Trong ba cố đô hoàng gia của vương triều Malla tại thung lũng Kathmandu, nếu như kinh thành Kathmandu tự hào với Đền Taleju Bhawani và Dinh Nữ thần Sống Kumari Ghar, Kathmandu và cố đô Patan nổi tiếng với Đền đá Krishna Mandir, quảng trường Patan Durbar, thì thành phố cổ Bhaktapur (Khwopa trong tiếng Newar, tức Thành phố của những người sùng đạo) lại sở hữu công trình kiến trúc chùa tháp vươn cao hùng vĩ nhất trên toàn cõi Nepal: Đền năm tầng Nyatapola (Nyatapola Temple). Tọa lạc tại phía bắc quảng trường Taumadhi nối liền với quần thể Quảng trường Hoàng cung Bhaktapur Durbar, tòa tháp năm tầng mái lợp ngói đỏ đặt trên năm cấp chân đế bậc thang vươn lên độ cao hơn 30 mét (khoảng 100 feet), in bóng sừng sững trên nền trời dãy Himalaya tuyết trắng.
Được vị vua kiêm nhà bảo trợ nghệ thuật vĩ đại Bhupatindra Malla cho khởi công và hoàn thành thần tốc vào năm 1702 (năm 822 theo lịch Nepal Sambat), Đền Nyatapola vừa là biểu tượng tối thượng của kỹ thuật mộng gỗ và gạch nung truyền thống Newar, vừa ẩn chứa chiều sâu huyền bí của Ấn Độ giáo Mật tông (Shakta Tantra): ngôi đền thờ nữ thần tối mật Siddhi Lakshmi được xây dựng để thiết lập thế cân bằng âm dương và làm dịu đi cơn thịnh nộ của thần hủy diệt Bhairava tại ngôi đền Bhairavnath nằm ngay góc đông nam cùng một quảng trường.
INữ Thần Mật Tông Siddhi Lakshmi, Huyền Sử Trấn Chế Thần Bhairava Và Năm Cặp Hộ Pháp Tăng Gấp Mười Lần Sức Mạnh
Trong ngôn ngữ Newar bản địa (Nepal Bhasa), tên gọi Nyatapola có nghĩa đen hết sức giản dị là Ngôi đền Năm tầng mái (Nyata là năm tầng, Pola là mái hiên chùa tháp). Thế nhưng ẩn sau tên gọi mô tả hình dáng kiến trúc ấy là một vị nữ thần hộ quốc vô cùng uy linh của truyền thống Mật tông Shakta mà tên hiệu không phải người dân thường nào cũng dám gọi thẳng: Nữ thần Siddhi Lakshmi (còn gọi là Siddhilakshmi hoặc một hóa thân Mật tông tối cao của nữ thần chiến thắng Durga Mahishamardini và Guhya Kali). Khác với các ngôi đền mở cửa đón bá tánh vào chiêm bái hằng ngày, nội điện (Garbhagriha) của Đền Nyatapola luôn đóng kín quanh năm; chỉ có các vị tư tế dòng tộc Rajopadhyaya Brahmin và Karmacharya nắm giữ mật chú truyền thừa mới được phép bước vào bên trong thực hiện các nghi lễ mật pháp thờ phụng pho tượng đá đen của nữ thần Siddhi Lakshmi.
Mặc dù người ngoài không thể nhìn thấy pho tượng chính trong nội điện, hình tướng thần học của nữ thần Siddhi Lakshmi lại được các nghệ nhân thời vua Bhupatindra Malla khắc họa công khai ngay trên bức vòm gỗ chạm (Torana) phía trên cửa chính hướng Nam và trên khắp 108 thanh chống mái bằng gỗ (Tundal) đỡ năm tầng mái: nữ thần hiện ra với chín gương mặt (hoặc một gương mặt chính uy nghiêm) và mười sáu cánh tay (hoặc mười tám cánh tay) cầm đầy đủ các pháp khí hàng ma như đao, kiếm, đinh ba, chùy, cung tên, tù và, sọ người, đứng chế ngự các thế lực hỗn mang và ban phát năng lực tâm linh siêu việt (Siddhi) cùng sự thịnh vượng cát tường (Lakshmi) cho vương triều.
