Trên tuyến quốc lộ nối liền thành phố Rajshahi với vùng đất khảo cổ Naogaon (nơi có Đại tịnh xá Somapura Mahavihara ở Paharpur), khi đi qua huyện Manda gần bờ tây dòng sông Atrai cổ, du khách sẽ nhìn thấy một mặt hồ nước ngọt mênh mông rộng hơn bảy mươi bảy bigha nằm giữa những rặng cọ và vườn cây xanh ngát. Ngay trên gò đất cao ở bờ tây mặt hồ ấy là Thánh đường Kusumba (Kusumba Mosque hay Kusumba Shahi Masjid), công trình kiến trúc thế kỷ 16 được mệnh danh là Viên ngọc đen của Bengal (The Black Gem of Bengal hay Kala Ratna) và đã trở nên quen thuộc với mọi người dân Bangladesh qua hình in trên tờ tiền giấy và đồng xu mệnh giá 5 Taka.
Được quan đại thần Sulaiman xây dựng vào năm 1558 tới 1559 SCN (năm 966 lịch Hijri) dưới triều đại Sultan Ghiyasuddin Bahadur Shah I, Thánh đường Kusumba là một trong số rất ít thánh đường Hồi giáo tại Bangladesh được bọc toàn bộ mặt ngoài và mặt trong bằng những khối đá bazan màu đen xám (cùng chất liệu đá quý hiếm với Thánh đường Choto Sona ở Chapai Nawabganj). Dưới bàn tay chạm khắc tài hoa của nghệ nhân vùng Varendra, từng phiến đá cứng lạnh đã hóa thành những bức rèm hoa hồng, dây leo và khám thờ mềm mại trường tồn qua gần năm thế kỷ.
ITấm Bia Đá Năm 966 Lịch Hijri Của Đại Thần Sulaiman Và Danh Xưng Viên Ngọc Đen Của Xứ Bengal
Thánh đường Kusumba thuộc hệ phái Hồi giáo Sunni và đánh dấu giai đoạn chuyển giao lịch sử quan trọng tại vùng châu thổ Bengal vào giữa thế kỷ 16: thời kỳ trị vì của vương triều Suri (nhánh Karrani / Afghan tại Bengal) sau khi vương triều Husain Shahi kết thúc. Người đứng ra xuất của cải và chỉ đạo xây dựng ngôi thánh đường là một vị quan đại thần cao cấp mang tên Sulaiman (sử liệu địa phương cho rằng ông vốn là một quý tộc bản địa từng giữ chức vụ quan trọng gọi là Sabar Khan sau khi cải đạo sang Hồi giáo).
Vì vùng đồng bằng phù sa Bắc Bengal vốn không có mỏ đá tự nhiên, để có được hàng trăm tấn đá bazan hạt mịn màu đen xám (Rajmahal black basalt) ốp kín toàn bộ tòa thánh đường, đại thần Sulaiman đã cho vận chuyển đá bằng thuyền dọc theo hệ thống sông Hằng và sông Atrai từ vùng đồi Rajmahal (nay thuộc bang Jharkhand, Ấn Độ), đồng thời tận dụng lại một số cấu kiện đá cổ từ các phế tích thời Pala và Sena trong vùng để đẽo gọt lại mặt sau thành những mảng phù điêu Hồi giáo tinh mỹ. Chính sắc đá đen trầm mặc ánh lên vẻ bóng mượt sau mỗi cơn mưa đã mang lại cho ngôi đền danh hiệu Kala Pahar hay Kala Ratna (Viên ngọc đen của Bengal).
Theo giáo nghĩa Hồi giáo, giá trị thiêng liêng của một ngôi thánh đường nằm ở sự thanh khiết của không gian hướng về Qibla (thánh địa Mecca) và tấm lòng thành kính của người dựng đền. Tấm bia đá khắc chữ Ả Rập trên cửa chính của Thánh đường Kusumba mở đầu bằng những lời kinh tôn vinh Đức Allah và lời dạy của Thiên sứ Muhammad khuyến khích việc xây dựng nơi lễ nguyện cho cộng đồng.
