Ở rìa đông khu phố cổ Amsterdam, gần sông Amstel, quý vị gặp một khối nhà gạch nâu vuông vức, cao hơn hẳn mọi thứ chung quanh, cửa sổ vòm lớn xếp đều hai tầng. Nó không có tháp, không có tượng, không có vòm. Một vòng nhà thấp một tầng bao kín lấy nó như tường thành, chừa một khoảng sân lát đá ở giữa. Qua cổng, bước vào gian chính, việc đầu tiên quý vị nhận ra là dưới chân mình có cát, một lớp cát mịn rải đều trên sàn gỗ. Việc thứ hai là trên đầu treo hàng chục đèn chùm bằng đồng, mỗi đèn cắm đầy nến, và trong cả tòa nhà không có một bóng đèn điện nào.
Đây là Hội đường Bồ Đào Nha, người trong cộng đồng gọi là Esnoga, nơi thờ phượng của người Do Thái Sephardi, những người có tổ tiên từ Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Khánh thành năm 1675, khi ấy là hội đường lớn nhất thế giới, và theo cơ quan di sản Hà Lan, bố cục cùng đồ nội thất của nó vẫn giữ gần như nguyên như ngày khánh thành. Đây là nơi đầu tiên của Do Thái Giáo trong thư viện.
IDo Thái Giáo, Hội Đường Và Người Sephardi
Vì đây là bài đầu tiên về Do Thái Giáo trong thư viện, xin bắt đầu từ gốc. Do Thái Giáo là tôn giáo của dân Do Thái, một trong những tôn giáo độc thần cổ nhất còn tồn tại, tin vào một Thượng Đế duy nhất đã lập giao ước với tổ phụ Abraham và trao Lề Luật cho Moses (Môsê). Lề Luật ấy chép trong Torah, năm cuốn sách đầu của Kinh Thánh Hebrew, mà người Kitô hữu cũng giữ trong Cựu Ước. Người Do Thái không có tượng thờ, không vẽ hình Thượng Đế, và coi việc đọc, học, sống theo Torah là trung tâm của đời đạo.
Hội đường (synagogue, người Do Thái gọi là nhà tụ họp) là nơi cộng đồng họp lại để cầu nguyện, đọc Torah và học hỏi. Nó không phải đền thờ. Thời xưa dân Do Thái chỉ có một Đền thờ duy nhất ở Jerusalem, nơi dâng lễ vật. Từ khi Đền thờ ấy bị phá hủy năm 70, không còn nơi dâng lễ vật nữa, và hội đường ở khắp nơi thành chỗ giữ đạo. Vì thế trong hội đường không có bàn thờ, không có lễ tế, chỉ có hòm Torah chứa các cuộn sách Lề Luật chép tay và bục đọc để đọc sách ấy cho cả cộng đồng nghe.
Người Do Thái chia thành nhiều nhánh theo đường lưu tán. Sephardi là những người có tổ tiên sống ở bán đảo Iberia, tức Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, chữ này gốc từ tên Sepharad mà người Do Thái xưa gọi vùng đất ấy. Ashkenazi là những người có tổ tiên ở Trung Âu và Đông Âu. Hai nhánh cùng một đức tin, cùng Torah, nhưng khác nhau về giọng đọc kinh, về bài ca, về một số lệ trong lễ và cả cách gọi đồ thờ. Người Sephardi ở Amsterdam gọi hòm Torah là hekhal và bục đọc là tevah, còn người Ashkenazi gọi là aron và bimah.
