Nằm ngay phía đông bắc bức tường thành Angkor Thom trên tuyến Vòng Lớn, đường vào Đền Preah Khan mở đầu đầy uy nghi bằng cây cầu đá bắc qua con hào rộng phủ bèo xanh, hai bên thành cầu là hai hàng thần Deva và quỷ Asura khổng lồ đang ghì kéo thân rắn thần Naga bảy đầu không khác gì một kinh thành thu nhỏ. Bước qua cổng gopura ba ngọn tháp và đi tiếp dưới bóng cổ thụ rợp mát vào tới khu nội điện, khách hành hương đứng sững trước một trục thị giác thăm thẳm: hàng chục khung cửa đá sa thạch lớn nhỏ lồng khít vào nhau trên cùng một đường thẳng tắp, dẫn ánh nhìn xuyên qua hết lớp sân này tới lớp sân khác về ngọn bảo tháp đá nằm giữa trung tâm tối thẳm.
Tên gọi dân gian Preah Khan trong tiếng Khmer có nghĩa là Gươm Thiêng, còn tên chữ Phạn nguyên thủy khắc trên văn bia năm 1191 là Nagara Jayasri (Thành Phố Chiến Thắng Cát Tường). Song hành cùng Đền Ta Prohm dựng trước đó năm năm để dâng mẫu hậu, Preah Khan được vua Jayavarman VII kiến tạo để hồi hướng công đức cho thân phụ là vua Dharanindravarman II, đồng thời từng giữ vai trò kinh đô lâm thời của nhà vua trong lúc kinh thành Angkor Thom và Đền Bayon còn đang đắp móng xây tường.
IBồ Tát Quán Tự Tại Lokesvara Và Tinh Thần Bao Dung Tôn Giáo Bốn Phương
Theo truyền thống cổ sử Khmer và các văn bia thời Angkor, khu đất dựng đền Preah Khan chính là bãi chiến trường quyết định năm 1181, nơi Jayavarman VII giành lại độc lập cho kinh đô sau cuộc biến loạn cuối thế kỷ 12. Thay vì dựng một đài kỷ niệm chiến công thuần túy quân sự, mười năm sau nhà vua cho chuyển hóa mảnh đất thấm máu năm xưa thành đại đạo tràng của lòng đại bi, đặt ở chính điện pho tượng Bồ Tát Quán Tự Tại Lokesvara mang danh hiệu Jayavarmesvara được tạc theo dung mạo của phụ vương Dharanindravarman II.
Tên chữ Phạn Nagara Jayasri vừa gợi lại ý nghĩa thắng trận vừa tương ứng với chữ Khmer Preah Khan (thanh gươm báu bảo quốc của vương triều). Ngay tại không gian nội tự này, dưới bóng che của vị Bồ Tát lắng nghe tiếng khổ thế gian, vua Jayavarman VII đã cho thiết lập một học viện Phật giáo Đại thừa quy tụ một nghìn vị giáo thọ sư giảng dạy kinh luận, ngữ pháp tiếng Phạn, y học và thiên văn.
Điểm làm nên tầm vóc tư tưởng đặc biệt nhất của Preah Khan trong toàn bộ lịch sử kiến trúc Angkor là bố cục Mandala dung hợp đa tôn giáo có một không hai. Tuy trung tâm điểm và trục chính phía Đông hoàn toàn thuộc về Phật giáo Đại thừa thờ Bồ Tát Lokesvara, vua Jayavarman VII vẫn dành trọn ba khu điện thờ quy mô lớn ở ba hướng còn lại ngay bên trong tường bao nội tự cho các truyền thống tín ngưỡng lâu đời của thần dân: khu phía Bắc thờ thần Shiva, khu phía Tây thờ thần Vishnu của Ấn Độ giáo, còn khu phía Nam dành thờ các vị tiên vương và danh thần tiền bối. Tổng cộng có tới 430 vị thần linh và hộ pháp được cúng tế thường nhật trong cùng một khuôn viên mà không hề bài trừ nhau, thể hiện nhãn quan hòa hợp tôn giáo rộng mở bậc nhất thời cổ đại.
