ITrước Khi Đọc
Tại các phủ điện thờ Mẫu dọc đôi bờ sông Hồng hay nơi ngã ba sông Lèn linh thiêng trước cửa Đền Hàn Sơn xứ Thanh, khi ánh nến trên ban Tam Tòa vừa chuyển sang nhịp lễ dâng cung Thủy Phủ, tiếng đàn nguyệt của người cung văn bỗng lắng xuống những quãng ngân mềm mại, dặt dìu như sóng vỗ mạn thuyền. Không còn tiếng sênh tiền rộn rã của miền rừng núi Nhạc Phủ hay nhịp Phú hùng tráng của chốn Thiên Đình, giọng người hát mở ra làn điệu Cờn và điệu Phú chênh man mác nỗi niềm tâm sự: Thư trung Liễu Nghị truyền ngôn, Xích Lân Công Chúa hàng tồn thiên thu. Đó là Văn Chầu Đệ Tam Thoải Phủ, bản trường ca tôn vinh đấng Mẹ Nước khoác sắc áo trắng tinh khôi trong Đạo Mẫu Tứ Phủ.
Trong cấu trúc vũ trụ bốn miền của Đạo Mẫu Tứ Phủ, nếu ngôi Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên mang sắc đỏ thuộc hành Hỏa cai quản bầu trời mây gió, ngôi Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn mang sắc xanh thuộc hành Mộc cai quản rừng núi sơn lâm, và ngôi Mẫu Địa Phủ mang sắc vàng thuộc hành Thổ cai quản đất đai đồng ruộng, thì ngôi Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ mang sắc trắng (bạch sắc) thuộc hành Kim sinh Thủy, cai quản toàn bộ miền sông ngòi, hồ đầm, cửa biển, mưa móc và nguồn nước nuôi sống vạn vật. Trong ngôn ngữ cổ của nhà đền và giới cung văn miền Bắc, chữ Thủy (nước) được đọc chệch âm thành Thoải để vừa tránh phạm húy các triều đại xưa, vừa làm mềm âm hưởng câu hát khi ngân dài theo tiếng đàn nguyệt. Vì thế, Thủy Phủ được gọi là Thoải Phủ, Thủy Cung được gọi là Thoải Cung, và Đức Thánh Mẫu Đệ Tam được nhân dân trìu mến gọi là Mẫu Thoải.
Điểm làm nên sức lay động sâu xa nhất của bản Văn Chầu Đệ Tam Thoải Phủ so với các bản văn khác trong kho tàng hát văn Việt Nam chính là mạch tự sự thấm đẫm tình người. Thay vì chỉ liệt kê quyền phép tối thượng trên chín tầng mây, bài văn dành cả phần trung tâm để kể lại kiếp nạn oan khuất và sự giải cứu kỳ diệu của nàng Long Nữ: vị Công Chúa con yêu của Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình được gả về phương xa, vì giữ trọn đạo hiền thục mà bị nhà chồng phụ bạc, đầy ải ra chốn rừng hoang bến vắng chăn dê giữa gió táp mưa sa; may nhờ gặp chàng thư sinh Liễu Nghị trọng nghĩa khinh tài nhận lời mang bức huyết thư gõ vào cây quất thần để xuống tận cung Thủy Tinh bẩm báo với Long Vương và Tiền Đường Quân, nàng mới được rước về tòa Bạch Ngọc và hiển hóa thành bậc Thánh Mẫu cứu khổ giải oan cho muôn dân nước Việt. Nhờ cốt truyện ấy, mỗi khi tiếng hát văn Mẫu Thoải và Chầu Đệ Tam cất lên, những người phụ nữ từng chịu cảnh hàm oan, lận đận duyên phận hay sóng gió gia đạo đều tìm thấy ở cửa Mẫu Thoải một điểm tựa từ bi thấu hiểu tận đáy lòng.
Trang này giới thiệu trọn vẹn mười tám khổ văn chầu cổ truyền (tương ứng bảy mươi hai câu thơ) đại diện cho toàn bộ mạch thần tích và nghi lễ của ngôi Đệ Tam Thoải Phủ, kèm chỉ dẫn làn điệu nhịp phách, nghĩa bằng lời thường, bản dịch tiếng Anh và phần khảo cứu văn bản học từ ấn bản năm 1929.
Theo giáo nghĩa nội tại của Đạo Mẫu Tứ Phủ, Đức Thánh Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ (được tôn xưng trong khoa cúng và văn sớ là Thủy Cung Thánh Mẫu, Bạch Ngọc Thủy Tinh Công Chúa, Xích Lân Long Nữ, Thủy Tinh Công Chúa) là đấng Mẹ Từ Bi nắm giữ mạch nước nguồn sống của cả trời đất và con người. Đối với một quốc gia nông nghiệp lúa nước gắn liền với mạng lưới sông Hồng, sông Thái Bình, sông Mã, sông Lam và hàng ngàn dặm bờ biển như Việt Nam, nước vừa là nguồn phù sa nuôi lớn hạt gạo và đàn tôm cá, vừa là dòng chảy rửa sạch mọi uế tạp, oan khiên và buồn tủi.
