Giữa một vùng đồng bằng xanh, ao hồ và rặng dừa, quý vị bước tới trước một bức tường gạch nung màu đỏ sẫm dài hun hút, mười một cửa vòm nhọn xếp đều nhau như một hàng người đứng chờ. Trên mái, những vòm gạch nhỏ mọc san sát, nhìn từ xa như một đàn bong bóng úp xuống. Bốn góc là bốn tháp tròn thấp, không vươn cao như tháp gọi lễ quý vị quen thấy. Bước qua một cửa, bên trong mát và tối, ánh sáng lọt vào từ ba phía, và trước mặt là hàng hàng cột đá mảnh nối nhau tới tận bức tường phía tây.
Người Bangladesh gọi đây là Shait Gumbad Masjid hay Shat Gombuj, tên tiếng Anh là Sixty Dome Mosque, Thánh đường Sáu Mươi Vòm. Bangladesh là một trong những nước đông tín đồ Hồi Giáo nhất thế giới, và đạo ấy lan vào vùng châu thổ Bengal qua những người khai phá, những vị thánh Sufi như người dựng nơi này. Thư viện chọn thánh đường này làm nơi duy nhất của Bangladesh vì nó là trái tim của thành phố thánh đường mà UNESCO ghi danh, và vì nó cho thấy Hồi Giáo đã khoác lên mình dáng mái nhà tranh của người Bengal ra sao.
IKhan Jahan Và Thành Phố Thánh Đường
Thánh đường thuộc Hồi Giáo Sunni, dòng chính của người Hồi Giáo Bangladesh. Người dựng là Ulugh Khan Jahan, dân gian gọi Khan Jahan Ali, người mà trang bangladesh.com gọi là một vị thánh Hồi Giáo gốc Thổ. Giữa thế kỷ 15, dưới thời Hồi quốc Bengal, ông lập thành Khalifatabad ở rìa rừng ngập mặn Sundarbans, nay là thị xã Bagerhat. Cổng du lịch của chính phủ Bangladesh ghi ông cho dựng hơn một chục thánh đường trong thành, và Shait Gumbad là lớn nhất.
Hồ sơ UNESCO ghi ông mất năm 1459, và sau khi ông mất thành bị rừng phủ dần. Ngày mất được chép là 27 tháng Dhu al-Hijjah năm 863 lịch Hijri, tức ngày 25 tháng 10 năm 1459. Lăng của ông, một khối gạch một vòm, nằm bên bờ bắc hồ Thakur Dighi gần đó. Với người Bengal, ông vừa là người mở đất, vừa là vị thánh được tưởng nhớ.
Chữ masjid nghĩa là nơi phủ phục. Theo giáo nghĩa Islam, thánh đường không phải nhà của Thượng Đế theo nghĩa nơi Ngài ngự, mà là nơi tín đồ họp lại để lễ nguyện chung, quay về một hướng là qibla, hướng Ngôi Đền Kaaba ở Mecca. Trong thánh đường không có tượng, không có tranh người. Bức tường về phía qibla có hốc mihrab chỉ hướng, bên cạnh là bục minbar để giảng ngày thứ Sáu. Ở Shait Gumbad, tường qibla có tới mười mihrab, cho thấy lòng nhà rộng tới mức cần nhiều điểm chỉ hướng cho các hàng người lễ.
Chỗ hay nhầm nhất nằm ngay trong tên. Thánh đường mang tên Sáu Mươi Vòm nhưng không có sáu mươi vòm. Nijhoom ghi mái có 77 vòm nhỏ, gồm bảy vòm hàng giữa theo lối chau-chala. Dhaka Tribune đếm 81 nếu kể cả bốn vòm nhỏ trên bốn tháp góc. Vậy con số sáu mươi từ đâu ra? Dhaka Tribune nêu một giả thuyết: lòng nhà có đúng 60 cột đứng riêng, 55 cột đá và 5 cột gạch, và tên gọi Shait Khamba, sáu mươi cột, có thể đã bị đọc lẫn thành Shait Gumbad, sáu mươi vòm. Đây là giả thuyết, chưa có văn bản thế kỷ 15 nào xác nhận.
Chỗ nhầm thứ hai là tưởng đây là nơi an táng Khan Jahan. Không phải. Shait Gumbad là thánh đường lễ nguyện, còn lăng của ông là một công trình riêng bên hồ Thakur Dighi.