Khi bước vào lòng nhà đá đen mát lạnh dưới sáu mái vòm bán cầu, sự đối lập giữa ánh nắng chói chang bên ngoài và không gian tĩnh mặc bên trong giúp người tín đồ dễ dàng định tâm. Đặc biệt, trên các hốc cầu nguyện Mihrab bằng đá đen ở bức tường phía tây, các nghệ nhân đã chạm khắc hình ảnh những chùm nho, đóa hoa sen nở và dây xích treo đèn hương, biểu trưng cho ánh sáng trí tuệ và phúc lành của Thượng Đế soi chiếu xuống trần gian.
Bằng chứng lịch sử nguyên bản của công trình vẫn còn hiện diện nguyên vẹn ngay phía trên cửa vòm trung tâm ở mặt tiền phía đông: đó là tấm bia đá bazan đen khắc chữ Ả Rập (kết hợp cụm từ chỉ năm bằng tiếng Ba Tư) theo lối thư pháp Tughra thanh thoát. Minh văn ghi rõ ngôi thánh đường này được xây dựng dưới thời trị vì của Quốc vương Ghiyasuddin Bahadur Shah (tức Sultan Ghiyasuddin Bahadur Shah I của vương triều Suri tại Bengal, trị vì từ năm 1555 tới năm 1560 SCN) bởi Sulaiman vào năm 966 lịch Hijri (Sanah Sitt wa Sittin wa Tis'a Mi'ah, tương ứng với năm 1558 tới 1559 SCN).
Ngoài tấm bia chính này, bên trong lòng thánh đường, ngay phía trên hốc mihrab bên phải, còn có một tấm bia đá thứ hai khắc các câu kinh Qur'an (Surah Al-Mulk) và lời cầu chúc cho nhà vua được khắc bởi nghệ nhân thư pháp tên là Hamid Khan.
Khi quan sát kỹ một số khối đá ở chân tường bên ngoài hoặc bậc cửa của Thánh đường Kusumba, du khách đôi khi thấy thấp thoáng những đường gờ kiến trúc cổ từ thời kỳ tiền Hồi giáo. Một số lời đồn dân gian từng hiểu lầm đây là một ngôi đền cổ được sửa lại thành thánh đường; thực chất, các cuộc khảo sát của Cục Khảo cổ học Bangladesh đã chứng minh tòa nhà được thiết kế và xây dựng mới hoàn toàn từ móng theo chuẩn mực thánh đường Hồi quốc Bengal vào năm 1558, chỉ có một số phiến đá bazan hiếm quý từ các phế tích thời Pala - Sena bị đổ nát trong vùng được người thợ thế kỷ 16 thu gom, lật mặt đá phẳng ra ngoài để chạm khắc hoa văn Hồi giáo mới.
IITừ Thời Vương Triều Suri Thế Kỷ 16 Qua Cơn Địa Chấn 1897 Tới Biểu Tượng Trên Tờ Tiền 5 Taka
Trải qua hơn bốn trăm sáu mươi năm tồn tại giữa vùng đồng bằng huyện Manda, Thánh đường Kusumba đã vượt qua cả sự tàn phá của thiên tai lẫn biến động thời cuộc để giữ vững vị thế là di tích Hồi giáo quan trọng nhất của tỉnh Naogaon.
- Năm 1558 tới 1559 SCN (966 AH)Đại thần Sulaiman xây dựng Thánh đường Kusumba và đào hồ Kusumba DighiDưới triều Sultan Ghiyasuddin Bahadur Shah I, đại thần Sulaiman cho đào hồ nước ngọt khổng lồ dài gần 400 mét và dựng ngôi thánh đường bọc đá bazan đen sáu mái vòm ở bờ tây hồ.
- Thế kỷ 17 tới thế kỷ 19Trung tâm lễ nguyện của cư dân lưu vực sông AtraiNgôi thánh đường và hồ nước ngọt Kusumba Dighi trở thành tâm điểm sinh hoạt tôn giáo và nguồn cung cấp nước sạch quanh năm cho hàng chục ngôi làng thuộc huyện Manda.
