Từ những con phố chợ chật người của khu Delhi Cũ (Old Delhi), quý vị ngẩng lên sẽ thấy một dãy bậc thềm sa thạch đỏ dốc lên rất rộng, trên đỉnh là một cổng lớn ba tầng. Leo hết bậc, qua cổng, mặt đất bỗng mở ra thành một sân vuông lát đá, giữa sân là bể nước nông để tẩy trần. Ở đầu kia sân, về phía tây, là gian cầu nguyện với ba mái vòm cẩm thạch trắng chóp vàng, kẹp giữa hai tháp minaret sọc đỏ trắng cao khoảng bốn mươi mét. Tiếng xe và tiếng rao dưới chân thềm lên tới đây chỉ còn như tiếng vọng.
Người Delhi gọi nơi này là Jama Masjid, thánh đường của buổi lễ chung ngày thứ Sáu. Tên do hoàng đế Mughal Shah Jahan đặt là Masjid-i Jahān-Numā, thánh đường soi chiếu thế gian, có người hiểu là thánh đường nhìn bao quát thế gian. Dựng từ năm 1650 tới năm 1656 trên một gò đá giữa kinh thành mới Shahjahanabad, đây là một trong những thánh đường lớn nhất tiểu lục địa Ấn Độ. Trong ngày lễ Eid, sân trong đón khoảng hai mươi lăm nghìn người cùng đứng thành hàng và cùng cúi mình về một hướng.
IÝ Nghĩa Của Một Thánh Đường Jama
Chữ masjid gốc Arab nghĩa là chỗ phủ phục, tức nơi cúi mình lễ nguyện. Chữ jama, hay jāmiʿ, nghĩa là quy tụ, gom lại. Một masjid jāmiʿ vì thế là thánh đường chung của cả thành phố, nơi cộng đồng quy về dự buổi lễ trưa thứ Sáu và nghe bài thuyết giảng khutba. Ngày thứ Sáu trong tiếng Arab là jumuʿa, cùng gốc chữ ấy. Mỗi kinh thành Hồi Giáo thời trung đại thường có một thánh đường như vậy đứng ở trung tâm, bên cạnh cung vua và chợ lớn.
Khi Shah Jahan dời kinh đô về Delhi và dựng thành mới Shahjahanabad giữa thế kỷ 17, ông cho dựng thánh đường này làm thánh đường chung của cả kinh thành, cách hoàng thành Lal Qila (Thành Đỏ) chừng một nghìn thước Anh theo nhà sử học Rana Safvi. Ông cũng là người dựng lăng Taj Mahal ở Agra, và Britannica gọi ông là người bảo trợ lớn của kiến trúc Hồi Giáo. Thánh đường thuộc dòng Sunni, dòng của phần đông tín đồ Hồi Giáo ở Nam Á, hiện do Hội đồng Waqf Delhi (Delhi Waqf Board) trông coi.
Quý vị muốn so với một thánh đường jama khác trong thư viện thì có thể xem Thánh đường Sultan ở Singapore, nơi hãng kiến trúc Swan và Maclaren khi dựng lại thánh đường còn mượn vòm củ hành của lối Mughal.
Nền của Islam là niềm tin vào một Thượng Đế duy nhất, không hình tướng, nên trong thánh đường không có tượng, không có tranh người hay vật, không có ban thờ và không có lễ vật. Trang trí chỉ gồm thư pháp Arab cùng Ba Tư và hoa văn. Người lễ nguyện đứng thành hàng ngang, vai kề vai, cùng quay về qibla, hướng Ngôi Đền Kaaba ở Mecca (Makkah). Lễ chung thứ Sáu gọi là Jumuʿa, có bài giảng từ bục minbar rồi cả hàng cùng lễ.
Tại tủ lưu giữ ở cổng phía bắc, thánh đường còn giữ một số di vật được tín đồ trân trọng. Theo trang du lịch của Chính phủ Ấn Độ và bách khoa toàn thư mở, đó là một bản kinh Qur'an cổ chép trên da hươu, một sợi râu đỏ được kính là của Nhà Tiên tri Muhammad, đôi dép của ngài và dấu chân ngài in trên một phiến đá cẩm thạch. Trong nếp Islam, những vật như thế được giữ để tưởng nhớ, không phải để thờ lạy hay cầu xin.