Với người Việt, có hai nơi để so. Jama Masjid Delhi là thánh đường Mughal thế kỷ 17 bằng sa thạch đỏ và cẩm thạch, còn Shait Gumbad là thánh đường gạch thời Hồi quốc Bengal thế kỷ 15 mang dáng mái nhà tranh bản địa. Và giữa miền sông nước Việt Nam cũng có một thánh đường của vùng châu thổ là Thánh đường Mubarak ở An Giang.
IIMười Bảy Năm Xây Giữa Rừng Ngập Mặn
Lịch sử của thánh đường gắn liền với đời một người. Khalifatabad mọc lên trong khoảng mười mấy năm cuối đời Khan Jahan, và sau khi ông mất, thành không còn giữ được vai trung tâm. Rừng và phù sa phủ dần lên nhiều công trình, cho tới khi được khảo sát và trùng tu trong thời hiện đại.
- Giữa thế kỷ 15Lập thành KhalifatabadUlugh Khan Jahan lập thành ở rìa rừng Sundarbans, dựng đường sá, cầu, hồ nước và hơn một chục thánh đường theo cổng du lịch chính phủ Bangladesh.
- 1442Khởi công Shait GumbadCổng du lịch chính phủ ghi thánh đường khởi công năm 1442. Nijhoom không ghi năm khởi công riêng, chỉ ghi dựng trong thời Khan Jahan, 1442 tới 1459.
- 1459Hoàn thành và Khan Jahan mấtCổng chính phủ ghi thánh đường xong năm 1459. UNESCO ghi người lập thành mất năm 1459, ngày mất được chép là 25 tháng 10, tức 27 tháng Dhu al-Hijjah năm 863 Hijri.
- Thế kỷ 15 về sauThánh đường, trường học, hội trườngCổng chính phủ ghi Shait Gumbad vừa là nơi lễ nguyện, vừa là madrasa dạy học và hội trường của thành. Theo bangladesh.com, xưa thánh đường có tường bao với hai cổng, nay còn cổng phía đông.
- 1985Di sản Thế giới UNESCOThành phố thánh đường lịch sử Bagerhat được ghi danh theo tiêu chí iv. UNESCO nói tới khoảng 360 công trình gạch nung gồm thánh đường, lăng, cầu, đường và hồ nước.
Nguồn vênh nhau ở ba chỗ, thư viện ghi cả. Một là niên đại: cổng du lịch chính phủ Bangladesh ghi khởi công 1442, hoàn thành 1459. Nijhoom chỉ ghi dựng trong thời Khan Jahan, cũng từ 1442 tới 1459, không tách năm khởi công và năm xong. Không có bia dựng thánh đường nào còn lại để đối chiếu.
Hai là kích thước: cổng chính phủ ghi 160 x 108 bộ Anh, khoảng 49 x 33 mét. Nijhoom ghi 160 x 190 bộ. Dhaka Tribune ghi mặt ngoài gian lễ 48,95 x 32,25 mét. Số của cổng chính phủ và của Dhaka Tribune gần khớp nhau, số 190 bộ của Nijhoom lớn hơn hẳn và có thể là lỗi chép.
Ba là bề dày tường: Nijhoom ghi 6 bộ, khoảng 1,8 mét, Dhaka Tribune ghi 2,43 mét. Khác nhau có thể do đo ở chân tường hay ở thân tường, vì tường thánh đường xây thu nhỏ dần lên trên.
IIIMái Nhà Tranh Bengal Bằng Gạch Nung
UNESCO gọi Shait Gumbad là một trong những thánh đường lớn nhất của vùng, theo mặt bằng thánh đường chính thống truyền thống, mẫu duy nhất ở Bengal, và xếp nó vào lối kiến trúc Khan-e-Jahan, lối riêng của thành Khalifatabad. Khối nhà là một hình chữ nhật gạch nung, tường dày, bốn góc có bốn tháp tròn gần như tách khỏi thân tường, trên đỉnh là vòm nhỏ. Trang bangladesh.com ghi tường dày theo lối thời Tughlaq ở Delhi, trang trí chủ yếu bằng gạch nung chạm hoa lá.
Lòng thánh đường, theo Nijhoom, được một rừng cột đá mảnh chia thành bảy gian dọc và mười một gian sâu, chứa khoảng 2.000 người lễ. Mỗi ô giữa bốn cột đỡ một vòm nhỏ trên mái, và đó là lý do mái có nhiều vòm đến thế.
Mái có 77 vòm nhỏ, hàng giữa có bảy vòm theo lối chau-chala, mô phỏng mái nhà tranh bốn mái cong của nông thôn Bengal, theo Nijhoom.