Biên niên sử truyền khẩu và văn bia tại Bhaktapur ghi lại câu chuyện đầy kịch tính giải thích vì sao quốc vương Bhupatindra Malla lại quyết định xây dựng một ngôi đền cao tới năm tầng tại quảng trường Taumadhi vào năm 1702. Nguyên tại phía đông của quảng trường này từ trước đã có ngôi đền thờ Akash Bhairava (hay Kashi Vishwanath Bhairavnath, hóa thân phẫn nộ đáng sợ của thần Shiva). Vào cuối thế kỷ 17, người dân Bhaktapur tin rằng thần Bhairava đang nổi cơn thịnh nộ dữ dội khiến kinh thành liên tiếp gặp thiên tai, hạn hán và bất ổn.
Khi vua Bhupatindra Malla triệu tập các bậc đại đạo sư Mật tông (Tantrik) và chiêm tinh gia hoàng gia để cầu hỏi phương sách hóa giải, các đạo sư đã tra cứu kinh điển Mật giáo và tấu trình rằng: sức mạnh cuồng nộ của nguyên lý Nam tính (Bhairava / Purusha) chỉ có thể được thuần hóa và cân bằng bởi nguyên lý Nữ tính tối cao (Shakti / Prakriti) ở cấp độ cao hơn. Do đó, nhà vua đã cho dựng Đền Nyatapola thờ nữ thần hộ mệnh của hoàng tộc là Siddhi Lakshmi trên một bệ nền cao năm cấp và vươn lên năm tầng mái cao hơn hẳn ngôi đền Bhairavnath đối diện. Truyền thuyết kể rằng ngay khi nữ thần Siddhi Lakshmi được an vị trên tòa tháp năm tầng nhìn xuống quảng trường Taumadhi, thần Bhairava đã lập tức nguôi giận; từ đó hai vị thần Nam và Nữ cùng nhau bảo hộ thành cổ Bhaktapur trong hòa bình và thịnh vượng, và hằng năm vào dịp lễ hội năm mới Bisket Jatra, hai cỗ xe rước của thần Bhairava và nữ thần Bhadrakali vẫn hội ngộ ngay dưới chân bậc thềm Nyatapola.
Triết lý đặc sắc nhất hiện diện ngay trên lối dẫn lên Đền Nyatapola là quy luật nhân mười lần năng lượng từ thô tới tinh thông qua năm cặp tượng hộ pháp bằng đá đứng gác dọc theo cầu thang năm cấp. Ở bậc nền thứ nhất dưới cùng sát mặt đất quảng trường là hai đô vật huyền thoại của Bhaktapur tên là Jaya Malla và Phatta Malla, những người được truyền tụng là có sức mạnh gấp mười lần một người đàn ông khỏe mạnh bình thường. Bậc thứ hai là đôi Voi đá (Hasti) mạnh gấp mười lần hai đô vật; bậc thứ ba là đôi Sư tử đá (Simha) mạnh gấp mười lần đôi voi; bậc thứ tư là đôi Quái thú đầu chim mình sư tử (Shardula / Griffon) mạnh gấp mười lần đôi sư tử; và bậc thứ năm ngay trước thềm cửa nội điện là hai vị tiểu nữ thần Baghini (nữ thần Hổ) và Singhini (nữ thần Sư tử) mạnh gấp mười lần đôi Shardula. Như vậy, nữ thần Siddhi Lakshmi ngự bên trong nội điện mang quyền năng tâm linh lớn gấp mười vạn lần sức lực phàm trần: một ẩn dụ trực quan tuyệt đẹp của Ấn Độ giáo dạy rằng sức mạnh cơ bắp hữu hình luôn phải cúi đầu trước trí tuệ và năng lượng tâm linh vô hình.
Nhiều du khách khi tới thành cổ Bhaktapur thường nhầm lẫn rằng Đền Nyatapola nằm ngay trong sân chính của Quảng trường Hoàng cung (Layaku / Durbar Square nơi có Cung điện 55 Cửa sổ và Cổng Vàng). Thực tế, Nyatapola nằm tại Quảng trường Taumadhi, chỉ cách Quảng trường Hoàng cung khoảng 200 mét về phía đông nam qua một ngõ gạch lát đá cổ, và cả hai quảng trường này đều nằm chung trong Khu di sản Thế giới UNESCO Bhaktapur Durbar Square.