Chỗ hay hiểu lầm là nhiều người tưởng Jama Masjid là tên riêng của một thánh đường duy nhất. Thực ra đó là tên loại, chỉ thánh đường chung ngày thứ Sáu của một thành phố, nên khắp Ấn Độ có hàng trăm nơi mang tên Jama Masjid tại Agra, Fatehpur Sikri, Mumbai và nhiều nơi khác. Tên riêng của thánh đường ở Delhi là Masjid-i Jahān-Numā. Người ta quen gọi tắt là Jama Masjid vì đây là ngôi thánh đường thứ Sáu lớn và nổi tiếng bậc nhất ở Ấn Độ.
IISáu Năm Dựng Thánh Đường Của Kinh Thành Mới
Lịch sử của Jama Masjid gắn liền với việc dựng kinh thành Shahjahanabad. Theo Archnet và bách khoa toàn thư mở, công trình khởi từ năm 1650 dưới sự trông coi của tể tướng (wazir) Sadullah Khan và quan quản gia hoàng cung Fazil Khan, mất sáu năm thi công và tốn mười vạn (một triệu) rupee thời ấy. Britannica và trang Incredible India của Chính phủ Ấn Độ cùng ghi niên đại 1650 tới 1656, coi đây là một trong những công trình kiến trúc lớn cuối cùng của hoàng đế Shah Jahan.
- 1644Năm khởi công theo một nguồnTrang Delhi Tourism của chính quyền Delhi ghi thánh đường khởi công năm 1644. Các nguồn học thuật như Britannica và Archnet ghi năm 1650.
- 1650Đặt móng trên gò BhojlaTheo Rana Safvi, móng được đặt ngày 6 tháng 10 năm 1650 (tức ngày 10 tháng Shawwal năm 1060 lịch Hijri) trên gò đá Pahari Bhojla, cách hoàng thành chừng một nghìn thước Anh.
- 1650 tới 1656Sáu năm xây dựngIncredible India và Archnet ghi khoảng 5.000 thợ, Rana Safvi ghi 6.000 thợ gồm thợ Ấn Độ, Arab, Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ và châu Âu, dưới sự giám sát của Sadullah Khan và Fazil Khan.
- 1656Khánh thành ngày lễ EidThánh đường khánh thành ngày 23 tháng 7 năm 1656, đúng dịp lễ Eid al-Fitr mừng kết thúc tháng chay Ramadan, do học giả Syed Abdul Ghafoor Shah Bukhari từ Bukhara (Uzbekistan) được Shah Jahan mời sang chủ sự.
- 1829Đặt đồng hồ mặt trờiRana Safvi ghi chiếc đồng hồ mặt trời bằng sa thạch ở góc đông nam sân thượng được lắp năm 1829 để định thời điểm năm buổi lễ nguyện trong ngày.
- 1886 tới 1948Các đợt tu bổ lớnNăm 1886 tiểu vương Nawab xứ Rampur cúng 155.000 rupee để tu sửa. Năm 1926 quốc vương Nizam xứ Hyderabad cúng 100.000 rupee, và năm 1948 vị Nizam cuối cùng là Asaf Jah VII cúng thêm 300.000 rupee để lát sửa lại toàn bộ nền thánh đường.
- Hôm nayThánh đường đang hành lễThánh đường vẫn là nơi lễ nguyện năm buổi mỗi ngày và lễ chung thứ Sáu của cộng đồng Hồi Giáo Delhi Cũ, đông nhất vào tháng Ramadan và hai lễ Eid.
Có bốn chỗ các nguồn ghi khác nhau, thư viện ghi đủ cả hai bên. Năm khởi công: Britannica, Incredible India và Archnet ghi 1650, trang Delhi Tourism ghi 1644. Có thể năm 1644 là lúc lập dự định hoặc chuẩn bị mặt bằng, nhưng thư viện không tìm được nguồn giải thích nên nêu cả hai. Số thợ: Incredible India và Archnet ghi khoảng 5.000 người, Rana Safvi ghi 6.000 người. Kích thước sân và tháp minaret: Archnet ghi sân vuông mỗi cạnh khoảng 115 mét và hai minaret cao 40 mét, trong khi Britannica ghi mỗi cạnh sân ít nhất 99 mét (325 foot) và hai minaret cao 41 mét (135 foot).