Năm 1492 vương quốc Tây Ban Nha buộc người Do Thái hoặc cải đạo hoặc rời đi, và năm 1497 người Do Thái ở Bồ Đào Nha bị buộc cải đạo. Nhiều gia đình sống bề ngoài như người Công Giáo mà vẫn giữ ký ức đạo cũ. Từ cuối thế kỷ 16, một phần trong số họ tìm tới Amsterdam, nơi họ có thể trở lại Do Thái Giáo công khai. Họ nói tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Tây Ban Nha, nên cộng đồng được gọi là Cộng đồng Do Thái Bồ Đào Nha (Portugees-Israëlietische Gemeente), và hội đường của họ mang tên Hội đường Bồ Đào Nha dù nằm ở Hà Lan. Chữ Esnoga là cách người Sephardi gọi hội đường trong thứ tiếng của họ, theo Posen Library.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất: nhiều người Việt gọi mọi hội đường là đền thờ Do Thái. Theo cách hiểu của chính Do Thái Giáo thì chỉ có một Đền thờ, ở Jerusalem, và hội đường là nhà cầu nguyện và học Lề Luật. Kiến trúc sư Esnoga có lấy cảm hứng từ mô hình Đền thờ Solomon do Rabbi Jacob Jehuda Leon làm khoảng năm 1640, nhưng đó là cảm hứng về hình khối, không phải để thay Đền thờ.
Thứ hai: chữ Bồ Đào Nha trong tên chỉ gốc gác của cộng đồng Do Thái đã dựng hội đường, không có nghĩa nó thuộc về nước Bồ Đào Nha.
IITừ Ba Cộng Đồng Nhỏ Tới Hội Đường Lớn Nhất Thế Giới
Người Sephardi ở Amsterdam lúc đầu lập ba cộng đồng nhỏ, mỗi nơi có chỗ cầu nguyện riêng. Theo joodsamsterdam, 26 đèn chùm đồng hôm nay có ba kiểu, ứng với ba cộng đồng ấy. Khi ba nơi hợp làm một và cộng đồng ngày càng đông, nhu cầu một hội đường lớn thành việc chung. Cùng thời ấy Amsterdam đang ở thời hoàng kim của thế kỷ 17, thời dựng những nhà thờ như Westerkerk, và hội đường mới được dựng theo cùng lối cổ điển nghiêm cẩn của thành phố.
- 1616Lập Ets HaimCộng đồng lập Ets Haim, vừa là trường dạy Lề Luật vừa là thư viện. Về sau thư viện mang thêm tên Livraria Montezinos và nay nằm trong khuôn viên hội đường.
- 1670Quyết định xâyTheo Posen Library, cộng đồng đặt việc xây hội đường mới năm 1670.
- 1671Khởi côngNgày 11 tháng 3 năm 1671 khởi công. Nhà đặt trên khoảng 3.000 cọc gỗ đóng sâu 12 mét tới lớp cát, theo joodsamsterdam.
- 1672Dòng chữ trên cổngTrên cửa chính có dòng chữ trích Thánh Vịnh 5 câu 8, theo lời nguyện vào nhà Chúa nhờ lòng thương xót của Ngài, kèm năm 5432 theo lịch Do Thái, tức 1672, theo Trung tâm Nghệ thuật Do Thái của Đại học Hebrew.
- 1675Khánh thànhNgày 2 tháng 8 năm 1675, tức ngày 10 tháng Menachem Av năm 5435 theo lịch Do Thái. Lễ khánh thành kéo dài một tuần, có ca đoàn và dàn nhạc. Họa sĩ Romeyn de Hooghe khắc một bản tranh ghi lại cảnh ấy.
- 1852 tới 1854Thay khung cửa sổNhững ô kính chì ban đầu được thay bằng khung gang, theo joodsamsterdam. Bố cục gian chính không đổi.
Có hai chỗ các nguồn ghi khác nhau, thư viện nêu cả hai. Về kiến trúc sư: Posen Library, tạp chí Ons Amsterdam và cơ quan di sản Hà Lan (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) ghi người thiết kế là Elias Bouman, một thợ cả người không theo đạo Do Thái, cũng là người góp tay vẽ hội đường Ashkenazi ở bên kia đường. Hồ sơ di tích trên monumenten.nl thì ghi hai kiến trúc sư là Daniel Stalpaert và Elias Bouman.
Về chi phí: Posen Library ghi hơn 186.000 florin, còn Ons Amsterdam ghi 162.568,50 gulden, đã tính cả lễ khánh thành. Florin và gulden là hai tên của cùng một đồng tiền Hà Lan thời ấy, nên chỗ vênh nằm ở con số chứ không ở đơn vị. Ngoài ra các nguồn ghi khác nhau về niên đại của hòm Torah, nên thư viện không nêu năm của nó.
