truyền thống chùa Khmer. Phần dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện.
Xét trên đại cuộc thủy văn tại tọa độ 11,5761 độ vĩ Bắc, 104,9231 độ kinh Đông, thủ đô Phnom Penh nằm tại huyệt hội thủy kỳ vĩ bậc nhất bán đảo Đông Dương mang tên Chaktomuk (Bốn Mặt Sông), nơi dòng sông Tonle Sap từ Biển Hồ chảy xuống giao hội với dòng Mekong thượng từ phía bắc đổ về rồi tách làm hai nhánh Mekong hạ (sông Tiền) và sông Bassac (sông Hậu) xuôi về đồng bằng Cửu Long. Trong phép xem thủy pháp cổ truyền, vùng đất bằng có bốn dòng đại giang chầu tụ chữ X là nơi tứ thủy giao hội cực vượng về giao thương và sinh khí, nhưng đất thấp thuần thủy nếu thiếu một điểm núi nhô cao làm trụ neo thì mạch khí dễ trôi tuột theo dòng nước xiết mùa lũ.
Chính vì vậy, gò đồi Wat Phnom cao 27 mét nằm cách bờ tây sông Tonle Sap chỉ khoảng bốn trăm mét đóng vai trò như một độc sơn trấn thủy hay chiếc cọc tiêu thiên tạo ghim giữ địa mạch cho toàn bộ bờ tây bắc kinh thành. Về hướng nội cục, quần thể trên đỉnh đồi tọa Tây hướng Đông: phía Tây có khối đại bảo tháp Ponhea Yat đặc chắc cao vút làm hậu chẩm tựa lưng, phía trước mặt Đông nhìn ra dải sông Tonle Sap mênh mông làm minh đường thủy đón gió mát và ánh bình minh, còn phía Nam phóng thẳng trục đại lộ Norodom dẫn sinh khí lan tỏa xuống khu Hoàng cung và trung tâm thành phố.
VTâm Điểm Đón Năm Mới Và Tín Ngưỡng Cầu An Của Cư Dân Thủ Đô
Suốt hơn sáu thế kỷ qua, người dân Phnom Penh có câu truyền miệng quen thuộc: hễ trong nhà có việc cầu nguyện hệ trọng, con cái sắp bước vào kỳ thi lớn hay chuẩn bị đi làm ăn xa thì trước hết phải mang hoa sen và nải chuối chín lên lễ Phật và lễ bà Daun Penh trên đồi Wat Phnom. Nhịp lễ hội tại chùa diễn ra sôi nổi bậc nhất thủ đô theo cả lịch Phật giáo Khmer lẫn lịch tiết Á Đông của cư dân đa sắc tộc quanh quận Daun Penh.
| Thời điểm | Hệ lịch | Tên lễ tiết | Hoạt động lễ bái và văn hóa tại đồi Wat Phnom |
|---|---|---|---|
| Giữa tháng 4 hằng năm (thường từ 13 tới 16 tháng 4) | Lịch Khmer | Tết cổ truyền Chol Chnam Thmey (Sangkran Wat Phnom) | Wat Phnom là điểm tổ chức lễ hội năm mới chính thức lớn nhất thủ đô Phnom Penh với nghi thức rước thiên thần năm mới Maha Sangkran, đắp núi cát cầu phúc, tắm tượng Phật và múa truyền thống. |
| Tháng Giêng tới tháng Hai âm lịch | Âm lịch Á Đông | Lễ cầu an đầu xuân tại chánh điện và điện Preah Chau | Đông đảo người Khmer gốc Hoa và bà con người Việt sinh sống tại Phnom Penh lên chùa dâng hương hoa, trái cây cầu gia đạo bình an đầu năm. |
| Rằm tháng 6 âm lịch Khmer (khoảng tháng 5) | Lịch Khmer | Đại lễ Phật Đản Visak Bochea | Chư tăng và cư sĩ thắp nến đi nhiễu ba vòng quanh chánh điện Vihear và đại bảo tháp Ponhea Yat trên đỉnh đồi. |
| Tháng 9 tới tháng 10 và tháng 11 hằng năm | Lịch Khmer | Lễ Báo hiếu Pchum Ben và Lễ hội Nước Bon Om Touk | Người dân các tỉnh về trẩy hội đua thuyền trên sông Tonle Sap đều kéo lên Wat Phnom lễ bà Daun Penh để tri ân vị tiền hiền khai mở thủ đô. |
Với bà con Việt kiều sinh sống tại Campuchia cũng như du khách từ thành phố Hồ Chí Minh hay miền Tây Nam Bộ sang thăm Phnom Penh, Wat Phnom luôn là điểm viếng thăm đầu tiên đầy thân thuộc. Cùng uống chung dòng nước sông Tiền, sông Hậu chảy từ ngã tư sông Chaktomuk ngay dưới chân đồi về châu thổ Cửu Long, người hành hương Việt đứng dưới làn khói nhang thơm ngát trước miếu bà Penh dễ dàng tìm thấy sự đồng cảm ấm áp với tín ngưỡng thờ các bậc tiền hiền mở cõi ở phương Nam.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Vòng xoay đường 96 (Norodom Boulevard giao đường 94 và 96), phường Wat Phnom, quận Daun Penh, thủ đô Phnom Penh, Campuchia (វត្តភ្នំ, រាជធានីភ្នំពេញ)
- Đường tới
- Chùa Wat Phnom tọa lạc ngay vòng xoay giao lộ đầu phía Bắc đại lộ Norodom với đường 94 và đường 96 thuộc phường Wat Phnom, quận Daun Penh, cách bờ sông Tonle Sap khoảng 400 m về phía tây và cách Hoàng cung khoảng 1,8 km về phía bắc. Du khách có thể đi bộ dọc bến Sisowath hoặc đi xe tuk-tuk từ bất kỳ điểm nào ở trung tâm Phnom Penh chỉ mất từ 5 tới 10 phút.