IIKỳ Tích Xây Dựng Trong Bảy Tháng Năm 1702 Với Sáu Trăm Ngàn Viên Gạch Và Sức Chịu Đựng Qua Hai Trận Đại Địa Chấn
Không giống nhiều công trình cổ đại bị thất lạc hồ sơ xây dựng, quá trình kiến tạo Đền năm tầng Nyatapola vào năm 1702 (năm 822 lịch Nepal Sambat) đã được triều đình của quốc vương Bhupatindra Malla (trị vì vương quốc Bhaktapur từ năm 1696 tới năm 1722) ghi chép tỉ mỉ tới từng viên gạch, từng khúc gỗ và từng bữa ăn phát cho thợ thủ công trong bộ sử liệu hành chính lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Nepal (tư liệu Siddhi Agnihotra và sổ công trình Nyatapola được các học giả Niels Gutschow và Bernhard Kölver công bố). Nhờ bộ hồ sơ độc nhất vô nhị này, hậu thế biết rõ rằng toàn bộ tòa tháp khổng lồ cao 30 mét đã được hoàn thành chỉ trong vòng hơn bảy tháng (khoảng 214 ngày) từ lúc khởi móng tới lễ lắp chóp tháp vàng Gajur vào tháng 6 năm 1702.
Để khích lệ tinh thần muôn dân, đích thân quốc vương Bhupatindra Malla đã tự tay vác ba viên gạch đầu tiên đặt xuống nền móng, kéo theo sự hưởng ứng nhiệt thành của cư dân toàn thành phố Bhaktapur cùng các vùng phụ cận chỉ trong năm ngày đã vận chuyển hơn sáu trăm ngàn viên gạch nung và hàng nghìn cây gỗ sal khổng lồ từ rừng núi về quảng trường Taumadhi. Trải qua hơn ba thế kỷ, sự kiện làm rạng danh kỹ thuật xây dựng của Nyatapola trên toàn thế giới chính là việc tòa tháp cao vút này đã đứng vững gần như nguyên vẹn qua cả hai trận đại địa chấn khốc liệt nhất lịch sử Nepal hiện đại: trận động đất mạnh 8,0 độ Richter ngày 15 tháng 1 năm 1934 và trận động đất Gorkha mạnh 7,8 độ Richter ngày 25 tháng 4 năm 2015.
- Tháng 11 năm 1701 tới tháng 6 năm 1702Quốc vương Bhupatindra Malla khởi công và hoàn thành Đền Nyatapola trong hơn 7 thángĐích thân nhà vua vác những viên gạch đầu tiên khởi đầu công trình; hàng vạn người dân và thợ thủ công Newar làm việc liên tục hoàn thành 5 cấp nền và 5 tầng mái vào mùa hè năm 1702 (năm 822 lịch Nepal Sambat), cử hành đại lễ hiến tế lửa Kotyahuti.
- Năm 1717Vua Bhupatindra Malla mở rộng Đền Bhairavnath đối diện tại quảng trường TaumadhiMười lăm năm sau khi dựng Nyatapola, vua Bhupatindra Malla tiếp tục nâng cấp ngôi đền thờ thần Bhairava ở góc đông nam quảng trường từ một tầng lên hai tầng (về sau nâng thành ba tầng), hoàn thiện thế đối xứng âm dương cho không gian Taumadhi.
- Ngày 15 tháng 1 năm 1934Đứng vững kỳ diệu trong trận đại địa chấn Nepal - Bihar mạnh 8,0 độ RichterTrong khi trận động đất năm 1934 san phẳng phần lớn các đền đài tại Bhaktapur (bao gồm cả đền Bhairavnath bên cạnh), tòa tháp năm tầng Nyatapola chỉ bị sụp nhẹ phần mái trên cùng và nhanh chóng được phục hồi nguyên trạng.
- Năm 1979UNESCO ghi danh Quảng trường Bhaktapur Durbar và Đền Nyatapola là Di sản Thế giớiĐền Nyatapola trở thành biểu tượng kiến trúc tiêu biểu nhất của Khu di tích Quảng trường Bhaktapur Durbar thuộc Di sản Thế giới Thung lũng Kathmandu (Ref. 121).
- Ngày 25 tháng 4 năm 2015 và năm 2020Trụ vững qua trận động đất Gorkha 7,8 độ Richter và đại trùng tu mái ngói cộng đồngTrận động đất năm 2015 làm sập nhiều đền đá tại quảng trường hoàng cung nhưng Nyatapola vẫn đứng sừng sững, chỉ bị nứt nhẹ tầng mái thứ năm; năm 2020, hàng nghìn người dân Bhaktapur tự nguyện góp công tu bổ lại tầng mái trên cùng theo truyền thống Jhara (lao động nghĩa vụ cộng đồng).
