Từ chân núi Phượng Hoàng, quý vị qua tam quan ngoài, qua sân dưới rồi bắt đầu bước lên dãy bậc đá dài mà người ta đếm được 112 bậc. Rừng thông hai bên dày dần, gió trên núi mát hơn dưới đồng. Hết bậc là sân trên, và trước mặt là một tòa đền hai tầng tám mái, đầu đao cong. Bên trong hậu cung là pho tượng đồng của người được thờ.
Đó là Chu Văn An, người thầy mà nhiều đời học trò Việt Nam coi là khuôn mẫu. Ông không được thờ ở đây vì có công với một làng hay một họ. Ông được thờ ở đây vì đây là chỗ ông đã bỏ chốn quan trường mà về, mở trường dạy học, viết sách, và nằm lại trên đỉnh núi phía sau đền.
INgười Thầy Được Thờ
Chu Văn An sinh năm 1292, quê gốc làng Quang Liệt, huyện Thanh Trì cũ, nay thuộc Hà Nội (Báo Hải Phòng), hiệu là Tiều Ẩn, nghĩa là người ẩn làm tiều phu. Ông mở trường dạy học từ khi còn trẻ, được vua Trần Minh Tông mời làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám và dạy thái tử. Đời Trần Dụ Tông, ông dâng sớ can vua, không được nghe thì cáo quan về núi Phượng Hoàng, người đời sau gọi tờ sớ ấy là Thất trảm sớ. Về núi, ông dạy học, viết sách và tìm hiểu thuốc men (trang thông tin các xã tỉnh Lạng Sơn chép lại). Ông mất năm 1370.
Bốn chữ Hán ở đầu trang là tên đền ghi theo âm Hán Việt do thư viện đặt, không chép từ hoành phi tại đền.
Thư viện xếp nơi này vào nhóm Nho Giáo, cùng mạch với bài Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm. Lý do nằm ở tư cách người được thờ. Chu Văn An được thờ vì là bậc thầy của đạo học, và ông là một trong rất ít nhà Nho Việt được tòng tự, tức được thờ theo, ở Văn Miếu Quốc Tử Giám (Dân trí). Ở Văn miếu Mao Điền của trấn Hải Dương, tên ông đứng đầu tám danh nhân được thờ cùng Khổng Tử.
Mao Điền thờ ông ở bậc phối thờ trong một văn miếu trấn. Còn ở đây ông là vị được thờ chính, trong một ngôi đền riêng, trên chính đất ông mất. Hai nơi bổ sung cho nhau chứ không trùng nhau.
Nhiều người đi lễ đọc bốn chữ Vạn thế sư biểu trên đường bậc đá và nghĩ đó là danh hiệu triều đình phong riêng cho Chu Văn An. Bốn chữ ấy nghĩa là người thầy làm gương cho muôn đời, vốn là lời tôn xưng dùng cho Khổng Tử ở các văn miếu. Người đời sau mượn lời ấy để tôn Chu Văn An, cho thấy ông được đặt ở vị trí rất gần với bậc thầy của đạo Nho, chứ không phải một sắc phong có văn bản.
Chỗ thứ hai: ngôi đền quý vị thấy không phải kiến trúc đời Trần. Đền cũ bị hư hại, bản đang đứng dựng lại từ thập niên 1990 và xong năm 2008, theo lối kiến trúc thời Nguyễn (Dân trí, Báo Hải Phòng).
IITừ Trường Núi Phượng Hoàng Tới Đền Hôm Nay
Năm dựng đầu tiên của đền chưa khảo được. Tài liệu địa phương chép đền được lập sau khi Chu Văn An mất năm 1370, trên đất ông từng ở và dạy học. Những mốc chắc chắn hơn thuộc về lần dựng lại gần đây.
- 1292Chu Văn An sinhÔng sinh ở làng Quang Liệt, huyện Thanh Trì cũ. Dân trí ghi ngày sinh là 25 tháng 8 năm Nhâm Thìn.
- Đời Trần Minh TôngLàm Tư nghiệp Quốc Tử GiámÔng được mời làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, dạy thái tử và con em quý tộc.
- Đời Trần Dụ TôngCáo quan về núi Phượng HoàngÔng dâng sớ can vua, không được nghe thì cáo quan, về ở núi Phượng Hoàng, lấy hiệu Tiều Ẩn, mở trường dạy học.
- 1370Ông mất, dân lập đềnÔng mất tại núi Phượng Hoàng. Tài liệu địa phương chép đền được lập sau đó. Mộ tương truyền nằm trên đỉnh núi.
- Thập niên 1990Dựng lại đềnĐền cũ bị hư hại, việc dựng lại bắt đầu từ thập niên 1990 (Báo Hải Phòng).
- 1998 hoặc 2008Xếp hạng di tích quốc giaBáo Hải Phòng và VinWonders ghi năm 1998, Dân trí ghi năm 2008. Thư viện chưa tra được số quyết định.
