Bước vào quảng trường Thánh Phêrô (Piazza San Pietro), quý vị thấy mình như lọt vào lòng hai cánh tay đá. Hai dãy hàng cột bốn lớp cong thành hình bầu dục ôm lấy khoảng sân rộng, giữa sân là cây cột đá hình tháp nhọn, và ở cuối trục là mặt tiền đá vôi vàng nhạt với mái vòm khổng lồ nhô lên phía sau. Người đứng chật quảng trường, nhưng khi chuông đền thờ đổ thì cả khoảng sân dường như lắng xuống.
Đây là Vương cung thánh đường Thánh Phêrô (Basilica di San Pietro), nơi duy nhất của Thành Vatican trong thư viện, và gần như là chính quốc gia ấy. Điều làm nên nơi này không phải kích thước, dù UNESCO gọi đây là công trình tôn giáo lớn nhất thế giới, mà là điều nằm dưới bàn thờ chính: theo truyền thống Công Giáo, đó là mộ của Thánh Phêrô, vị đứng đầu các Tông đồ, người mà Giáo hội coi là giám mục Rôma đầu tiên.
IMộ Thánh Phêrô Và Tước Hiệu Vương Cung Thánh Đường Giáo Hoàng
Thánh Phêrô (Petrus) là người đánh cá xứ Galilê được Chúa Giêsu gọi làm môn đệ, và theo các sách Phúc Âm là người đứng đầu nhóm Mười Hai Tông đồ. Theo truyền thống, ngài chịu tử đạo tại Rôma vào thế kỷ 1 và được chôn trong một nghĩa trang trên sườn đồi Vatican. Thế kỷ 4, một ngôi nhà thờ lớn được dựng ngay trên chỗ mộ ấy, và đền thờ ngày nay thay cho ngôi nhà thờ cũ đó, giữ nguyên vị trí bàn thờ chính trên mộ.
Tên đầy đủ là Vương cung thánh đường Giáo hoàng Thánh Phêrô tại Vatican. Chữ vương cung thánh đường (basilica) ở Việt Nam quen thuộc qua những nhà thờ được Tòa Thánh ban tước hiệu như Nhà Thờ Đức Bà Sài Gòn, Sở Kiện và Phú Nhai. Những nơi ấy mang tước hiệu danh dự. Thánh Phêrô thuộc một bậc khác: là một trong số ít vương cung thánh đường Giáo hoàng, nơi Đức Giáo hoàng chủ sự các lễ lớn của Công Giáo hoàn vũ. Cùng bậc giáo hoàng nhưng khác vai là Vương cung thánh đường Thánh Phanxicô, Assisi, đền thờ mộ của một vị lập dòng chứ không phải mộ Tông đồ.
Nền giáo nghĩa của nơi này nằm trong một câu Phúc Âm theo Thánh Matthêu, chương 16, câu Chúa Giêsu nói với Simon: Anh là Phêrô, nghĩa là Đá, trên đá này Thầy sẽ xây Hội Thánh của Thầy. Tên Phêrô chính là chữ đá. Giáo hội Công Giáo hiểu câu ấy là Chúa trao cho Phêrô vai trò đứng đầu, và các giám mục Rôma kế tiếp vai trò ấy. Vì thế việc dựng đền thờ lớn nhất trên mộ của Phêrô là một lời tuyên xưng bằng đá: Giáo hội được xây trên nền các Tông đồ.
Theo archeoroma, mộ Thánh Phêrô nằm dưới khu vực trước bàn thờ chính gọi là Confessio, và được xác định qua các cuộc khai quật khu nghĩa trang thế kỷ 3 nằm sâu dưới nền đền thờ, tiến hành vào thế kỷ 20. Nhà thờ cũ do hoàng đế Constantinô cho dựng khởi công khoảng năm 319 tới 322, thánh hiến ngày 18 tháng 11 năm 326 và xong khoảng năm 349. Tới đầu thế kỷ 16 nhà thờ ấy đã hơn một nghìn năm tuổi, và việc dựng lại đã được bàn từ trước khi viên đá đầu tiên được đặt.