Dhaka Tribune ghi 60 cột đứng riêng, 55 cột đá và 5 cột gạch, chia lòng nhà thành bảy gian và mười một gian. Đây là gốc của một giả thuyết về tên gọi.
Theo bangladesh.com, mặt đông có 11 cửa vòm, mặt bắc 7, mặt nam 7, mặt tây 1. Cửa nhiều để ánh sáng và gió vào lòng nhà rộng.
Tường qibla phía tây có 10 mihrab. Nijhoom ghi mihrab chính giữa bằng đá, các mihrab hai bên trang trí dây hoa bằng gạch nung.
Bốn tháp tròn ở bốn góc, đỉnh có vòm nhỏ, thấp và chắc, khác hẳn tháp gọi lễ thanh mảnh của thánh đường Ottoman hay Mughal.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Kích thước | 160 x 108 bộ, hoặc 160 x 190 bộ | Cổng chính phủ ghi 160 x 108, Nijhoom ghi 160 x 190 |
| Mặt ngoài gian lễ | 48,95 x 32,25 m | Dhaka Tribune |
| Bề dày tường | 6 bộ hoặc 2,43 m | Nijhoom ghi 6 bộ, Dhaka Tribune ghi 2,43 m |
| Số vòm | 77, hoặc 81 kể cả tháp góc | Nijhoom, Dhaka Tribune |
| Số cột | 60 | Dhaka Tribune |
| Sức chứa | Khoảng 2.000 người | Nijhoom |
IVThế Đất Và Hướng
Điều cần nói trước tiên: Islam không có phong thủy, và không người thợ nào ở Khalifatabad chọn hướng theo la bàn hay tuổi Khan Jahan. Mọi thánh đường đều theo hướng qibla, quay về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca. Từ Bagerhat, Mecca nằm về phía tây, hơi chếch lên bắc, nên bức tường mihrab ở phía tây, và người lễ đứng thành hàng ngang quay mặt về đó. Mặt đông vì thế thành mặt tiền, nơi mở nhiều cửa nhất.
Những dòng dưới đây là thư viện thử đọc thánh đường bằng mắt của phong thủy cổ truyền Việt Nam, để quý vị quen lối ấy thấy chỗ giống và chỗ khác. Không nguồn nào về Shait Gumbad chép điều này.
Lối cũ nhìn trước hết vào tọa và hướng. Tường qibla ở phía tây làm lưng, mười một cửa mở về phía đông làm mặt, tức thế tọa tây hướng đông. Phương đông thuộc hành Mộc, ứng với buổi sớm và sức sinh trưởng, là hướng người Việt ưa cho cửa đình. Ở đây hướng ấy đến từ quy tắc qibla, không phải chọn, nhưng kết quả là mỗi sáng ánh mặt trời đầu ngày rọi qua mười một cửa vào tận hàng cột.
Thứ hai là đất châu thổ nhiều nước. Bagerhat nằm trong vùng đồng bằng sông ngòi chằng chịt ở rìa Sundarbans, người dựng thành đào nhiều hồ lớn gọi là dighi, như hồ Thakur Dighi bên lăng Khan Jahan. Đọc theo lối cũ thì đây là đất thủy tụ, nước nhiều mà đứng yên trong hồ, không chảy xiết. Người Việt ở đồng bằng sông Cửu Long sẽ thấy cảnh quen: ao, mương, rặng dừa và nơi thờ đặt trên nền đất khô giữa vùng nước.
Thứ ba là vật liệu. Gạch nung là đất đã qua lửa, theo ngũ hành là Thổ được Hỏa sinh, một khối vững mà ấm. Vùng đất ngập nước thuộc Thủy, và Thổ dày đặt giữa Thủy là thế đê giữ, khối nhà nặng không để nước làm lở.
Cuối cùng là mái nhiều vòm. Bảy mươi bảy vòm thấp, không vòm nào vượt hẳn lên, đọc theo lối cũ như một dãy đồi nhỏ đều nhau chứ không có một đỉnh chủ. Đó là hình ảnh của cộng đồng đứng ngang hàng khi lễ nguyện, và chúng tôi xin nói rõ đây là cách đọc của thư viện, không phải ý nghĩa mà người Hồi Giáo gán cho mái nhà.