Năm 1939, nhà bảo tồn người Pháp Maurice Glaize đã phát hiện nguyên vẹn tấm văn bia chữ Phạn K.908 cao gần hai mét bị vùi lấp ngay trong khu đền Preah Khan, và hai năm sau học giả George Coedès công bố bản dịch chấn động giới sử học. Bia K.908 ghi rõ quy mô nhân lực phục vụ Nagara Jayasri còn lớn hơn cả Ta Prohm: có tới 97.840 người dân từ 5.324 làng đóng góp vật lực và luân phiên phục dịch, 1.000 vũ nữ nghi lễ, 1.000 bậc thầy giảng học, cùng hệ thống 18 lễ hội lớn trải đều suốt mười hai tháng trong năm. Văn bia này cũng là chìa khóa giúp giới khảo cổ giải mã mạng lưới 102 bệnh viện hoàng gia (Arogyasala) và 121 trạm nghỉ hành hương nối từ Angkor tỏa đi khắp Đông Nam Á lục địa.
Khi bước vào chính giữa buồng thờ trung tâm của Preah Khan ngày nay, nhiều du khách ngạc nhiên vì không thấy tượng Bồ Tát Lokesvara mà lại thấy một ngôi bảo tháp đá hình quả chuông đứng vừa khít trong lòng gian điện tối, có vệt nắng chiếu qua khe đá hắt đúng vào chóp tháp. Nhiều người lầm tưởng bảo tháp ấy có từ năm 1191. Thực tế, pho tượng Lokesvara nguyên gốc đã bị đưa đi vào đợt biến cải giữa thế kỷ 13, còn ngôi bảo tháp sa thạch hiện hữu được chư tăng Phật giáo Nam tông dựng lên vào khoảng thế kỷ 16 để chuyển hóa thánh điện cổ thành nơi tôn trí xá lợi Phật tiếp nối mạch đạo không đứt đoạn.
IITám Thế Kỷ Từ Kinh Đô Lâm Thời Tới Hình Mẫu Bảo Tồn Bền Vững
Vượt ra ngoài khuôn khổ một ngôi tự viện thông thường, Preah Khan khởi thủy được xây như một thành thị thực thụ có tường cao hào sâu để vua Jayavarman VII thiết triều trong thập niên đầu tiên tái thiết đế chế, trước khi đi qua các lớp biến thiên tôn giáo và được gìn giữ cẩn trọng bởi nhiều thế hệ học giả quốc tế.
- 1181 tới 1191Kinh đô lâm thời và lễ hiến cung Nagara JayasriTrên mảnh đất ghi dấu chiến thắng năm 1181, vua Jayavarman VII lập dinh thự hoàng gia tạm thời rồi hoàn thành đại thành đền năm 1191 để tôn thờ phụ vương trong hình tướng Bồ Tát Lokesvara.
- Cuối thế kỷ 12Kết nối thủy hệ với hồ Jayatataka và đền đảo Neak PeanNhà vua cho đào hồ chứa nước lớn Jayatataka dài 3,5 km ngay trước bến thuyền phía đông Preah Khan, đặt ở chính giữa mặt hồ ngôi đền đảo Neak Pean tượng trưng cho hồ thiêng Anavatapta trên núi Tuyết Sơn.
- Giữa thế kỷ 13Đợt chạm sửa sang Ấn Độ giáo thời Jayavarman VIIIDưới triều Jayavarman VIII, các phù điêu Đức Phật ngồi trên trán cửa và mặt trụ trong khu trung tâm bị đục sửa thành hình đạo sĩ Rishi hoặc hình Linga, trong khi các khu điện thờ Shiva và Vishnu ở cánh Bắc và cánh Tây vẫn giữ nguyên nét chạm.
- Thế kỷ 15 tới thế kỷ 16Dựng bảo tháp Phật giáo Nam tông ở điện chính tâmTăng đoàn Phật giáo Nam tông tiếp quản ngôi đền và kiến tạo ngôi bảo tháp đá sa thạch tròn hình chuông ngay dưới vòm tháp chính thay cho bệ tượng cổ.