IIIÁnh Nến, Sàn Cát Và Mười Hai Cột Đá
Cơ quan di sản Hà Lan xếp Esnoga vào lối cổ điển nghiêm cẩn của Cộng hòa Hà Lan thế kỷ 17, cùng lối với nhiều nhà thờ Tin Lành đương thời. Nhà hình chữ nhật, bên trong chia ba gian, gian giữa rộng, hai gian bên hẹp, ngăn nhau bằng những cột đá cát lớn kiểu Ionic. Theo Trung tâm Nghệ thuật Do Thái của Đại học Hebrew, bốn cột lớn đỡ mái, các cột nhỏ hơn đỡ gác phụ nữ.
Cái làm Esnoga khác các hội đường sau này là sự nguyên vẹn. Cơ quan di sản Hà Lan ghi bố cục và đồ nội thất vẫn là của năm 1675, không bị sửa đổi, nên cả tòa nhà là một tư liệu sống về một hội đường thế kỷ 17.
Tủ lớn đặt ở đầu hội đường đối diện cửa vào, chứa các cuộn Torah chép tay, theo joodsamsterdam cuộn cổ nhất có từ năm 1602. Hekhal ốp gỗ jacaranda Brazil vân đối xứng như soi gương, do Moses Curiel dâng, bên trong lót da mạ vàng đỏ.
Bục cao đặt ở đầu kia, gần cửa vào, nơi đọc Torah cho cả cộng đồng. Hekhal và tevah ở hai đầu đối nhau, khoảng giữa để trống.
Ghế gỗ xếp hai dãy dọc hai bên, quay mặt vào trục giữa chứ không quay về hekhal, mỗi chỗ có ngăn đựng sách kinh. Người dự lễ vì thế nhìn thấy nhau và nhìn thấy người đọc.
Theo lệ của hội đường chính thống, nam nữ ngồi riêng. Gác phụ nữ chạy quanh ba mặt, đặt trên mười hai cột đá tượng trưng mười hai chi tộc Israel.
Hội đường không có điện và không có sưởi. Hơn một nghìn ngọn nến trên 26 đèn chùm đồng và đèn tường là nguồn sáng duy nhất khi trời tối.
Sàn gỗ thông được rải một lớp cát mịn theo lệ Hà Lan xưa, để hút ẩm, giữ sạch bụi đất từ giày và làm nhẹ tiếng bước chân.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Số cọc móng | khoảng 3.000 cọc gỗ, sâu 12 m | joodsamsterdam |
| Số đèn chùm đồng | 26, ba kiểu | joodsamsterdam |
| Số ngọn nến | hơn 1.000 | joodsamsterdam |
| Chi phí xây | hơn 186.000 florin hoặc 162.568,50 gulden | Posen Library, Ons Amsterdam |
| Thư viện Ets Haim | 560 bản thảo, 30.000 sách in | trang esnoga.com |
Vòng nhà thấp bao quanh gian chính không phải để trang trí. Theo joodsamsterdam, trong đó có hội đường mùa đông, văn phòng, kho lưu trữ, nơi làm việc của rabbi, chỗ tắm nghi lễ, nhà ở của người giữ hội đường và người xướng kinh, và thư viện Ets Haim. Trang của cộng đồng gọi Ets Haim là thư viện Do Thái còn hoạt động lâu đời nhất thế giới. Năm 2003 thư viện vào Danh mục Ký ức Thế giới của UNESCO, với 560 bản thảo và 30.000 sách in.
IVThế Đất Và Hướng
Người đọc quen lối xem đất của người Việt có lẽ sẽ muốn biết tòa nhà này ngồi thế nào, nên thư viện viết thêm mục này. Nhưng trước hết phải nói cho rõ: Do Thái Giáo không có phép phong thủy. Quy tắc hướng của hội đường chỉ có một, bắt nguồn từ Kinh Thánh: người cầu nguyện hướng về Jerusalem, nơi Đền thờ xưa đứng, nên hòm Torah được đặt ở bức tường phía Jerusalem. Theo trang temples.org, hekhal của Esnoga nằm ở phía đông nam, hướng về Jerusalem, còn tevah ở đầu đối diện. Những gì viết tiếp theo là cách đọc riêng của thư viện theo con mắt cổ truyền Việt Nam, không có trong tư liệu của cộng đồng và cũng không phải điều người dựng hội đường tính tới.