- 2008Xong hai giai đoạn trùng tuĐền chính kiểu chữ Nhị, hai tầng tám mái, cùng hệ sân và bậc đá hoàn thành sau hai giai đoạn trùng tu.
Chỗ vênh rõ nhất là năm xếp hạng. Báo Hải Phòng và VinWonders ghi di tích được xếp hạng quốc gia năm 1998, trong khi Dân trí ghi năm 2008. Năm 2008 cũng là năm xong đợt trùng tu, nên có thể một nguồn đã gộp hai việc. Chúng tôi chưa tìm được quyết định xếp hạng để phân định.
Về năm mất, trang thông tin các xã tỉnh Lạng Sơn và VinWonders ghi 1370, còn Dân trí chỉ nêu năm sinh. Năm 1370 là con số được dùng rộng rãi, thư viện dùng theo, và ghi lại để quý vị biết không phải nguồn nào cũng nêu.
Về những gì ông để lại bằng chữ, sử cũ chép ông soạn Tứ thư thuyết ước, sách tóm lược bốn bộ sách gốc của Nho học, cùng hai tập thơ Tiều ẩn thi tập bằng chữ Hán và Tiều ẩn quốc ngữ thi tập bằng chữ Nôm. Phần lớn đã thất truyền, nay chỉ còn một số bài thơ chữ Hán được các sách tuyển đời sau chép lại. Vì thế danh tiếng của ông chủ yếu đến từ tư cách người thầy và từ lời chép của sử, hơn là từ văn bản ông viết.
Cũng theo sử cũ, khi ông mất, triều Trần cho thờ ông ở Văn Miếu, đặt cạnh các bậc tiên hiền của đạo Nho. Đó là mốc sớm nhất của việc thờ ông ở cấp triều đình. Ngôi đền trên núi Phượng Hoàng là lớp thờ của dân vùng ông ở, hai lớp thờ ấy song song tồn tại suốt nhiều thế kỷ.
IIIĐền Chính, Mộ Và Lưu Quang Đường
Khu di tích có ba chỗ chính, xếp theo độ cao của núi: đền thờ ở sườn, nền Lưu Quang đường nơi ông dạy học, và mộ trên đỉnh, cách đền chừng sáu trăm mét (Dân trí). Đền chính dựng theo hình chữ Nhị, tức hai nếp nhà song song, gồm năm gian tiền tế và một gian hậu cung, mái hai tầng tám mái, trang trí rồng phượng mây (Báo Hải Phòng, trang tỉnh Lạng Sơn).
Hai lớp cổng chia khu đền thành sân dưới, sân giữa và sân trên (Báo Hải Phòng).
Dãy bậc đá dẫn từ sân dưới lên đền chính, trên đường có bốn chữ Vạn thế sư biểu.
Năm gian tiền tế nối một gian hậu cung, mái hai tầng tám mái. Pho tượng đồng Chu Văn An đặt trong hậu cung.
Nền nhà nơi ông dạy học trên núi. Công trình gỗ xưa không còn, dấu còn lại là nền và tên gọi.
Mộ tương truyền của ông nằm trên đỉnh núi, gần mộ có một giếng nhỏ người đi lễ hay dừng uống nước (Chí Linh quê tôi).
Đặt cạnh các di tích gần đó thì dễ phân vai. Chùa Côn Sơn, cách chừng 3,5 cây số, là chốn tổ thiền phái Trúc Lâm. Đền Kiếp Bạc, cách chừng 3,6 cây số, thờ Hưng Đạo Đại Vương theo dòng Trần Triều, khác hẳn hệ thờ ở đây. Đền thờ Nguyễn Trãi dưới chân núi Ngũ Nhạc thờ một nhà Nho và nhà văn thế kỷ 15. Còn đền này thờ người thầy của thế kỷ 14, lớp Nho học sớm nhất của vùng Chí Linh.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói trước rằng đây là phần thư viện tự đọc theo phép địa lý cổ truyền, không có trong văn bản nào của đền. Riêng chuyện mộ nằm ở đầu phượng là lời truyền trong dân, được nhiều nguồn chép lại, thư viện ghi rõ là lời truyền.
Tên núi đã là một cách đọc đất. Người vùng này gọi quả núi là Phượng Hoàng vì dáng núi như con chim phượng xòe cánh, và lời truyền kể mộ Chu Văn An nằm đúng đầu phượng (Dân trí, VinWonders). Trong phép xem đất núi, chỗ đầu của một thế hình thú là chỗ khí tụ mạnh nhất. Đặt mộ người thầy ở đó, còn đền ở sườn, là để người sống đi lên còn người đã khuất ở trên cao nhất.
Đền ở đây theo thế tựa sơn rất rõ: lưng dựa vào núi, rừng thông bọc hai bên như hai cánh tay, trước mặt là đất thấp dần xuống đồng. Dãy 112 bậc đá biến độ dốc thành một con đường có nhịp. Mỗi lớp sân dưới, giữa, trên là một chỗ dừng, để người lên đền đổi dần từ nhịp chân đồng sang nhịp trên núi. Các nguồn tra được không ghi hướng mặt đền theo phương vị, nên thư viện không nêu.