- 1927 tới 1939Phát quang khảo cổ EFEO và phát hiện văn bia K.908Henri Marchal và Maurice Glaize thuộc Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp tiến hành dọn cây đổ, dựng lại cầu tượng Naga và năm 1939 tìm thấy tấm văn bia nền tảng K.908 còn nguyên chữ Phạn sắc nét.
- 1991, 1992 và đến nayGhi danh UNESCO và dự án bảo tồn của Quỹ Di tích Thế giới (WMF)Từ năm 1991, Quỹ Di tích Thế giới (World Monuments Fund) phối hợp với APSARA triển khai dự án bảo tồn dài hạn tại Preah Khan theo triết lý phế tích có kiểm soát, đào tạo đội ngũ kiến trúc sư trẻ người Khmer trực tiếp gia cố từng dãy hành lang.
Tên gọi Preah Khan gắn liền với huyền sử về thanh gươm thiêng Preah Khan Reach, bảo vật truyền ngôi tối cao của hoàng triều Campuchia từ thời cổ đại tới thời cận đại. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tòa kiến trúc hai tầng dựng bằng hàng cột đá tròn nằm ở góc đông bắc sân trong của ngôi đền chính là kho tàng kiên cố từng dùng để cất giữ thanh gươm báu hoặc kinh điển hoàng gia trong những năm vua Jayavarman VII đóng đô lâm thời tại đây.
IIITrục Cửa Đá Viễn Vọng, Cầu Tượng Khuấy Biển Sữa Và Lầu Hai Tầng Cột Tròn
Tương tự người anh em Đền Ta Prohm, Preah Khan được xây dựng trên một bình đồ phẳng trải rộng nhưng mang dáng dấp bề thế của một tòa thành kiên cố thực thụ. Vòng thành đá ong ngoài cùng dài 800 mét nhân 700 mét (diện tích 56 hécta), được tăng cường bởi 72 pho tượng chim thần Garuda khổng lồ bằng đá sa thạch cao tới năm mét đứng ưỡn ngực quắp đuôi rắn Naga ốp thẳng vào mặt tường thành cứ mỗi năm mươi mét một vị, cùng con hào nước rộng 40 mét vây kín bốn bề.
Bước vào ba vòng hành lang nội tự ở trung tâm (vòng thứ ba dài 200 mét nhân 175 mét), khách tham quan đi xuyên qua chuỗi các phòng nối tiếp thu nhỏ dần kích thước cửa đi từ ngoài vào trong. Lối sắp đặt đồng trục chính xác ấy tạo ra hiệu ứng phối cảnh viễn vọng (telescopic doorways) đặc sắc bậc nhất nghệ thuật Khmer: đứng từ gian ngoài nhìn thẳng vào tâm, hàng chục khuôn cửa đá lồng vào nhau sâu hun hút như những lớp màn tịnh hóa tâm thức trước khi chạm tới thánh điện tối hậu.
Bốn con đường vượt hào nước vào bốn cổng thành đều trang trí hai dãy tượng thần Deva và Asura kéo rắn Naga tái hiện tích Khuấy biển sữa, kết hợp cùng 72 bức chạm nổi Garuda sải cánh bảo vệ bốn bức tường đá ong.
Nằm phía bắc Gian Vũ Nữ ở khu phía đông, đây là công trình duy nhất trong toàn bộ di sản Angkor sử dụng hệ cột đá sa thạch tiện tròn trơn nâng đỡ hai tầng dầm đá thay vì cột vuông truyền thống Khmer.
Quần thể tiền sảnh mái vòm bằng đá trước lối vào nội điện phía đông, nổi tiếng với dải mi cửa đá chạm liền một dải hàng chục vũ nữ thiên giới đang múa trong tư thế khuỵu gối sống động.
Hai đường trục chính Đông Tây và Bắc Nam cắt vuông góc nhau tại tháp trung tâm, xuyên qua hàng chục gian tiền thất và điện thờ phụ làm nơi đặt 430 pho tượng thờ chép trong bia K.908.
Ngọn tháp trung tâm có lỗ hổng nhỏ trên vách đá cao chiếu thẳng một luồng sáng tự nhiên vào chóp ngôi bảo tháp tròn bằng đá sa thạch, tạo cảnh tượng như ngọn nến tự phát sáng giữa buồng tối vào những giờ nhất định.