Bí quyết kỹ thuật chống động đất của các bậc thầy kiến trúc Newar năm 1702. Các kỹ sư kết cấu hiện đại từ Nhật Bản, Đức và Nepal khi khảo sát Đền Nyatapola sau trận động đất năm 2015 đã chỉ ra bốn yếu tố kỹ thuật thiên tài giúp tòa tháp cao 30 mét đứng vững trên nền đất trầm tích hồ cổ: thứ nhất là khối chân đế bậc thang năm cấp (Plinth) đóng vai trò như một chiếc đệm giảm chấn khổng lồ có trọng tâm cực thấp; thứ hai là hệ khung cột gỗ sal lồng ghép bằng chốt gỗ (Pegged timber frame) đặt lồng bên trong tường gạch vữa đất sét đàn hồi; thứ ba là các tầng mái thu nhỏ dần theo tỷ lệ hình tháp giúp phân tán năng lượng sóng địa chấn khi lắc lư; và thứ tư là chất lượng tuyệt hảo của hơn 600.000 viên gạch nung mặt gương (Ma-Apa và Dachi-Apa) chống thấm nước mưa suốt ba thế kỷ.
IIINăm Cấp Chân Đế Bậc Thang, Năm Tầng Mái Chồng Diêm Và 108 Thanh Chống Gỗ Chạm Khắc Tinh Xảo
Trong toàn bộ lịch sử kiến trúc Nepal hiện chỉ còn lại duy nhất hai ngôi đền có kết cấu năm tầng mái (ngôi đền thứ hai là đền Kumbheshwar ở Patan, nhưng Kumbheshwar nằm trên nền thấp), do đó Đền Nyatapola với năm tầng mái đặt trên năm cấp chân đế cao vút là ngôi đền cao nhất Nepal, đạt tổng chiều cao khoảng 30 mét (tương đương một tòa nhà 10 tầng hiện đại). Riêng phần chân đế năm cấp bậc thang xây bằng gạch đỏ viền đá xám đã cao tới hơn 8 mét, nâng mặt sàn tầng trệt của ngôi đền lên cao ngang tầm mái của các dãy phố cổ hai bên quảng trường Taumadhi.
Phần thân tháp phía trên chân đế có mặt bằng hình vuông mỗi cạnh dài khoảng 10,8 mét ở tầng một và thu hẹp dần qua năm tầng mái chồng diêm lợp ngói đất nung truyền thống (Jhingati). Tại tầng trệt, một hành lang hàng hiên gồm 20 cột gỗ chạm khắc (mỗi mặt 6 cột) bao bọc quanh tường gạch của phòng nội điện (Garbhagriha). Nâng đỡ năm tầng mái đua rộng với các chuông gió bằng đồng treo ở mọi góc đao là 108 thanh chống mái bằng gỗ sal (Tundal): 28 thanh ở tầng một, 24 thanh ở tầng hai, 20 thanh ở tầng ba, 20 thanh ở tầng bốn và 16 thanh ở tầng năm, tất cả đều chạm khắc tinh vi các hóa thân nhiều tay của nữ thần Siddhi Lakshmi và thần hộ pháp Bhairava.
Trục cầu thang đá dốc đứng ở mặt chính phía Nam dẫn qua năm cấp chân đế được trấn giữ bởi năm cặp tượng đá chạm khắc nguyên khối cao gần 2 mét xếp theo thứ tự tăng gấp mười lần sức mạnh mỗi bậc: hai đô vật Jaya và Phatta Malla, đôi Voi đá, đôi Sư tử đá, đôi Quái thú Griffon (Shardula) và hai vị nữ thần Singhini cùng Baghini.
Ngay phía trên bộ cửa chính hướng Nam dẫn vào nội điện là tấm Torana gỗ bán nguyệt được coi là một trong những tuyệt tác chạm khắc gỗ đẹp nhất Nepal: chính giữa là nữ thần Siddhi Lakshmi chín gương mặt, mười tám cánh tay đạp lên quỷ dữ, bao quanh bởi bộ tám nữ thần mẫu hệ Ashtamatrika và các linh thú.
Khắp năm tầng mái từ dưới lên trên là 108 thanh chống mái gỗ sal nghiêng góc 45 độ chạm hình nữ thần Mật tông đứng trên tòa sen hoặc linh thú, kết hợp cùng các khung cửa sổ gỗ mắt cáo truyền thống Newar ở mỗi tầng tháp giúp thông khí và giảm tải trọng cho tường gạch.