Còn một lớp nghĩa nữa. Người xưa về ẩn ở núi thường chọn chỗ khuất, nhưng không quá xa người. Núi Phượng Hoàng đủ cao để yên tĩnh, đủ gần đồng để học trò tìm đến. Trường Lưu Quang đường đặt ở đó là chọn đất theo đúng việc dạy học: cần một chỗ tách khỏi đời mà vẫn nối được với đời.
VKhai Bút Đầu Xuân Và Giỗ Thầy
Lễ ở đền theo lệ thờ một bậc thầy của đạo học. Lệ riêng dễ nhận nhất là khai bút đầu xuân: ngày mùng sáu tháng Giêng, học trò và người trong vùng về đền viết những nét chữ đầu năm và xin chữ. Ngày giỗ ông là ngày trọng của cả năm.
| Thời điểm âm lịch | Nghi thức | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 6 tháng Giêng | Lễ khai bút | Học trò và người trong vùng về đền dâng hương, khai bút và xin chữ đầu năm (Báo Hải Phòng). |
| Mùng 1 tới 25 tháng Tám | Lễ hội mùa thu | Trang thông tin các xã tỉnh Lạng Sơn chép lại ghi kỳ hội mùa thu kéo dài trong khoảng này. |
| Ngày 15 tháng Chín | Giỗ Chu Văn An | Ngày tưởng niệm ông, có lễ dâng hương tại đền (Báo Hải Phòng). |
Lệ xin chữ ở đây nên được hiểu đúng như cái nó vốn là: một nếp tôn thầy trọng chữ, người xin mang về một nét chữ để nhắc mình việc học. Nếp ấy hợp với con người được thờ, một người đã rời chốn quan trường để giữ lấy việc dạy học.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Núi Phượng Hoàng, phường Chu Văn An (phường Văn An cũ, thành phố Chí Linh cũ, tỉnh Hải Dương cũ), thành phố Hải Phòng
- Đường tới
- Nằm trên núi Phượng Hoàng, phường Chu Văn An, thành phố Hải Phòng, thuộc vùng Chí Linh cũ. Cách chùa Côn Sơn chừng 3,5 km và đền Kiếp Bạc chừng 3,6 km, nên thường đi cùng một chuyến.
- Toạ độ
- 21.1279, 106.3587
Đường lên đền là 112 bậc đá dốc, xin quý vị đi giày chắc chân và đi chậm. Lệ của nơi thờ một bậc thầy là ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào tiền tế và hậu cung, không đặt lễ mặn, không đốt vàng mã trước ban thờ. Lên mộ trên đỉnh núi thì giữ yên lặng, không để rác quanh mộ và quanh giếng nước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền thờ Chu Văn An
Contribute photos, information or video for Chu Van An TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Chu Văn An ở Chí Linh thờ ai
Thờ Chu Văn An (1292 tới 1370), hiệu Tiều Ẩn, Tư nghiệp Quốc Tử Giám đời Trần, người thầy tiêu biểu của Nho học Việt Nam. Pho tượng đồng của ông đặt trong hậu cung. Ông được thờ với tư cách bậc thầy của đạo học, trên chính núi Phượng Hoàng nơi ông về dạy học và mất.
Đền Chu Văn An có bao nhiêu bậc đá
Đường lên đền chính có 112 bậc đá, theo Báo Hải Phòng và VinWonders. Dọc đường có bốn chữ Vạn thế sư biểu, nghĩa là người thầy làm gương cho muôn đời. Bậc đá chia khu đền thành các lớp sân dưới, sân giữa và sân trên.
Mộ Chu Văn An ở đâu
Mộ tương truyền của ông nằm trên đỉnh núi Phượng Hoàng, cách đền chừng sáu trăm mét, được lời truyền coi là ở đúng vị trí đầu phượng. Gần mộ có một giếng nhỏ. Trên núi còn nền Lưu Quang đường, nơi ông dạy học những năm cuối đời.
Lễ khai bút ở đền Chu Văn An vào ngày nào
Lễ khai bút tổ chức ngày mùng sáu tháng Giêng âm lịch, học trò và người trong vùng về đền dâng hương, viết những nét chữ đầu năm và xin chữ. Ngày giỗ Chu Văn An là ngày 15 tháng Chín âm lịch, theo Báo Hải Phòng.
Đền Chu Văn An được xếp hạng năm nào
Nguồn ghi khác nhau. Báo Hải Phòng và VinWonders ghi di tích quốc gia năm 1998, Dân trí ghi năm 2008. Đền hiện nay dựng lại từ thập niên 1990 và xong hai giai đoạn trùng tu năm 2008, nên có thể một nguồn đã gộp hai mốc làm một.