- Ngày 12 tháng 6 năm 1897Hư hại ba mái vòm trong trận đại động đất AssamTrận động đất lịch sử năm 1897 làm sập ba trong số sáu mái vòm trên nóc và làm nứt tường bao ngoài sân, nhưng toàn bộ khung tường đá bazan đen, hai cột đá và lầu cầu nguyện bên trong vẫn đứng vững.
- Thế kỷ 20Cục Khảo cổ học trùng tu hoàn chỉnh sáu mái vòm và chọn in trên tờ tiền 5 TakaChính quyền khảo cổ phục dựng lại ba mái vòm bị sập, gia cố tường đá và Ngân hàng Trung ương Bangladesh đưa hình ảnh Thánh đường Kusumba lên tờ tiền giấy và đồng xu 5 Taka.
Truyền thuyết về hồ nước Kusumba Dighi rộng bảy mươi bảy bigha. Ngay phía trước mặt tiền phía đông của thánh đường là hồ nước ngọt Kusumba Dighi dài khoảng 380 mét (1.250 bộ Anh) và rộng khoảng 270 mét (900 bộ Anh). Theo truyền thuyết dân gian vùng Naogaon, để giúp người dân làng Kusumba thoát khỏi cảnh hạn hán thiếu nước uống vào mùa khô, ngài Sulaiman đã cho hàng nghìn dân công đào hồ nước sâu rộng này và dùng chính đất sét đào lên từ lòng hồ để nung gạch xây lõi tường cho thánh đường cũng như đắp nền gò cao ráo xung quanh, tạo nên một chỉnh thể kiến trúc và thủy lợi gắn kết bền chặt.
IIITường Đá Bazan Đen Sáu Mái Vòm, Hai Cột Đá Trung Tâm Và Lầu Hoàng Gia Chạm Trổ Độc Bản
Thánh đường Kusumba nằm trong một khuôn viên có tường gạch bao quanh, phía đông mở một cổng vòm lớn có chòi canh hai bên (monumental gateway) nhìn thẳng ra bậc thềm đá của hồ Kusumba Dighi. Tòa thánh đường có mặt bằng hình chữ nhật gọn gàng và cân đối với chiều dài phủ bì 17,67 mét (58 bộ Anh) theo trục Bắc Nam và chiều rộng 12,80 mét (42 bộ Anh) theo trục Đông Tây. Toàn bộ lõi tường gạch dày được bọc kín bằng những phiến đá bazan đen xám đẽo phẳng phiu, bốn góc ngoài là bốn tháp góc hình bát giác chia đốt bằng các đường gờ đá nổi nằm dưới đường diềm mái uốn cong nhẹ kiểu Bengal.
Bên trong lòng thánh đường, ở trục giữa chạy dọc theo chiều Bắc Nam có dựng hai cây cột đá bazan đen vững chãi. Hai cây cột này cùng các vòm cuốn nhọn chia không gian nội thất thành hai dãy dọc (aisles) và ba gian ngang (bays), tức sáu ô vuông bằng nhau, đỡ sáu mái vòm bán cầu (hai hàng nhân ba vòm) trên đỉnh mái.
Bức tường mặt đông trổ 3 cửa vòm nhọn hình nhiều thùy hoa (multi-cusped arches), cửa giữa lớn nhất gắn tấm bia đá năm 966 AH; hai bên cánh cổng và các ô khám giả trên mặt tường đá được chạm khắc nổi những đóa hoa hồng (rosettes) và dây hoa chạy dọc.
Hai cây cột đá bazan nguyên khối đẽo mười hai cạnh xen lẫn tiết diện vuông đứng ở trung tâm lòng nhà, kết hợp cùng hệ vòm góc cánh buồm (pendentives) nâng đỡ 6 mái vòm bán cầu uy nghiêm trên nóc.