Người ta hay gọi đây là nhà thờ chính tòa của Đức Giáo hoàng. Không đúng. Thánh Phêrô không phải nhà thờ chính tòa. Ngai tòa của giám mục Rôma đặt tại Vương cung thánh đường Latêranô, nhà thờ chính tòa của Rôma. Thánh Phêrô là đền thờ mộ Tông đồ và nơi cử hành các lễ lớn của Giáo hội hoàn vũ. Những nhà thờ chính tòa đúng nghĩa trong thư viện, như Nhà thờ chính tòa Cologne, là nơi đặt ngai tòa của một giám mục.
IIHơn Một Thế Kỷ Và Hai Mươi Đời Giáo Hoàng
Trang chính thức của đền thờ gọi công cuộc xây dựng là một cuộc phiêu lưu nghệ thuật và thiêng liêng chưa từng có, kéo dài hơn một thế kỷ, qua hai mươi đời giáo hoàng. Bản vẽ đổi nhiều lần theo tay những kiến trúc sư lừng danh nhất nước Ý, lần lượt là Donato Bramante, Raphael, Antonio da Sangallo, Michelangelo, Giacomo della Porta, Carlo Maderno, và cuối cùng là Gian Lorenzo Bernini lo phần trang trí bên trong cùng quảng trường.
- Khoảng 319 tới 349Nhà thờ thời ConstantinôNhà thờ cũ khởi dựng khoảng năm 319 tới 322 trên mộ Thánh Phêrô, thánh hiến ngày 18 tháng 11 năm 326, xong khoảng năm 349 theo archeoroma.
- 1506Viên đá đầu tiênNgày 18 tháng 4, thứ Bảy sau lễ Phục Sinh, Giáo hoàng Giuliô II xuống hố móng sâu 7,45 mét đặt viên đá đầu tiên tại chỗ nay là trụ Thánh Vêrônica theo đồ án của Bramante.
- 1546 tới 1590Thiết kế của Michelangelo và vòm hoàn thànhMichelangelo nhận việc từ cuối năm 1546, thiết kế lại khối vòm và xây tới phần trống vòm khi ông mất năm 1564. Học trò của ông là Giacomo della Porta dựng xong vòm năm 1590.
- 1607 tới 1614Mặt tiền của MadernoCarlo Maderno kéo dài gian giữa và dựng mặt tiền. Trang chính thức ghi mặt tiền dựng từ 1608 tới 1612 (năm khắc trên diềm mặt tiền), còn archeoroma ghi khởi công 1607 và hoàn tất năm 1614.
- 1624 tới 1633Tán bàn thờ bằng đồngBernini dựng tán bàn thờ (Baldacchino) trên bàn thờ chính, bốn cột đồng xoắn cao 11 mét trên bệ đá, tổng chiều cao khoảng 28,5 mét, ngay phía trên mộ Thánh Phêrô.
- 1626Thánh hiếnNgày 18 tháng 11, Giáo hoàng Urbanô VIII thánh hiến đền thờ mới, đúng 1.300 năm sau ngày thánh hiến nhà thờ cũ theo walksinrome và archeoroma.
- 1656 tới 1667Quảng trường hàng cộtBernini thiết kế quảng trường Thánh Phêrô với hai dãy hàng cột gồm 284 cột và 88 trụ đá, phía trên đặt 140 pho tượng các thánh ôm lấy khoảng sân hình bầu dục.
- 1984Di sản Thế giới UNESCOToàn bộ Thành Vatican được ghi danh theo các tiêu chí i, ii, iv và vi, UNESCO gọi Vương cung thánh đường Thánh Phêrô là công trình tôn giáo lớn nhất thế giới.