Thứ hạng về độ lớn: Britannica gọi đây là thánh đường lớn thứ hai tiểu lục địa Ấn Độ, Delhi Tourism gọi là thánh đường lớn nhất Ấn Độ, còn Incredible India nói là một trong những thánh đường lớn nhất. Cách đo độ lớn của thánh đường vốn khác nhau, có nguồn tính theo diện tích sân, có nguồn tính theo sức chứa, nên thư viện dùng cách nói một trong những thánh đường lớn nhất. Incredible India còn ghi công trình dùng hơn sáu triệu viên đá, trong đó có ba viên mang từ Mecca, chi tiết mà thư viện chưa thấy nguồn khác nhắc tới.
IIIBa Vòm Trắng, Hai Minaret Và Một Sân Vuông Lớn
Jama Masjid là một mẫu mực của kiến trúc Mughal thời chín muồi, lấy bố cục đối xứng tuyệt đối, sa thạch đỏ làm thân, cẩm thạch trắng và đá đen làm điểm nhấn, trên lợp ba vòm hình củ hành chóp vàng. Theo nhà nghiên cứu Catherine Asher, mặt tiền và sân rộng của công trình gợi nhớ thánh đường Jama Masjid ở Fatehpur Sikri, còn nội thất lại gần với thánh đường Jama Masjid ở Agra. Cả công trình đặt trên nền đá cao chừng mười mét so với mặt phố theo Archnet, bao quanh là những bãi cỏ trống sâu khoảng ba mươi mét, khiến thánh đường nổi bật hẳn lên trên những mái nhà thấp của khu phố cũ. Ba mặt bắc, nam và đông mỗi mặt có một cổng lớn với bậc thềm dốc, mặt tây là gian cầu nguyện.
Ba cổng sa thạch đỏ ở mặt bắc, nam và đông, mỗi cổng có bậc thềm đá ba phía. Theo Archnet, cổng đông cao ba tầng vốn là cổng hoàng gia (shahi) dành cho hoàng đế, nhìn thẳng về phía Thành Đỏ. Hai cổng bắc và nam cao hai tầng dành cho dân chúng.
Sân vuông lát sa thạch đỏ, mỗi cạnh chừng 115 mét theo Archnet (hoặc ít nhất 99 mét theo Britannica), chứa khoảng 25.000 người, bốn góc có bốn lầu chhatri. Giữa sân là bể nước cẩm thạch dài 17 mét, rộng 15 mét để tín đồ rửa tay, mặt, chân trước khi lễ.
Gian dài chừng 61 mét, sâu chừng 27 mét theo Archnet, mặt tiền có vòm cổng chính pishtaq cao lớn ở giữa và năm vòm cuốn mũi nhọn mỗi bên. Rana Safvi ghi trên mười một vòm có bảng cẩm thạch trắng khảm thư pháp chữ đen, vòm giữa mang dòng Ya Hadi (Hỡi Đấng Dẫn Đường), một trong chín mươi chín danh xưng của Thượng Đế.
Bức tường phía tây (tường qibla) chia làm bảy gian ứng với bảy hốc mihrab chỉ hướng Mecca, trong đó hốc mihrab chính giữa ốp cẩm thạch trắng chạm khắc tinh xảo. Bên phải mihrab chính là bục giảng minbar ba bậc tạc từ một khối cẩm thạch nguyên.
Hai tháp ở góc đông bắc và đông nam gian cầu nguyện, cao 40 mét theo Archnet (41 mét theo Britannica), thân sọc dọc sa thạch đỏ xen cẩm thạch trắng, trên đỉnh đội lầu chhatri cẩm thạch trắng. Mỗi tháp có 130 bậc xoắn bên trong.