Ở mép ngoài hào nước phía đông có sân bến đá có tượng sư tử canh gác, nơi xưa kia thuyền rồng hoàng gia xuất phát băng qua mặt nước hồ Jayatataka sang chiêm bái đền đảo Neak Pean.
| Hạng mục | Thông số khảo cổ | Ghi chú và nguồn đối chiếu |
|---|---|---|
| Niên đại khánh thành | Năm 1191 | Văn bia chữ Phạn K.908 do Maurice Glaize tìm thấy năm 1939 |
| Vòng thành đá ong ngoài cùng | 800 m nhân 700 m (56 hécta) | Bao bọc bởi hào nước rộng khoảng 40 m và 72 tượng Garuda |
| Vòng tường thứ ba (khu nội tự) | 200 m nhân 175 m | Chia bốn khu thờ Phật, Shiva, Vishnu và tiên vương |
| Hồ chứa nước Jayatataka kế cận | 3,5 km nhân 0,9 km | Nối thẳng với trục Đông của Preah Khan, giữa hồ là đền Neak Pean |
| Tổng số tượng thờ ghi trong bia | 430 vị thần và Phật | Được dâng lễ vật hằng ngày theo lịch 18 đại lễ trong năm |
| Nhân lực phụng sự ghi trong bia K.908 | 97.840 người thuộc 5.324 làng | Kèm 1.000 giảng sư đại học và 1.000 vũ nữ nghi lễ |
Tại cánh tường phía đông của vòng thành nội tự, người tham quan còn thấy hai cây tung cổ thụ khổng lồ mọc song song trên bờ đá ong như hai cột trụ sống vươn thẳng lên trời xanh. Nhờ phương pháp bảo tồn thận trọng của Quỹ Di tích Thế giới và APSARA từ năm 1991, Preah Khan giữ được sự cân bằng hài hòa giữa nét hoang sơ của rừng rậm và độ thông thoáng an toàn dọc theo suốt trục đường đá từ cổng Tây sang cổng Đông.
IVThế Đất Và Hướng
Cần phân biệt rạch ròi về hệ quy chiếu học thuật: vua Jayavarman VII và các bậc đại sư quy hoạch thành đền Nagara Jayasri hoàn toàn dựa trên vũ trụ quan Phật giáo Đại thừa và Ấn Độ giáo (lấy thánh điện trung tâm làm núi Meru, bốn cầu rắn Naga làm cuộc Khuấy biển sữa và hồ Jayatataka làm hồ thiêng Tuyết Sơn), không sử dụng lý thuyết phong thủy Bát trạch hay Huyền không của phương Bắc. Công trình lấy hướng Đông làm hướng chánh môn theo truyền thống đón mặt trời mọc của người Khmer cổ. Góc nhìn dưới đây là phép đọc đối chiếu hình thế sơn thủy do thư viện biên soạn.
Xét trên bình đồ đại cuộc tại tọa độ 13,4620 độ vĩ Bắc, 103,8716 độ kinh Đông, đền Preah Khan chiếm giữ vị trí thượng lưu ngay sát góc đông bắc kinh thành Angkor Thom, đón trực tiếp mạch đất và nguồn nước từ tổ sơn Phnom Kulen chảy về trước khi phân phối xuống hào nước kinh thành phía nam. Điểm đắc cách nổi bật nhất về thủy pháp của Preah Khan là sự gắn kết hữu cơ với hồ lớn Jayatataka (Bắc Baray, rộng hơn ba trăm hécta) nằm trải dài ngay trước cửa chính phía Đông, cộng hưởng với vòng hào nước rộng 40 mét ôm khít bốn mặt thành. Trong phép hình thế cổ truyền, thế thành có đại hồ nằm ngay chính diện phương Đông là cách cục minh đường tụ thủy vô cùng khoáng đạt: mặt nước mênh mông vừa thu nạp ánh thái dương buổi bình minh phản chiếu vào trục chính điện, vừa điều tiết thủy mạch cho cả vùng đô thị cổ.