- Toạ độ
- 11.5761, 104.9231
Khi lên lễ Phật trên đỉnh đồi Wat Phnom, quý vị cần mặc áo có tay che kín vai, quần hoặc váy dài qua đầu gối, đồng thời cởi giày dép và mũ nón để trên kệ ngoài hiên trước khi bước vào bên trong chánh điện Vihear hay miếu bà Daun Penh. Khi ngồi lễ trước tượng Phật, hãy xếp chân gọn gàng hướng bàn chân ra phía sau, không duỗi mũi bàn chân hướng về phía bàn thờ. Quanh các tán cây ở chân đồi đôi khi có khỉ hoang sinh sống, quý vị không nên trêu chọc hoặc cầm thức ăn hở trên tay để đảm bảo an toàn.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Wat Phnom, Phnom Penh
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tại sao chùa Wat Phnom lại khai sinh ra tên gọi thủ đô Phnom Penh
Theo biên niên sử năm 1372, bà góa phụ đạo tâm tên Penh (kính gọi là Daun Penh) vớt được bốn pho tượng Phật bằng đồng trong thân cây sao trôi sông nên cho đắp cao ngọn đồi (tiếng Khmer gọi đồi là Phnom) và dựng chùa thờ Phật trên đỉnh. Ngọn đồi từ đó được gọi là Phnom Daun Penh (Đồi Bà Penh), lâu ngày đọc gọn thành Phnom Penh và trở thành tên của cả kinh đô.
Bốn pho tượng bà Daun Penh tìm thấy năm 1372 gồm những tượng gì
Trong hốc cây sao đen cổ thụ trôi dạt trên sông có bốn pho tượng Đức Phật bằng đồng và một pho tượng thần Vishnu đứng bằng đá mang phong cách cổ. Bà Daun Penh rước bốn pho tượng Phật lên thờ tại ngôi điện trên đỉnh đồi và lập miếu riêng ở sườn Đông cho pho tượng đá thần Vishnu.
Ngôi bảo tháp trắng rất lớn nằm ngay phía sau chánh điện Wat Phnom là tháp gì
Đó là đại bảo tháp hoàng gia (Chetdei) được xây dựng vào thế kỷ 15 để lưu giữ tro cốt của quốc vương Ponhea Yat (vị vua cuối cùng của thời kỳ Angkor đã quyết định dời kinh đô về Phnom Penh vào thập niên 1430) cùng các thành viên hoàng tộc.
Chánh điện Wat Phnom hiện nay được xây dựng từ năm nào
Sau nhiều lần trùng tu bằng gỗ và gạch vào các năm 1434, 1806 và 1894, tòa chánh điện Vihear hiện hữu trên đỉnh đồi được tái thiết hoàn chỉnh vào năm 1926 dưới triều vua Sisowath, bên trong lưu giữ hệ tranh tường vẽ tay rất đẹp về sử thi Reamker và các tiền kiếp của Đức Phật.
Người dân Phnom Penh thường lên miếu bà Daun Penh cầu xin điều gì
Người dân thủ đô tin rằng bà Daun Penh rất hiền từ và linh ứng, nên thường dâng hoa sen trắng, vòng hoa nhài, chuối chín và nhang đèn tại miếu thờ bà ở góc Tây Nam đỉnh đồi để cầu gia đạo bình an, thi cử đỗ đạt, công việc thuận lợi và thượng lộ bình an.