Trên đỉnh tầng mái thứ năm là chóp tháp hình chuông bằng đồng mạ vàng (Suvarna Gajur) đặt trên đài sen lật ngửa, có dải băng kim loại mạ vàng (Dhvaja / Pataka) buông xuống mặt mái hướng Nam đóng vai trò đường dẫn thiên khí giáng lâm xuống nội điện.
Đền Nyatapola làm chủ toàn bộ không gian quảng trường Taumadhi lát gạch đỏ, phối hợp hài hòa với ngôi đền ba tầng mái hình chữ nhật Bhairavnath ở góc đông nam, giếng nước đá cổ Lun Hiti và tòa đình gỗ hai tầng ở góc tây bắc tạo thành quần thể kiến trúc đô thị hoàn chỉnh.
| Hạng mục | Thông số kỹ thuật và lịch sử xác thực | Nguồn kiểm chứng |
|---|---|---|
| Năm xây dựng và thời gian thi công | Hoàn thành tháng 6 năm 1702 (NS 822) dưới triều vua Bhupatindra Malla chỉ trong khoảng 214 ngày | Sổ lưu trữ công trình năm 1702 (Niels Gutschow & Bernhard Kölver, 1975) |
| Chiều cao và cấu trúc tầng | Cao khoảng 30 mét (100 feet), gồm 5 cấp chân đế bậc thang và 5 tầng mái chồng diêm | Hồ sơ Di sản Thế giới UNESCO Thung lũng Kathmandu (Ref. 121) |
| Khối lượng vật liệu sử dụng (theo sổ năm 1702) | Hơn 600.000 viên gạch nung các loại (Ma-Apa, Dachi-Apa) và hàng trăm tấn gỗ sal rừng tự nhiên | Tư liệu Thư viện Quốc gia Nepal và Cục Khảo cổ học Nepal |
| Hệ thống điêu khắc gỗ và đá | 5 cặp tượng hộ pháp đá trên cầu thang Nam, 20 cột hiên tầng trệt và 108 thanh chống mái Tundal | Khảo cứu kiến trúc của Wolfgang Korn (The Traditional Architecture of the Kathmandu Valley) |
| Khả năng kháng chấn lịch sử | Trụ vững qua cả hai trận đại địa chấn ngày 15/01/1934 (8,0 độ) và ngày 25/04/2015 (7,8 độ) | Báo cáo đánh giá di sản sau động đất của UNESCO và Chính phủ Nepal |
IVThế Đất Và Hướng
Thành cổ Bhaktapur được quy hoạch từ thời trung cổ theo hình dáng một chiếc vỏ ốc thiêng (Shankha) của thần Vishnu nằm trải dài theo trục Đông Tây trên một gò đất cao bên bờ bắc sông Hanumante. Trong cấu trúc đô thị hình vỏ ốc ấy, quảng trường Taumadhi và Đền năm tầng Nyatapola chiếm giữ đúng vị trí trung tâm kết nối giữa khu phố Thượng (Thane ở phía đông) và khu phố Hạ (Kwane ở phía tây). Phần dưới đây phân tích địa thế và tọa hướng của ngôi đền theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện.
Xét về địa hình sơn thủy tổng thể tại tọa độ 27,6714 độ vĩ bắc, 85,4294 độ kinh đông (độ cao khoảng 1.335 mét), thành phố cổ Bhaktapur tọa lạc trên một dải đồi đất cao nằm ở phía nam đồi Đền Changu Narayan (Di sản UNESCO cổ nhất thung lũng Kathmandu) và được bao bọc ở suốt mặt nam bởi dòng sông Hanumante chảy uốn khúc từ chân núi Mahadev Pokhari ở phía đông về phía tây để hợp lưu vào sông Manohara và sông Bagmati. Đền Nyatapola được đặt ngay tại điểm chuyển tiếp địa hình nơi thềm đất từ khu vực hoàng cung Bhaktapur Durbar thoải dần xuống bến sông Rama Ghat và Hanuman Ghat ở phía nam. Khoảng sân rộng lát gạch đỏ của quảng trường Taumadhi ngay trước chân cầu thang năm cấp của đền đóng vai trò một Nội Minh Đường vuông vức, thu nạp toàn bộ luồng nhân khí và dương khí từ các trục phố cổ hội tụ về.