Xét về bố cục nội khí, việc mở thông bốn cửa Đông, Tây, Nam, Bắc cắt vuông góc đúng tâm điểm tạo thành một trục chữ thập xuyên suốt dài tám trăm mét, nhưng lại được kìm nhịp bằng hàng chục bậc ngạch cửa đá nâng cao và thu hẹp dần tiết diện. Theo cách nhìn hình khí phương Đông, nếu mở thông một đường thẳng tuột từ ngoài vào tâm thì gió lùa thẳng dễ gây xuyên tâm sát làm tán khí, song các kiến trúc sư Khmer đã khéo đặt liên tiếp các tháp gopura, bình phong tiền sảnh và những ngưỡng cửa thấp buộc bước chân người vào phải chậm lại, cúi đầu và lắng tâm, biến luồng gió thẳng thành dòng khí uốn nhịp trầm tĩnh hội tụ nơi bảo tháp trung cung.
VMười Tám Đại Lễ Cổ Xưa Và Nhịp Tâm Linh Đương Đại
Trong số các di tích lớn tại Angkor, Preah Khan hiếm hoi lưu lại được trên văn bia K.908 một niên biểu 18 đại lễ tôn giáo chi tiết từng tháng âm lịch thời thế kỷ 12, từ lễ rước tượng chư thần ra bến nước Jayatataka đến lễ thắp đèn dâng cúng mùa mãn hạ. Ngày nay, tại ngôi bảo tháp trung tâm và các miếu thờ thần bảo hộ (Neak Ta) ở các góc hành lang, cư dân Khmer vùng Siem Reap vẫn giữ nếp hương khói quanh năm theo lịch Phật giáo Nam tông.
| Thời điểm | Hệ lịch | Tên lễ tiết | Hoạt động tâm linh tại Preah Khan và vùng Bắc Angkor |
|---|---|---|---|
| Giữa tháng 4 (thường từ 13 tới 16 tháng 4) | Lịch Khmer | Tết cổ truyền Chol Chnam Thmey | Người dân địa phương vào dâng hoa sen, trái cây tại bảo tháp trung tâm và miếu thờ tổ tiên ở cánh Nam để cầu phúc lộc đầu năm. |
| Rằm tháng 6 âm lịch Khmer (khoảng tháng 5) | Lịch Khmer | Đại lễ Phật Đản Visak Bochea | Chư tăng và Phật tử nhiễu quanh khu nội điện, thắp hương tưởng niệm Đức Phật đản sinh, thành đạo và nhập Niết Bàn. |
| Đầu mùa mưa tới rằm tháng 11 lịch Khmer (tháng 7 tới tháng 10) | Lịch Khmer | Mùa An cư Vassa và Lễ dâng y Kathina | Tiếp nối truyền thống cúng dường y phục và đèn dầu thời cổ chép trong bia K.908, Phật tử các làng quanh vùng di sản dâng tứ sự lên các tự viện lân cận. |
| Cuối tháng 9 tới tháng 10 (15 ngày cuối tháng 10 lịch Khmer) | Lịch Khmer | Lễ Báo hiếu Pchum Ben | Các gia đình tưởng niệm cha mẹ và ông bà quá vãng, hòa điệu cùng tâm nguyện hiếu kính phụ vương mà vua Jayavarman VII gửi gắm nơi ngôi đền này. |
Đối với khách hành hương Việt Nam từng quen thuộc với tinh thần Tam giáo đồng nguyên và lòng hiếu đạo thờ kính cha mẹ ở quê nhà, chuyến viếng thăm Preah Khan luôn để lại ấn tượng sâu sắc. Nhìn những khu điện thờ Phật, thờ thần Shiva, thờ thần Vishnu và thờ tổ tiên cùng chung sống hiền hòa dưới một mái thành đá tám trăm năm tuổi, người chiêm bái dễ cảm nhận vẻ đẹp rộng lượng của tâm từ bi Quán Thế Âm vượt lên mọi ranh giới tông phái.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phía đông bắc kinh thành Angkor Thom, vòng tham quan Lớn, thành phố Siem Reap, tỉnh Siem Reap, Campuchia (ប្រាសាទព្រះខ័ន, ក្រុងសៀមរាប)
- Đường tới
- Đền Preah Khan nằm ngay đầu tuyến Vòng Lớn (Grand Circuit), cách Cổng Bắc của kinh thành Angkor Thom khoảng 1,5 km về phía đông bắc và cách trung tâm thành phố Siem Reap khoảng 11 km. Du khách thường nhờ xe tuk-tuk thả ở cổng Tây bên bờ hào đá có cầu tượng Naga, đi bộ dọc trục chính xuyên sang bến thuyền cổng Đông rồi đón xe đi tiếp sang đền đảo Neak Pean.