Điều đầu tiên là nền đất. Amsterdam là thành phố dựng trên đất bùn thấp hơn mặt biển, và hội đường phải đứng trên khoảng ba nghìn cọc gỗ đóng sâu mười hai mét. Theo lối Việt, đất yếu nhiều nước là đất Thủy vượng mà Thổ suy. Người xưa ở đồng bằng Bắc Bộ cũng đóng cọc, đắp nền cho đình chùa trên đất trũng, gọi là tôn nền. Ở đây rừng cọc dưới đất làm việc ấy.
Thứ hai là thế vòng thành. Gian chính cao lớn đứng giữa, một vòng nhà thấp một tầng bao kín bốn phía, chừa sân ở giữa. Người Việt đọc bố cục này là thế chủ cao khách thấp, khối chính trội hẳn, các khối phụ quây lại che chắn như la thành quanh một cung điện. Khí được giữ trong vòng, không tán ra phố.
Thứ ba là thủy và hỏa. Một thành phố của kênh và sông, một tòa nhà thắp sáng hoàn toàn bằng lửa nến. Sách cũ có quẻ Thủy Hỏa Ký Tế, nước ở trên lửa ở dưới, hai hành gặp nhau đúng chỗ. Lớp cát rải trên sàn thuộc hành Thổ, hút ẩm, giữ cho gỗ khô, đọc theo ngũ hành là Thổ chế Thủy. Đây hoàn toàn là cách nhìn của người đọc hôm nay, người Sephardi rải cát vì lệ nhà cửa Hà Lan và thắp nến vì thời ấy chưa có cách thắp sáng nào khác.
Cuối cùng là hướng. Theo lối Việt, nhà thường được đọc theo cửa chính, còn ở đây thì trục thiêng lại nằm ở đầu hekhal quay về đông nam. Lấy hekhal làm mặt thì hội đường nhìn về phía mặt trời mọc mùa đông, phía mà nhiều nhà Việt cũng ưa. Hai truyền thống tới cùng một phía bằng hai lý do khác hẳn nhau.
VSabbath Và Các Lễ Theo Lịch Do Thái
Lễ ở Esnoga theo lịch Do Thái, một thứ âm dương lịch: tháng tính theo mặt trăng, năm được điều chỉnh theo mặt trời bằng tháng nhuận, gần với cách âm lịch Việt Nam vẫn làm. Ngày trong lịch Do Thái bắt đầu từ lúc mặt trời lặn, nên mọi ngày lễ đều mở ra từ tối hôm trước. Vì không có điện, các buổi lễ lúc trời tối đều diễn ra dưới ánh nến. Bài chỉ ghi ngày.
| Lễ | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Sabbath | Lịch Do Thái, hằng tuần từ tối thứ Sáu tới tối thứ Bảy | Ngày nghỉ thánh, nhắc việc Thượng Đế nghỉ ngày thứ bảy sau sáu ngày tạo dựng. Buổi lễ sáng thứ Bảy có đọc một đoạn Torah từ bục tevah. |
| Rosh Hashanah | Lịch Do Thái, ngày 1 và 2 tháng Tishri | Năm mới Do Thái, mở đầu mười ngày sám hối. Có nghi thức thổi kèn sừng cừu shofar. |
| Yom Kippur | Lịch Do Thái, ngày 10 tháng Tishri | Ngày Chuộc Tội, ngày thiêng nhất năm, nhịn ăn trọn ngày và cầu nguyện trong hội đường từ tối hôm trước tới tối hôm sau. |
| Sukkot | Lịch Do Thái, từ ngày 15 tháng Tishri | Lễ Lều Tạm bảy ngày, nhớ những năm dân Israel đi trong sa mạc, người ta dựng lều lá để ăn và ở trong đó. |
| Pesach | Lịch Do Thái, từ ngày 15 tháng Nisan | Lễ Vượt Qua, nhớ việc ra khỏi Ai Cập, ăn bánh không men trong suốt kỳ lễ. |
| Shavuot | Lịch Do Thái, ngày 6 tháng Sivan | Lễ Ngũ Tuần, nhớ ngày Torah được trao ở núi Sinai. |
Ngày khánh thành hội đường, 10 tháng Menachem Av năm 5435, rơi ngay sau ngày 9 tháng Av, ngày chay tưởng nhớ Đền thờ Jerusalem, theo lịch Do Thái. Thư viện không tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại đây nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Mr. Visserplein 3, 1011 RD Amsterdam, Noord-Holland
- Đường tới
- Hội đường ở số 3 quảng trường Mr. Visserplein, khu phố Do Thái cũ phía đông trung tâm Amsterdam, gần sông Amstel. Từ ga trung tâm Amsterdam đi về phía đông nam chừng hai cây số, có tàu điện mặt đất và tàu điện ngầm dừng gần quảng trường.