Xét về tọa hướng và thế đối ngẫu âm dương trong quảng trường, Đền năm tầng Nyatapola được thiết kế chuẩn xác theo trục tọa Bắc hướng Nam: lưng đền tựa vững chãi vào gò đất cao phía bắc của khu hoàng cung Bhaktapur và dãy núi Nagarkot làm Hậu chẩm, còn mặt chính với cầu thang năm cặp hộ pháp và cửa nội điện mở thẳng về hướng Nam đón ánh nắng mặt trời rực rỡ suốt ngày và nhìn về phía dòng sông Hanumante làm Tiền thủy. Đặc biệt tinh tế là cách bố trí tương quan giữa hai ngôi đền lớn trong cùng một quảng trường: trong khi Đền Nyatapola (thờ nguyên lý Nữ tính Mật tông Siddhi Lakshmi, biểu trưng bằng hình tháp vuông vươn cao tĩnh tại) tọa Bắc hướng Nam, thì Đền Bhairavnath (thờ nguyên lý Nam tính mãnh liệt Bhairava, biểu trưng bằng mặt bằng chữ nhật dàn ngang) lại đặt ở cạnh phía đông và mở mặt tiền tọa Đông hướng Tây. Hai trục Bắc Nam và Đông Tây giao cắt vuông góc ngay tại tâm điểm sân gạch Taumadhi tạo thành một trận đồ khóa khí chữ Thập (Mandala giao trục), vừa trấn áp hung sát vừa giữ cho mạch khí của cố đô Bhaktapur luôn cân bằng suốt hơn ba thế kỷ qua.
VĐại Lễ Kéo Xe Thần Năm Mới Bisket Jatra, Lễ Kỷ Niệm Khánh Thành Đền Và Đêm Hoa Đăng Dipankha
Mặc dù nội điện trên đỉnh Đền Nyatapola là không gian mật truyền khép kín, nhưng năm bậc thềm đá cao rộng và quảng trường Taumadhi dưới chân đền lại chính là sân khấu lễ hội lớn nhất và sôi động nhất của toàn thành phố Bhaktapur. Mỗi khi có đại lễ hay hội chợ truyền thống, hàng vạn cư dân Newar trong trang phục đen viền đỏ cổ truyền (Haku Patasi) lại ngồi kín trên năm cấp chân đế gạch đỏ của Nyatapola để theo dõi các nghi thức rước thần. Bảng dưới đây tổng hợp các kỳ lễ hội tiêu biểu gắn liền với ngôi đền.
| Thời gian | Hệ lịch | Tên lễ tiết | Nghi thức và hoạt động lễ hội tại Đền Nyatapola & Quảng trường Taumadhi |
|---|---|---|---|
| Từ ngày 27 tháng Chaitra tới mồng 5 tháng Baisakh (khoảng ngày 10 tới 18 tháng 4 dương lịch) | Lịch Mặt trời Vikram Samvat (Tết Năm mới Nepal) | Đại lễ Năm mới Bisket Jatra (Biska Jatra) và Cuộc kéo co xe thần Bhairava | Lễ hội lớn nhất trong năm của Bhaktapur kéo dài 9 ngày 8 đêm: ngay dưới chân bậc thềm Đền Nyatapola, người dân lắp ráp hai cỗ xe gỗ khổng lồ cao như tòa tháp chở thần Bhairava và nữ thần Bhadrakali; hàng ngàn thanh niên khu Thượng (phía đông) và khu Hạ (phía tây) tổ chức cuộc kéo co cỗ xe thần kịch tính ngay trên sân Taumadhi dưới sự chứng giám của nữ thần Siddhi Lakshmi. |
| Ngày Mồng 1 nửa sáng tháng Ashadh (Ashadh Shukla Pratipada, khoảng tháng 6 hoặc tháng 7) | Âm lịch Nepal Sambat | Lễ kỷ niệm Ngày Khánh thành Đền Nyatapola (Busadya / Siddhi Lakshmi Puja) | Kỷ niệm ngày quốc vương Bhupatindra Malla lắp chóp tháp vàng hoàn thành đền vào năm 1702: các tư tế Rajopadhyaya và Karmacharya bước lên nội điện cử hành đại lễ mật pháp Puja, đồng thời treo lá cờ vải dài từ đỉnh mái tầng năm xuống chân đền báo hiệu một năm bình an. |