- Toạ độ
- 13.462, 103.8716
Preah Khan có diện tích trải rộng và ít đông đúc hơn Angkor Wat hay Ta Prohm, rất thích hợp cho những ai muốn thong thả chiêm nghiệm kiến trúc cổ. Quý vị cần mặc trang phục lịch sự che kín vai và dài qua đầu gối theo quy tắc của APSARA. Các bậc cửa đá xuyên suốt trục hành lang trung tâm được xây cao và có dầm đá trên đầu khá thấp ở những gian trong cùng, quý vị nhớ nhìn kỹ bước chân và hơi cúi đầu khi qua cửa. Không trèo lên các khối đá rời tại khu lầu hai tầng cột tròn và giữ yên tĩnh trước bảo tháp trung tâm nơi người dân bản địa hành lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Preah Khan, quần thể Angkor
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Preah Khan và Nagara Jayasri có nghĩa là gì
Tên hiện đại Preah Khan trong tiếng Khmer có nghĩa là Gươm Thiêng. Còn tên nguyên gốc bằng tiếng Phạn khắc trên bia năm 1191 là Nagara Jayasri, nghĩa là Thành Phố Chiến Thắng Cát Tường, do vua Jayavarman VII dựng ngay trên địa điểm nhà vua giành chiến thắng quyết định vào năm 1181.
Đền Preah Khan được vua Jayavarman VII xây dựng để thờ ai
Ngôi đền được hiến cung năm 1191 theo Phật giáo Đại thừa để tôn thờ Bồ Tát Quán Tự Tại Lokesvara (mang danh hiệu Jayavarmesvara), được tạc theo dung mạo vua cha Dharanindravarman II nhằm báo hiếu phụ vương, tạo thành cặp đền hiếu đạo song đôi với đền Ta Prohm thờ mẫu hậu.
Vì sao nói đền Preah Khan là biểu tượng của sự bao dung tôn giáo
Dù là một đại tự viện và học viện Phật giáo Đại thừa, ngay bên trong tường bao nội tự của Preah Khan, vua Jayavarman VII vẫn cho xây ba khu điện thờ riêng biệt dành cho thần Shiva ở phía Bắc, thần Vishnu ở phía Tây và các vị tiên vương cùng tổ tiên ở phía Nam, quy tụ tổng cộng 430 vị thần và Phật cùng được cúng lễ hòa thuận.
Tòa nhà hai tầng cột tròn ở Preah Khan có gì đặc biệt
Trong toàn bộ nền kiến trúc đá cổ Khmer vốn chỉ dùng cột vuông hoặc cột bát giác, tòa lầu hai tầng nằm phía bắc Gian Vũ Nữ của Preah Khan là công trình duy nhất sử dụng hàng cột đá sa thạch tiện tròn trơn dựng thành hai tầng, được giới nghiên cứu giải thích là kho tàng giữ gươm thiêng hoặc lầu tàng kinh hoàng gia.
Ngôi bảo tháp hình chuông ở chính giữa đền Preah Khan có từ bao giờ
Ngôi bảo tháp đá sa thạch hình chuông nằm giữa buồng thờ chính tâm không phải hiện vật năm 1191 mà do chư tăng Phật giáo Nam tông dựng vào khoảng thế kỷ 16 tại đúng vị trí xưa kia từng đặt tượng Bồ Tát Lokesvara, tạo nên hiệu ứng tia sáng tự nhiên chiếu vào chóp tháp rất trang nghiêm.