Trên bức tường Qibla phía tây, đối diện với cửa chính giữa và cửa phía nam là hai hốc cầu nguyện mihrab bằng đá đen chạm trổ cực kỳ công phu với các cột đá nhỏ hình bình nước (kalasa), vòm cuốn nhiều thùy, họa tiết chùm nho và dây leo xoắn; sát bên bắc mihrab trung tâm là bục giảng kinh (minbar) bằng đá.
Điểm độc đáo bậc nhất của Thánh đường Kusumba nằm ở gian phía tây bắc: thay vì đặt mihrab ở tầng trệt, toàn bộ gian này được dựng một sàn lầu bằng đá bazan nặng đặt trên bốn cột đá chạm trổ, có cầu thang đá hẹp đi lên; ngay trên tầng lầu này có một hốc mihrab đá thứ ba chạm khắc lộng lẫy dành riêng cho thống đốc hoặc hoàng gia hành lễ.
Hai bức tường bên phía bắc và phía nam mỗi bên có 2 cửa vòm được lắp lưới thông gió bằng đá đục lỗ giúp lấy gió mát từ đại hồ Kusumba Dighi rộng 380 m x 270 m nằm ngay trước sân đông.
| Hạng mục | Thông số lịch sử và kiến trúc | Nguồn kiểm chứng |
|---|---|---|
| Niên đại và người dựng | Năm 1558 tới 1559 SCN (966 lịch Hijri); do đại thần Sulaiman dựng dưới triều Sultan Ghiyasuddin Bahadur Shah I | Bia đá chữ Ả Rập - Ba Tư năm 966 AH và Banglapedia |
| Kích thước tòa nhà | Hình chữ nhật: dài 17,67 m x rộng 12,80 m (58 x 42 ft); bốn tháp góc bát giác và diềm mái cong | Cục Khảo cổ học Bangladesh (Department of Archaeology) |
| Hệ thống mái và cột | 6 mái vòm bán cầu (2 hàng x 3 vòm) đặt trên 2 cột đá bazan đen độc lập ở trục giữa | Bách khoa toàn thư quốc gia Banglapedia (Kusumba Mosque) |
| Cấu trúc nội thất đặc sắc | Tường bọc đá bazan đen chạm nổi; 2 mihrab đá tầng trệt và 1 mihrab đá trên lầu hoàng gia Badshah-ka-Takht ở góc tây bắc | Khảo sát kiến trúc di sản Naogaon |
| Vị trí và hồ nước | Làng Kusumba, huyện Manda, tỉnh Naogaon, vùng Rajshahi; bên bờ tây hồ Kusumba Dighi (380 m x 270 m) | Chính quyền tỉnh Naogaon và Wikidata (Q3348664) |
IVThế Đất Và Hướng
Nằm trên vùng đất cổ Varendra (Barind Tract) thuộc lưu vực sông Atrai, hướng của Thánh đường Kusumba được xác lập theo quy tắc hướng Qibla của Hồi giáo (quay về hướng Tây tới Mecca). Phần dưới đây phân tích địa thế của công trình theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện.
Xét về sơn thủy đại cục và Minh Đường tụ thủy tại tọa độ 24,7511 độ vĩ bắc, 88,6811 độ kinh đông, Thánh đường Kusumba tọa lạc trên một gò đất cao ráo ở bờ phía Tây của hồ nước ngọt khổng lồ Kusumba Dighi (dài ba trăm tám mươi mét, rộng hai trăm bảy mươi mét), cách dòng chảy của sông Atrai (Shib-Atrai) không xa về phía đông. Cũng giống như Thánh đường Bagha và Thánh đường Choto Sona, ngôi thánh đường sở hữu thế đất tọa Tây hướng Đông, tiền đường lâm đại thủy: lưng tựa vào bức tường Qibla bọc đá bazan đen dày đặc ở hướng Tây làm Huyền Vũ, mặt tiền mở ba cửa vòm nhìn qua cổng Đông thẳng ra bậc thềm đá và mặt hồ Kusumba Dighi mênh mông đóng vai trò Minh Đường tụ thủy.