| Từ ngày 1 tới ngày 10 nửa sáng tháng Ashwin (khoảng tháng 9 hoặc tháng 10) | Âm lịch Hindu | Đại lễ Mười ngày Chiến thắng Dashain (Mohani Nakha của người Newar) | Trong chín đêm Navaratri tôn vinh Nữ thần Mẹ, bậc thềm năm cấp của Nyatapola sáng rực đèn dầu bơ và hoa vạn thọ; các đoàn nhạc lễ Dapa Bhajan tụ họp dưới hàng hiên 20 cột gỗ hát thánh ca ca ngợi nữ thần Durga và Siddhi Lakshmi suốt đêm. |
| Ngày Mồng 1 sau Rằm tháng Bhadra (khoảng tháng 8 hoặc tháng 9) | Âm lịch Nepal Sambat | Lễ hội Rước Bò Gai Jatra (Sa Paru) và Điệu múa gậy Ghintang Ghisi | Các gia đình có người thân qua đời trong năm dẫn những chú bò hoặc trẻ em hóa trang đi diễu hành qua quảng trường Taumadhi trước mặt Đền Nyatapola, kèm theo hàng trăm vũ công nhảy điệu múa gậy Ghintang Ghisi rộn rã để xua tan nỗi buồn sinh tử. |
| Tháng Kartik (tháng 10 hoặc tháng 11 dương lịch) | Âm lịch Hindu & Phật giáo Newar | Lễ hội Ánh sáng Tihar (Swanti), Tết Năm mới Nepal Sambat (Mha Puja) và Hội Sakimana Punhi | Vào đêm rằm tháng Kartik (Sakimana Punhi), người dân Bhaktapur xếp hàng tạ hạt ngũ cốc và khoai sọ rang ngay trước bậc thềm Đền Nyatapola và Đền Bhairavnath thành hình các vị thần và bảo tháp tuyệt đẹp rồi cùng chia lộc cho bá tánh. |
Hình ảnh hàng nghìn bàn tay chuyền gạch trên năm tầng mái năm 2020. Ba thế kỷ sau khi quốc vương Bhupatindra Malla cùng nhân dân Bhaktapur chung sức dựng nên Đền Nyatapola vào năm 1702, một cảnh tượng xúc động y hệt sử sách đã tái hiện vào mùa hè năm 2020: khi chính quyền thành phố Bhaktapur phát động đợt trùng tu tầng mái trên cùng bị ảnh hưởng bởi trận động đất năm 2015, thay vì thuê các nhà thầu cơ giới, hàng nghìn người dân địa phương gồm cả phụ nữ, thanh niên và người già đã tự nguyện xếp thành hàng dài từ mặt đất quảng trường Taumadhi lên tới đỉnh tháp cao 30 mét để chuyền tay nhau từng viên ngói đất nung và từng xô vữa theo đúng truyền thống Jhara (lao động công đức cộng đồng) của tổ tiên.
Chính sợi dây gắn kết máu thịt giữa cộng đồng cư dân Newar với di sản cha ông đã giữ cho Đền năm tầng Nyatapola không phải là một phế tích hóa đá, mà mãi mãi là trái tim kiêu hãnh đang đập giữa lòng cổ thành Bhaktapur.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Quảng trường Taumadhi (nối liền Quảng trường Hoàng cung Bhaktapur Durbar), thành phố Bhaktapur, tỉnh Bagmati, Nepal
- Đường tới
- Đền năm tầng Nyatapola tọa lạc tại Quảng trường Taumadhi (Taumadhi Square), trung tâm thành phố cổ Bhaktapur, cách thủ đô Kathmandu khoảng 13 tới 15 km về phía đông và cách Sân bay Quốc tế Tribhuvan khoảng 9 km. Từ Kathmandu (bến xe Bagbazar, Ratna Park hoặc Koteshwor), quý vị có thể đi xe buýt địa phương hoặc taxi theo đại lộ Araniko Highway khoảng 30 tới 40 phút tới cổng vào phía tây của Khu di sản Bhaktapur Durbar Square (mua vé tham quan bảo tồn di sản của Đô thị Bhaktapur tại cổng). Từ sân chính của Quảng trường Hoàng cung Bhaktapur (nơi có Cung điện 55 Cửa sổ), quý vị chỉ cần đi bộ theo con phố lát gạch đỏ khoảng 3 phút (200 mét) về phía đông nam là bước ra không gian rộng mở của Quảng trường Taumadhi với tòa tháp năm tầng Nyatapola sừng sững trước mắt.