Sàn gian cầu nguyện lát cẩm thạch trắng khảm viền đá đen thành từng ô hình chiếc thảm cầu nguyện theo Archnet, mỗi ô vừa chỗ cho một người đứng lễ, giúp hàng lối tự thẳng mà không cần trải thảm.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều cao minaret | 40 m hoặc 41 m (135 foot) | Archnet ghi 40 m, Britannica ghi 41 m |
| Cạnh sân trong | khoảng 115 m hoặc ít nhất 99 m | Archnet ghi 115 m, Britannica ghi ít nhất 99 m (325 foot) |
| Gian cầu nguyện | khoảng 61 m nhân 27 m | Archnet và Britannica (200 nhân 89 foot) |
| Độ cao nền so với phố | khoảng 10 m (33 foot) | Archnet và Britannica |
| Sức chứa sân | khoảng 25.000 người | Incredible India và Britannica |
| Số thợ | 5.000 hoặc 6.000 | Incredible India và Archnet ghi 5.000, Rana Safvi ghi 6.000 |
IVThế Đất Và Hướng
Trước khi đọc thế đất, xin nói rõ một điều là Islam không có phép phong thủy, và hướng của thánh đường này không do ai chọn theo la bàn hay tuổi người dựng. Mọi thánh đường đều theo một quy tắc duy nhất là hướng qibla, quay về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca. Từ Delhi, Mecca nằm về phía tây, nên bức tường mihrab của Jama Masjid ở phía tây, và người lễ nguyện đứng trong sân quay mặt về phía ấy. Phần viết dưới đây là cách đọc riêng của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, dành cho bạn đọc muốn có chỗ đối chiếu, không phải điều chép trong tư liệu của thánh đường hay của người Mughal.
Điều nổi bật nhất là chỗ cao. Thánh đường không đặt trên đất bằng mà trên gò đá Bhojla, nền đắp thêm cao chừng mười mét so với phố. Người Việt xưa gọi thế này là đất gò giữa đồng, một khối nổi lên giữa vùng thấp, chỗ tụ mà không bị nước úng. Tên Jahān-Numā, soi chiếu thế gian, vô tình hợp với thế ấy vì đứng trên thềm cao thì nhìn được cả kinh thành.
Về tọa và hướng, gian cầu nguyện nằm ở phía tây làm lưng, ba cổng mở ra ba phía còn lại, cổng lớn nhất nhìn về phía đông. Theo lối Việt thì đây là thế tọa tây hướng đông. Trước mặt là hoàng thành, nhìn xa thêm về phía đông kinh thành cũ là dòng sông Yamuna. Lối cổ truyền chuộng nhà có nước lớn ở trước mặt, gọi là thủy chầu, và ở đây nước ấy nằm đúng phương cổng lớn nhìn ra, dù người dựng chỉ theo qibla mà thôi.
Về minh đường, cái sân vuông rộng lát đá với bể nước ở giữa đọc theo lối cũ là một minh đường có tụ thủy, nước đọng ở tâm sân trước mặt chính điện. Nhiều đình chùa Việt cũng đào ao trước sân vì lẽ tương tự. Bể nước của Jama Masjid thì có công năng rõ ràng là để tín đồ tẩy trần trước khi lễ, hai bên chỉ giống nhau ở dáng hình.
Cuối cùng là hình thể. Ba vòm tròn trắng thuộc dáng Kim, hai minaret thẳng đứng thuộc dáng Mộc, đứng kèm hai bên như hai trụ giữ. Sách cũ gọi hai ngọn cao kèm một khối chính là thế song trụ. Xin nhắc lại rằng cặp minaret là quy ước lâu đời của kiến trúc Mughal, có trước và không liên quan tới cách đọc này.
VLễ Trong Ngày, Trong Tuần Và Theo Lịch Hijri
Nhịp sống của thánh đường có ba lớp gồm năm buổi lễ nguyện mỗi ngày, lễ chung trưa thứ Sáu, và các dịp lễ lớn trong năm tính theo lịch Hijri, lịch mặt trăng của Islam. Năm Hijri ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên tháng Ramadan và hai lễ Eid mỗi năm lại sớm hơn một chút so với năm trước, lần lượt đi qua đủ các mùa. Bài chỉ ghi ngày theo lịch, không ghi giờ giấc.