Xét về khí chất vật liệu và sự cân bằng âm dương, toàn bộ tòa thánh đường là một khối đá bazan đen xám (mang tính Kim và Thủy trầm tĩnh, vững chãi) đặt trên nền đất đỏ cổ Varendra (hành Thổ) và soi bóng xuống mặt hồ nước ngọt rộng bảy mươi bảy bigha ở hướng Đông (cung Chấn đón ánh mặt trời mọc). Sự kết hợp giữa mặt nước rộng lớn đón nắng ban mai ở phía trước và khối đá đen trầm mặc ở phía sau giúp khu vực thánh đường luôn giữ được trường khí thanh tịnh, mát mẻ và bền vững qua hàng trăm năm thiên tai địa chấn.
VNăm Thời Lễ Nguyện Bên Hồ Kusumba Dighi Và Điểm Hội Tụ Tâm Linh Vùng Naogaon
Là niềm tự hào của người dân tỉnh Naogaon trên tờ tiền 5 Taka, Thánh đường Kusumba hiện vẫn duy trì đầy đủ các buổi lễ nguyện Hồi giáo hằng ngày theo lịch thuần âm Hijri và đón tiếp đông đảo du khách hành hương. Bảng dưới đây tổng hợp các thời lễ chính tại thánh đường.
| Thời gian | Hệ lịch | Tên lễ tiết | Nghi thức và sinh hoạt tại Thánh đường Kusumba |
|---|---|---|---|
| Năm thời mỗi ngày (Fajr, Dhuhr, Asr, Maghrib, Isha) | Lịch Hồi giáo (theo vị trí mặt trời) | Năm buổi lễ nguyện Salah hằng ngày | Tín đồ địa phương bước lên bậc thềm từ hồ Kusumba Dighi, qua cổng Đông vào lòng nhà đá đen dưới 6 mái vòm để cầu nguyện hướng về các hốc mihrab đá phía tây. |
| Trưa Thứ Sáu hằng tuần | Lịch tuần | Đại lễ nguyện ngày Thứ Sáu (Jumu'ah) | Hàng nghìn tín đồ từ các xã quanh huyện Manda hội tụ về phủ kín cả lòng thánh đường lẫn sân cỏ rộng phía đông để nghe giảng Khutbah và lễ nguyện chung. |
| Suốt tháng thứ 9 (Ramadan) và đêm 27 Ramadan | Lịch âm Hồi giáo Hijri | Lễ nguyện Tarawih tháng chay Ramadan và Đêm Định Mệnh (Laylat al-Qadr) | Tổ chức các buổi đọc kinh Qur'an, cầu nguyện đêm dưới ánh đèn chiếu sáng mặt tiền đá đen và chia sẻ bữa ăn mở chay bên bờ hồ. |
| Ngày 1 tháng Shawwal và 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch âm Hồi giáo Hijri | Đại lễ Eid al-Fitr và Eid al-Adha | Kỳ đại lễ lớn nhất năm quy tụ cộng đồng Hồi giáo vùng Manda và Naogaon về dự lễ nguyện buổi sáng và tham quan di tích. |
Ánh bình minh trên Viên ngọc đen của Bengal. Nếu có dịp đứng trên bậc thềm đá của hồ Kusumba Dighi vào buổi sáng sớm, khi sương mù trên mặt hồ vừa tan và những tia nắng đầu tiên chiếu rọi vào mặt tiền đá bazan đen xám của ngôi thánh đường năm 1558, du khách sẽ hiểu vì sao người dân xứ Bengal lại gọi nơi đây là Viên ngọc đen. Giữa màu xanh của lúa đồng, rặng cọ và mặt nước mênh mông, tòa cổ tự đá sáu vòm đứng đó như một khúc ca bằng đá tạc vào lòng đất mẹ Naogaon.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Làng Kusumba, huyện Manda, tỉnh Naogaon, vùng Rajshahi
- Đường tới
- Thánh đường tọa lạc tại làng Kusumba, huyện Manda, tỉnh Naogaon, vùng Rajshahi, nằm ngay gần trục quốc lộ R685 nối thành phố Rajshahi với thị xã Naogaon (cách thành phố Rajshahi khoảng 45 tới 50 km về phía bắc và cách trung tâm thị xã Naogaon khoảng 35 km về phía nam). Từ thành phố Rajshahi hoặc từ khu di tích Paharpur / Naogaon, quý vị có thể đi xe buýt tuyến Rajshahi - Naogaon và xuống tại điểm dừng Kusumba Mosque ở huyện Manda, từ đường cái chỉ cần đi bộ vài trăm mét theo con đường rợp bóng cây bên bờ hồ Kusumba Dighi là tới cổng thánh đường.