VLễ Trong Ngày, Trong Tuần Và Theo Lịch Hijri
Shait Gumbad vẫn là thánh đường đang lễ nguyện, không chỉ là di tích. Nhịp lễ theo lịch Hồi giáo Hijri, một lịch thuần âm mười hai tháng, ngắn hơn năm dương lịch khoảng mười một ngày, nên các lễ lớn lùi dần qua các mùa. Bài chỉ ghi ngày theo lịch ấy, không ghi giờ.
| Lễ | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Năm buổi lễ nguyện | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Rạng đông, trưa, chiều, hoàng hôn và tối, tín đồ đứng thành hàng quay về tường qibla phía tây. |
| Lễ Jumu'ah | Thứ Sáu hằng tuần | Lễ chung có bài giảng, lòng thánh đường đông nhất trong tuần. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay từ rạng đông tới hoàng hôn, buổi tối có lễ nguyện thêm. |
| Eid al-Fitr | Lịch Hijri, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng kết thúc tháng chay, cộng đồng tụ về lễ nguyện buổi sáng. |
| Eid al-Adha | Lịch Hijri, ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca, sau lễ nguyện chung là nghi thức chia thịt cho người thiếu thốn. |
Tháng Dhu al-Hijjah có thêm một ý nghĩa riêng với Bagerhat: đó cũng là tháng Khan Jahan mất, ngày 27 theo cách ghi ngày mất của ông. Thư viện chưa tìm được nguồn đáng tin ghi lễ tưởng niệm cụ thể tại lăng ông nên không nêu ngày lễ ấy, và cũng chưa có nguồn về sinh hoạt của người Việt tại đây.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Shatgumbad, Bagerhat Sadar, huyện Bagerhat, phân vùng Khulna
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở Shatgumbad, Bagerhat Sadar, huyện Bagerhat, phân vùng Khulna, tây nam Bangladesh. Từ thành phố Khulna đi đường bộ về phía đông nam tới Bagerhat.
- Toạ độ
- 22.6745, 89.7418
Lệ của thánh đường: bỏ giày trước khi bước vào lòng nhà, ăn mặc kín tay chân, phụ nữ che tóc. Không đi ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không vào lòng thánh đường trong buổi lễ thứ Sáu nếu không dự lễ. Không chạm tay lên các mihrab gạch nung chạm hoa. Khu di sản còn nhiều thánh đường và lăng khác trong bán kính vài cây số, lệ ở từng nơi tương tự.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Sáu Mươi Vòm (Shait Gumbad), Bagerhat
Contribute photos, information or video for Sixty Dome MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường sáu mươi vòm có bao nhiêu vòm
Dù mang tên Sáu Mươi Vòm, mái có 77 vòm nhỏ theo Nijhoom, gồm bảy vòm hàng giữa theo lối chau-chala. Nếu kể cả bốn vòm trên bốn tháp góc thì là 81, theo Dhaka Tribune. Tên gọi có thể bắt nguồn từ 60 cột trong lòng nhà, nhưng đây là giả thuyết.
sixty dome mosque được xây năm nào
Cổng du lịch của chính phủ Bangladesh ghi thánh đường khởi công năm 1442 và xong năm 1459. Nijhoom chỉ ghi dựng trong thời Khan Jahan, 1442 tới 1459. UNESCO ghi Khan Jahan mất năm 1459, ngày mất được chép là 25 tháng 10.
khan jahan ali là ai
Ulugh Khan Jahan, dân gian gọi Khan Jahan Ali, là người lập thành Khalifatabad, nay là Bagerhat, giữa thế kỷ 15 ở rìa rừng Sundarbans, và cho dựng hơn một chục thánh đường, lớn nhất là Shait Gumbad. Người Bengal tưởng nhớ ông như một vị thánh. Lăng ông ở bờ bắc hồ Thakur Dighi.
thánh đường sáu mươi vòm thuộc hồi giáo dòng nào
Thánh đường thuộc Hồi Giáo Sunni, dòng chính của người Hồi Giáo Bangladesh. Như mọi thánh đường, nó quay về hướng qibla tới Mecca, ở đây là phía tây, với mười mihrab trên tường qibla. Xưa nơi này còn là madrasa và hội trường.
bagerhat được unesco công nhận năm nào
Năm 1985 UNESCO ghi danh Thành phố thánh đường lịch sử Bagerhat theo tiêu chí iv. UNESCO nói tới khoảng 360 công trình gạch nung gồm thánh đường, lăng, cầu, đường và hồ nước. UNESCO gọi Shait Gumbad là một trong những thánh đường lớn nhất, theo mặt bằng thánh đường chính thống, mẫu duy nhất ở Bengal.