Về năm hoàn thành, các nguồn không khớp nhau. Britannica ghi đền thờ xong năm 1615 dưới thời Giáo hoàng Phaolô V, tức lúc mặt tiền và gian giữa đã dựng xong. UNESCO, archeoroma và trang walksinrome ghi năm 1626, năm thánh hiến. Hai con số không mâu thuẫn nhau hẳn mà đo hai việc khác nhau: một bên là xong phần xây, một bên là ngày dâng đền thờ cho việc phụng tự.
Về chiều cao và đường kính vòm, ngay trong trang archeoroma cũng xuất hiện hai bộ số làm tròn và số lẻ: phần tổng quan ghi vòm rộng 42 mét, cao 132,5 mét, còn phần chi tiết về mái vòm ghi đường kính trong 41,55 mét, đường kính ngoài 49 mét và chiều cao từ mặt đất tới đỉnh thánh giá là 133,30 mét (có nguồn khác đo tới 136,57 mét tùy mốc nền). Mặt tiền trong trang archeoroma cũng được ghi làm tròn 115 nhân 54 mét ở đoạn đầu và ghi chi tiết 114,69 nhân 54,44 mét ở bảng thông số. Thư viện ghi rõ cả số lẻ lẫn số làm tròn để quý vị tiện đối chiếu.
IIIVòm Michelangelo, Tán Bàn Thờ Và Hàng Cột Bernini
Bramante vẽ đền thờ mới theo hình thánh giá Hy Lạp, bốn cánh bằng nhau quanh một mái vòm ở giữa. Michelangelo giữ ý ấy và thiết kế chiếc vòm. Tới thời Maderno, gian giữa được kéo dài về phía quảng trường, biến mặt bằng thành hình thánh giá Latinh để chứa được nhiều người hơn, và cái giá phải trả là từ quảng trường nhìn lên, mặt tiền che mất một phần vòm. Bên trong, mọi đường nhìn đều dồn về một điểm: tán bàn thờ bằng đồng đứng ngay dưới tâm vòm, ngay trên mộ Thánh Phêrô.
Thiết kế của Michelangelo, Giacomo della Porta dựng xong năm 1590. Đường kính trong 41,55 mét (làm tròn 42 mét), đường kính ngoài 49 mét, nặng khoảng 14.000 tấn theo archeoroma. Có 537 bậc lên tới đỉnh.
Bernini dựng từ 1624 tới 1633 trên bàn thờ chính, bốn cột đồng xoắn cao 11 mét, tổng chiều cao cả mái tán khoảng 28,5 mét, đánh dấu chỗ mộ Thánh Phêrô ngay bên dưới.
Tượng Đức Mẹ ôm xác Chúa bằng cẩm thạch của Michelangelo, archeoroma ghi tạc từ năm 1497 tới năm 1499, đặt ở nhà nguyện đầu tiên bên phải khi bước vào.
Tượng ngồi bằng đồng, archeoroma ghi thường gắn với tên Arnolfo di Cambio (cuối thế kỷ 13). Bàn chân tượng mòn vì bao đời người hành hương chạm tay và hôn kính.
Cánh cửa đồng do Vico Consorti đúc cho Năm Thánh 1950 theo archeoroma, chỉ mở trong các Năm Thánh như Năm Thánh Hy Vọng 2025 (mở từ đêm 24 tháng 12 năm 2024 tới ngày 6 tháng 1 năm 2026), những năm còn lại được xây kín từ bên trong.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều dài | 211,5 m kể cả tiền sảnh | archeoroma |
| Diện tích | Khoảng 23.000 m² | archeoroma |
| Đường kính trong của vòm | 41,55 m (làm tròn 42 m) | archeoroma |
| Chiều cao ngoài kể cả thánh giá | Khoảng 132,5 m tới 133,30 m | archeoroma, các nguồn khác chênh vài mét |
| Mặt tiền | Rộng 114,69 m (115 m), cao 54,44 m (54 m) | archeoroma |
| Bàn thờ và nhà nguyện | 45 hoặc 46 bàn thờ, 11 nhà nguyện | archeoroma ghi cả hai số 45 và 46 |
IVThế Đất Và Hướng
Đây là mục thư viện đọc theo con mắt phong thủy của người Việt xưa, và cũng là mục cần rào kỹ nhất. Công Giáo không có phong thủy. Luật chung của nhà thờ là hướng phụng vụ, bàn thờ về phía đông. Nhưng Thánh Phêrô là một ngoại lệ nổi tiếng. Bách khoa toàn thư Công Giáo (Catholic Encyclopedia) ghi các vương cung thánh đường lớn thời đầu ở Rôma như Latêranô và Thánh Phêrô đặt gian cung thánh ở đầu phía tây, cửa mở về phía đông, và nêu một cách giải thích thường được nhắc: linh mục đứng sau bàn thờ quay mặt về phía giáo dân thì cũng là quay về phía đông. Từ thế kỷ 8, hướng cung thánh về đông mới thành lệ chung. Những dòng sau chỉ để bạn đọc quen lối nhìn cổ truyền có chỗ đối chiếu, không có trong bất cứ tư liệu nào của đền thờ.