| Lễ | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Năm buổi lễ nguyện | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Rạng đông, trưa, chiều, hoàng hôn và tối. Đồng hồ mặt trời trên sân thượng từng dùng để định các buổi ấy. |
| Lễ Jumuʿa | Thứ Sáu hằng tuần | Lễ chung có bài thuyết giảng, lý do thánh đường được dựng. Sân và gian cầu nguyện đông nhất trong tuần. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay từ rạng đông tới hoàng hôn. Chiều tối tín đồ tụ về sân để xả chay và lễ nguyện thêm. |
| Eid al-Fitr | Lịch Hijri, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng kết thúc tháng chay, cũng là dịp thánh đường được khánh thành ngày 23 tháng 7 năm 1656. Sân trong kín người dự lễ nguyện buổi sáng. |
| Eid al-Adha | Lịch Hijri, ngày 10 tháng Dhu al-Hijja | Lễ hiến sinh, trùng mùa hành hương Mecca. Sau lễ nguyện chung là nghi thức xẻ thịt gia súc chia cho người thiếu thốn. |
Ngày thường, thánh đường vừa là nơi lễ vừa là chỗ dân khu phố cũ ngồi nghỉ trên bậc thềm, đọc kinh trong bóng mát hành lang, đồng thời là điểm dừng chân quen thuộc của các đoàn khách Việt Nam khi thăm khu Delhi Cũ và Thành Đỏ. Thư viện không tìm được tư liệu về sinh hoạt tôn giáo riêng của cộng đồng người Việt tại đây nên không ghi thêm.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Jama Masjid, Meena Bazaar, Chandni Chowk, Old Delhi, Delhi 110006, India
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở khu Delhi Cũ, cạnh chợ Meena Bazaar và phố Chandni Chowk, đối diện hoàng thành Lal Qila. Ga tàu điện ngầm Jama Masjid trên tuyến Tím (Violet Line) của Delhi ở ngay gần cổng.
- Toạ độ
- 28.6507, 77.2334
Đây là nơi đang hành lễ, lệ của thánh đường là lệ phải theo. Bỏ giày trước khi bước lên sân. Ăn mặc kín đáo, nam mặc quần dài, nữ kín tay chân và trùm tóc, thánh đường có áo choàng cho khách chưa đủ kín. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không chụp ảnh người đang hành lễ. Trong buổi lễ chung thứ Sáu và những ngày Eid, khách ngoài đạo xin đợi lễ xong mới vào xem.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Jama Masjid, Delhi
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
jama masjid delhi xây năm nào
Theo Britannica, Incredible India và Archnet, thánh đường xây từ năm 1650 tới năm 1656 dưới triều hoàng đế Mughal Shah Jahan, dưới sự giám sát của tể tướng Sadullah Khan và quan quản gia Fazil Khan. Trang Delhi Tourism lại ghi khởi công năm 1644. Thánh đường được khánh thành ngày 23 tháng 7 năm 1656 vào dịp lễ Eid al-Fitr.
jama masjid có phải thánh đường lớn nhất ấn độ không
Các nguồn ghi khác nhau. Delhi Tourism gọi đây là thánh đường lớn nhất Ấn Độ, Britannica gọi là lớn thứ hai tiểu lục địa Ấn Độ, Incredible India nói là một trong những thánh đường lớn nhất. Sân trong chứa khoảng 25.000 người, mỗi cạnh chừng 115 mét theo Archnet (hoặc ít nhất 99 mét theo Britannica), hai minaret cao 40 tới 41 mét.
jama masjid nghĩa là gì
Jama hay jāmiʿ nghĩa là quy tụ. Jama Masjid là thánh đường chung nơi cả cộng đồng tụ về dự lễ trưa thứ Sáu có thuyết giảng, nên nhiều thành phố Ấn Độ có Jama Masjid riêng. Tên riêng của thánh đường ở Delhi là Masjid-i Jahān-Numā, nghĩa là thánh đường soi chiếu thế gian.
jama masjid delhi giữ di vật gì
Theo trang Incredible India của Chính phủ Ấn Độ và tư liệu di sản Delhi, tại tủ lưu giữ ở cổng phía bắc thánh đường có một bản kinh Qur'an cổ chép trên da hươu, một sợi râu đỏ được kính là của Nhà Tiên tri Muhammad, đôi dép của ngài và dấu chân ngài in trên một phiến cẩm thạch. Trong nếp Islam, các di vật ấy được trân trọng để tưởng nhớ, không phải để thờ lạy.
jama masjid delhi quay về hướng nào
Gian cầu nguyện nằm ở phía tây, bức tường có bảy hốc mihrab quay về Mecca theo hướng qibla, từ Delhi là phía tây. Người lễ nguyện đứng trong sân và trong gian nhìn về hướng ấy, còn cổng lớn mở về phía đông nhìn sang hoàng thành Lal Qila. Islam không dạy phong thủy, hướng chỉ do qibla định.