- Toạ độ
- 24.7511, 88.6811
Thánh đường Kusumba là di tích khảo cổ quốc gia đồng thời là nơi thờ phượng đang hoạt động. Khi đến tham quan, quý vị vui lòng mặc trang phục kín đáo lịch sự che kín vai và đầu gối (phụ nữ nên có khăn choàng che tóc), tháo giày dép trước khi bước vào sàn lễ nguyện. Xin giữ trật tự khi tín đồ đang hành lễ Salah, không tự ý leo trèo lên cầu thang đá hẹp dẫn lên lầu hoàng gia Badshah-ka-Takht nếu không được phép của nhân viên bảo tồn, và không chạm tay lên các bức phù điêu đá đen cổ trên mihrab.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Kusumba, Naogaon
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Thánh đường Kusumba được mệnh danh là Viên ngọc đen của Bengal (Kala Ratna)?
Ngôi thánh đường được gọi là Viên ngọc đen của Bengal vì khác với đa số thánh đường xây bằng gạch đỏ ở vùng đồng bằng, toàn bộ mặt ngoài và mặt trong của tường gạch Thánh đường Kusumba được ốp kín bằng những khối đá bazan màu đen xám lấy từ vùng đồi Rajmahal và được chạm khắc hoa văn tinh xảo như một món trang sức bằng đá đen.
Thánh đường Kusumba được xây dựng vào năm nào và do ai khởi lập?
Theo tấm bia đá khắc chữ Ả Rập và Ba Tư theo lối thư pháp Tughra gắn phía trên cửa vòm chính mặt đông, Thánh đường Kusumba được xây dựng vào năm 966 lịch Hijri (tức năm 1558 tới 1559 SCN) bởi một vị quan đại thần cao cấp tên là Sulaiman dưới triều đại của Sultan Ghiyasuddin Bahadur Shah I.
Cấu trúc mái vòm và cột đá bên trong Thánh đường Kusumba được bố trí như thế nào?
Lòng thánh đường hình chữ nhật được hai cây cột đá bazan đen đứng ở trục giữa chia thành hai dãy dọc (aisles) và ba gian ngang (bays), tạo thành 6 ô vuông bằng nhau đỡ 6 mái vòm bán cầu trên nóc (ba mái vòm từng bị sập trong trận động đất năm 1897 và đã được Cục Khảo cổ học phục dựng hoàn chỉnh).
Điểm độc đáo nhất trong bố cục nội thất ở góc tây bắc của Thánh đường Kusumba là gì?
Ở gian phía tây bắc bên trong lòng nhà không đặt hốc mihrab ở tầng trệt như hai gian kia, mà được dựng một sàn lầu cầu nguyện hai tầng bằng đá bazan (Badshah-ka-Takht) tựa trên bốn cột đá chạm trổ, phía trên tầng lầu có một hốc mihrab đá chạm khắc cực kỳ lộng lẫy dành riêng cho bậc vương giả hoặc quan tổng trấn.
Hình ảnh Thánh đường Kusumba xuất hiện trên tờ tiền mệnh giá nào của Bangladesh?
Với giá trị lịch sử và nghệ thuật chạm khắc đá tiêu biểu cho thế kỷ 16, hình ảnh mặt tiền phía đông và sáu mái vòm của Thánh đường Kusumba đã được Ngân hàng Trung ương Bangladesh chọn in trên tờ tiền giấy và đồng xu mệnh giá 5 Taka.