Nhìn theo lối Việt, trước nhất là chỗ tựa. Đền thờ quay lưng vào sườn đồi Vatican ở phía tây, mặt mở về phía đông. Đồi sau lưng làm thế hậu chẩm, gối đầu vào núi, đúng như lối chuộng của đình chùa Việt. Có điều ngọn đồi ở đây được chọn vì ngôi mộ nằm ở đó, không vì thế đồi.
Thứ hai là thủy. Phía đông, trước mặt đền thờ, là sông Tiber (Tevere) chảy qua lòng Rôma. Lối cổ truyền gọi dòng nước trước mặt là minh thủy, và ở đây dòng sông chắn giữa đền thờ với thành phố cổ bên kia bờ, như một đường ranh tự nhiên.
Thứ ba là hai cánh tay. Hai dãy hàng cột của Bernini ôm lấy quảng trường từ hai bên, hình ảnh mà người ta vẫn gọi là vòng tay của Giáo hội mở ra đón người đến. Người Việt đọc đó như thế thanh long bạch hổ kèm hai bên, và quảng trường bầu dục là minh đường rộng và sáng. Sự trùng khớp ấy chỉ là trùng khớp của hình khối, chúng tôi ghi lại để quý vị so sánh, không có ý nói Bernini đã tính theo phép nào của phương Đông.
VLễ Hai Thánh Tông Đồ Và Những Ngày Của Đền Thờ
Đền thờ theo lịch phụng vụ Rôma, tính theo dương lịch. Ngoài các lễ chung của Giáo hội, có ba ngày gắn riêng với nơi này: lễ bổn mạng, lễ Ngai Tòa Thánh Phêrô, và ngày kỷ niệm cung hiến, trùng đúng với ngày thánh hiến năm 1626. Bảng dưới chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 29 tháng 6 | Lịch phụng vụ Rôma, dương lịch | Lễ Thánh Phêrô và Thánh Phaolô | Lễ bổn mạng, lễ trọng nhất của đền thờ, kính hai vị Tông đồ được coi là nền của Giáo hội Rôma. |
| 22 tháng 2 | Lịch phụng vụ Rôma | Lễ Ngai Tòa Thánh Phêrô | Kính vai trò đứng đầu của Thánh Phêrô. Cuối gian cung thánh có bàn thờ Ngai Tòa do Bernini thiết kế. |
| 18 tháng 11 | Lịch phụng vụ Rôma | Lễ Cung hiến Vương cung thánh đường Thánh Phêrô và Thánh Phaolô | Kỷ niệm ngày thánh hiến. Đền thờ hiện nay được thánh hiến đúng ngày này năm 1626. |
| Giáng Sinh và Phục Sinh | Lịch phụng vụ Rôma | Các lễ trọng của năm phụng vụ | Đức Giáo hoàng chủ sự các lễ lớn và ban phép lành Toàn xá Urbi et Orbi (cho Thành đô Rôma và Toàn thế giới) từ ban công giữa mặt tiền đền thờ. |
| Chỉ trong Năm Thánh | Lịch Năm Thánh của Giáo hội | Mở và đóng Cửa Thánh | Cửa Thánh thường mở mỗi 25 năm vào dịp Năm Thánh thường lệ (như Năm Thánh Hy Vọng 2025, mở từ đêm 24 tháng 12 năm 2024 tới ngày 6 tháng 1 năm 2026) để người hành hương bước qua lãnh nhận ơn toàn xá. |
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Piazza San Pietro, 00120 Città del Vaticano
- Đường tới
- Đền thờ nằm ở Thành Vatican, bờ tây sông Tiber, giữa lòng Rôma. Từ trung tâm Rôma đi bộ qua sông hoặc đi tàu điện ngầm tuyến A tới ga Ottaviano rồi đi bộ vài trăm mét.