- Toạ độ
- 52.3676, 4.9053
Esnoga là hội đường của một cộng đồng đang giữ đạo, lệ của cộng đồng là lệ phải theo. Nam giới che đầu khi vào gian chính, hội đường có mũ nhỏ kippah cho khách. Ăn mặc kín đáo. Trong buổi lễ nam nữ ngồi riêng, nữ ngồi trên gác. Vào ngày Sabbath và ngày lễ, không chụp ảnh, không dùng máy móc hay thiết bị điện trong hội đường, vì đó là những ngày cộng đồng kiêng mọi việc làm. Không chạm vào hekhal và tevah.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Hội đường Bồ Đào Nha, Amsterdam (Esnoga)
Contribute photos, information or video for Portuguese Synagogue (Amsterdam)Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
hội đường bồ đào nha amsterdam xây năm nào
Hội đường khởi công ngày 11 tháng 3 năm 1671 và khánh thành ngày 2 tháng 8 năm 1675, tức ngày 10 tháng Menachem Av năm 5435 theo lịch Do Thái. Khi xong đây là hội đường lớn nhất thế giới. Posen Library và cơ quan di sản Hà Lan ghi kiến trúc sư là Elias Bouman, hồ sơ monumenten.nl ghi Daniel Stalpaert cùng Elias Bouman.
hội đường do thái khác đền thờ thế nào
Theo Do Thái Giáo chỉ có một Đền thờ, ở Jerusalem, nơi xưa dâng lễ vật. Đền thờ ấy bị phá hủy năm 70, từ đó hội đường thành nơi cộng đồng tụ họp cầu nguyện, đọc và học Torah. Hội đường không có bàn thờ hay lễ tế, chỉ có hòm Torah và bục đọc.
người do thái sephardi là ai
Sephardi là người Do Thái có tổ tiên sống ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, chữ này gốc từ tên Sepharad. Sau năm 1492 và 1497 nhiều người phải rời bán đảo Iberia, một phần tới Amsterdam từ cuối thế kỷ 16 để giữ đạo công khai. Họ khác người Ashkenazi gốc Trung Âu, Đông Âu ở giọng đọc kinh và một số lệ.
vì sao hội đường bồ đào nha không có điện
Hội đường giữ nguyên như năm 1675 và không lắp điện, không lắp sưởi. Hơn một nghìn ngọn nến trên 26 đèn chùm đồng là nguồn sáng duy nhất khi trời tối, nên các buổi lễ buổi tối diễn ra dưới ánh nến. Sàn gỗ cũng được rải cát mịn theo lệ Hà Lan xưa để hút ẩm và giảm tiếng động.
thư viện ets haim là gì
Ets Haim là thư viện và trường học Lề Luật do cộng đồng Sephardi Amsterdam lập năm 1616, nay nằm trong khuôn viên hội đường. Trang của cộng đồng gọi đây là thư viện Do Thái còn hoạt động lâu đời nhất thế giới. Năm 2003 thư viện vào Danh mục Ký ức Thế giới của UNESCO, giữ 560 bản thảo và 30.000 sách in.