- Toạ độ
- 27.6714, 85.4294
Khi tới tham quan Đền năm tầng Nyatapola tại quảng trường Taumadhi (thuộc Khu di sản Bhaktapur Durbar), du khách quốc tế được phép đi bộ lên cầu thang đá năm cấp ở mặt phía Nam để chụp ảnh cận cảnh năm cặp tượng hộ pháp khổng lồ và đứng trên hành lang cột gỗ tầng một ngắm nhìn toàn cảnh quảng trường Taumadhi cùng dãy núi xung quanh. Xin lưu ý rằng phòng nội điện (Garbhagriha) bên trong cánh cửa gỗ luôn đóng kín và chỉ dành riêng cho các tư tế mật pháp của đền; khi lên bậc thềm cao, xin quý vị giữ trật tự, ăn mặc lịch sự và không ngồi lên đầu hay lưng các pho tượng hộ pháp bằng đá cổ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền năm tầng Nyatapola, quảng trường Bhaktapur Durbar
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Nyatapola có nghĩa là gì và ngôi đền này thờ vị thần nào?
Trong tiếng Newar bản địa (Nepal Bhasa), Nyatapola có nghĩa là Ngôi đền Năm tầng mái. Bên trong nội điện khép kín của đền tôn trí pho tượng đá đen của Nữ thần Siddhi Lakshmi (hóa thân Mật tông tối cao và quyền năng nhất của nữ thần Durga Mahishamardini / Parvati), vị nữ thần hộ quốc của vương triều Malla chỉ có các tư tế mật pháp của đền mới được phép chiêm bái trực tiếp.
Vì sao vua Bhupatindra Malla lại cho xây dựng Đền Nyatapola đối diện với Đền Bhairavnath?
Theo biên niên sử và truyền thuyết Mật tông tại Bhaktapur, vào cuối thế kỷ 17, thần hủy diệt Bhairava ngự tại đền Bhairavnath ở quảng trường Taumadhi thường nổi cơn thịnh nộ gây bất ổn. Theo lời khuyên của các đạo sư Mật tông, năm 1702 vua Bhupatindra Malla đã cho dựng Đền Nyatapola cao năm tầng thờ nữ thần Siddhi Lakshmi (nguyên lý Nữ tính tối cao Shakti) ngay đối diện để thiết lập thế cân bằng âm dương và làm dịu cơn giận của thần Bhairava.
Năm cặp tượng đá đứng gác trên cầu thang dẫn lên Đền Nyatapola mang ý nghĩa gì?
Dọc theo cầu thang đá 5 cấp ở mặt Nam của đền là 5 cặp tượng hộ pháp được sắp xếp theo quy luật bậc trên mạnh gấp mười lần bậc dưới: bậc 1 là hai đô vật huyền thoại Jaya Malla và Phatta Malla (mạnh gấp 10 lần người thường), bậc 2 là đôi Voi (gấp 100 lần), bậc 3 là đôi Sư tử (gấp 1.000 lần), bậc 4 là đôi Quái thú đầu chim mình sư tử Shardula / Griffon (gấp 10.000 lần), và bậc 5 là hai nữ thần Baghini và Singhini (gấp 100.000 lần), tôn vinh quyền năng tâm linh vô song của nữ thần Siddhi Lakshmi ở bên trong.
Nhờ những đặc điểm kỹ thuật nào mà Đền Nyatapola cao 30 mét có thể trụ vững qua hai trận động đất năm 1934 và 2015?
Sự bền vững phi thường của Đền Nyatapola qua trận động đất 8,0 độ năm 1934 và 7,8 độ năm 2015 đến từ thiết kế kháng chấn truyền thống Newar: phần chân đế 5 cấp bậc thang rộng lớn tạo trọng tâm cực thấp như một bệ giảm chấn, kết hợp với hệ khung cột gỗ sal lồng mộng chốt gỗ đàn hồi bên trong tường gạch vữa đất sét và cấu trúc 5 tầng mái thu nhỏ dần theo hình tháp giúp triệt tiêu lực lắc ngang của sóng địa chấn.
Thời điểm nào trong năm là dịp đặc sắc nhất để chiêm ngưỡng lễ hội dưới chân Đền Nyatapola?
Thời điểm sôi động và ngoạn mục nhất tại quảng trường Taumadhi dưới chân Đền Nyatapola là kỳ Đại lễ Năm mới Bisket Jatra (diễn ra suốt 9 ngày vào giữa tháng 4 dương lịch hằng năm): hàng vạn người dân tụ hội trên các bậc thềm của đền để chứng kiến cuộc kéo co cỗ xe gỗ khổng lồ của thần Bhairava giữa hai nửa Đông và Tây của thành phố Bhaktapur.