- Toạ độ
- 41.9022, 12.4539
Đây là đền thờ đang cử hành phụng vụ mỗi ngày. Lệ của nơi này được giữ chặt: vai và đầu gối phải kín, người ăn mặc hở sẽ không được vào. Khách qua cửa kiểm tra an ninh trước khi lên bậc thềm. Trong đền thờ giữ im lặng, không vào khu đang có thánh lễ, và nhà nguyện Thánh Thể chỉ dành cho người vào cầu nguyện. Lối lên vòm có đoạn cuối hẹp và dốc.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Vương cung thánh đường Thánh Phêrô
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vương cung thánh đường Thánh Phêrô xây trong bao lâu
Hơn một thế kỷ, qua hai mươi đời giáo hoàng theo trang chính thức. Viên đá đầu tiên đặt ngày 18 tháng 4 năm 1506 và đền thờ được thánh hiến ngày 18 tháng 11 năm 1626. Britannica ghi phần xây xong năm 1615, còn UNESCO và nhiều nguồn khác lấy năm 1626.
Mộ Thánh Phêrô có thật ở dưới đền thờ không
Theo truyền thống Công Giáo, Thánh Phêrô được chôn trên sườn đồi Vatican, và cả nhà thờ thế kỷ 4 lẫn đền thờ hiện nay đều dựng bàn thờ chính ngay trên chỗ mộ. Archeoroma ghi mộ nằm dưới khu Confessio trước bàn thờ, được xác định qua các cuộc khai quật khu nghĩa trang thế kỷ 3 dưới nền đền thờ trong thế kỷ 20.
Nhà thờ Thánh Phêrô có phải nhà thờ chính tòa của Giáo hoàng không
Không. Nhà thờ chính tòa của giám mục Rôma là Vương cung thánh đường Latêranô. Thánh Phêrô là vương cung thánh đường Giáo hoàng dựng trên mộ Tông đồ, nơi Đức Giáo hoàng chủ sự các lễ lớn của Công Giáo hoàn vũ, khác với các vương cung thánh đường mang tước hiệu danh dự như Nhà Thờ Đức Bà Sài Gòn.
Mái vòm nhà thờ Thánh Phêrô cao bao nhiêu
Theo archeoroma, chiều cao từ nền tới đỉnh thánh giá khoảng 132,5 tới 133,30 mét, đường kính trong của vòm 41,55 mét (làm tròn 42 mét), và có 537 bậc lên tới đỉnh. Các nguồn khác ghi chiều cao chênh vài mét tùy cách đo. Vòm theo thiết kế của Michelangelo, Giacomo della Porta dựng xong năm 1590.
Lễ lớn nhất ở Vương cung thánh đường Thánh Phêrô là lễ gì
Là lễ Thánh Phêrô và Thánh Phaolô ngày 29 tháng 6 theo lịch phụng vụ Rôma, lễ bổn mạng của đền thờ. Ngoài ra còn lễ Ngai Tòa Thánh Phêrô ngày 22 tháng 2 và lễ Cung hiến ngày 18 tháng 11, trùng ngày thánh hiến năm 1626. Trong Năm Thánh như Năm Thánh 2025 có thêm nghi thức mở Cửa Thánh.