Bởi chính Đức Mẫu Thoải từng đi qua thử thách cay đắng của kiếp hồng nhan bạc phận trước khi viên mãn ngôi vị Mẫu Nghi chốn Thủy Cung, tín đồ Đạo Mẫu tin rằng Ngài và vị nữ tướng khâm sai của Ngài là Chầu Đệ Tam Thoải Phủ có quyền năng đặc biệt trong việc cởi mở oan kết, hòa giải bất hòa gia đạo, xoa dịu nỗi đau tinh thần và hộ trì cho người đi sông đi biển được thuận buồm xuôi gió. Nước mắt tủi cực của người trần khi dâng lên trước tòa Bạch Ngọc đều được giọt nước cành dương của Mẫu Thoải hóa giải thành sự thanh lương và bình an.
Xét theo sử liệu văn bản học và văn học so sánh Đông Á, thần tích Xích Lân Long Nữ và Liễu Nghị truyền thư trong Văn Chầu Đệ Tam Thoải Phủ là một trường hợp tiêu biểu của quá trình Việt hóa và bản địa hóa một cốt truyện cổ phương Đông vào hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa. Nguyên mẫu văn học của tích gửi thư dưới nước xuất hiện từ thời Đường trong thiên truyền kỳ Liễu Nghị truyện của Lý Triều Uy (sau được dựng thành tạp kịch Liễu Nghị truyền thư thời Nguyên và được Nguyễn Dữ phóng tác trong Truyền kỳ mạn lục cũng như lưu hành rộng rãi qua các truyện thơ Nôm Việt Nam). Tuy nhiên, khi đi vào hệ thống văn chầu Đạo Mẫu từ thời Lê Trung Hưng sang thời Nguyễn, các nghệ nhân cung văn và các bản thần tích nhà đền đã kết hợp hình tượng Long Nữ Động Đình Hồ với tục thờ Thủy Thần cổ xưa của người Việt tại vùng ngã ba sông Lèn (Đền Hàn Sơn, Thanh Hóa), vùng cửa biển Thần Phù, cửa biển Cờn Môn (Đền Cờn, Nghệ An) và vùng chiêm trũng Phủ Dầy (Ninh Bình, tức Nam Định cũ).
Tới năm 1929, nhà xuất bản Tân Dân Thư Quán tại số 93 phố Hàng Bông, Hà Nội đã in cuốn Văn chầu: Các bài văn chầu đủ các vị (hiện lưu tại Thư viện Quốc gia Việt Nam), ghi lại bản văn thờ Đức Mẫu Thoải bằng chữ quốc ngữ bên cạnh văn Mẫu Liễu Hạnh, văn Mẫu Thượng Ngàn và Văn Công Đồng. Trong âm nhạc hát văn, các bản văn hệ Thoải Phủ đã sản sinh ra những làn điệu trữ tình bậc nhất của nghệ thuật dân tộc như điệu Cờn (Cờn xuân, Cờn oán), điệu Phú chênh, điệu Văn ức và nhịp chèo đò khoan thai trên mặt nước.
IILời Văn Chầu Đệ Tam Thoải Phủ: Mười Tám Khổ Văn Cốt Lõi Và Khảo Dị
Mười tám khổ văn chầu dưới đây được sắp xếp theo đúng trình tự diễn xướng cổ truyền tại các phủ điện: bốn khổ đầu (khổ 1 tới khổ 4) mở cảnh cung điện Thủy Tinh dưới hồ Động Đình và ca ngợi dung nhan, đức hạnh của Đức Mẫu Bạch Ngọc Xích Lân Công Chúa; tám khổ giữa (khổ 5 tới khổ 12) thuật lại bi kịch oan khuất nơi miền Kinh Xuyên, cuộc gặp gỡ với chàng Liễu Nghị, bức huyết thư gửi về Long Cung và cuộc giải cứu long trời lở đất của Tiền Đường Quân; sáu khổ cuối (khổ 13 tới khổ 18) ca ngợi sự hiển hóa của Đức Mẫu Đệ Tam và Chầu Đệ Tam trên sông biển nước Việt tại Đền Hàn Sơn, Đền Cờn, Phủ Dầy cùng lời chúc tụng thái bình cho đệ tử bốn phương.
| Câu | Lời văn chầu nguyên bản | Làn điệu và nhịp phách | Nghĩa bằng lời thường | Bản dịch tiếng Anh |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Dâng văn Đệ Tam Thoải Cung, Xích Lân Công Chúa anh linh muôn đời. Bạch Ngọc Thủy Tinh rạng ngời, Con Vua Bát Hải trị nơi Động Đình. | Thể lục bát mở đàn; hát điệu Thổng chuyển Dọc khoan thai, nhịp một gõ phách đơn dạo cảnh nước mây. | Chúng con thành tâm dâng lời văn ca tụng ngôi Đệ Tam Thoải Cung, Đức Xích Lân Công Chúa bậc anh linh hiển hách muôn đời. Nơi tòa Bạch Ngọc cung Thủy Tinh sáng ngời, Ngài là con gái yêu của Đức Vua Cha Bát Hải Long Vương cai trị vùng hồ Động Đình mênh mông. | We reverently offer this hymn to the Third Sovereign of the Water Palace, Princess Xích Lân, numinous through ten thousand generations. Shining in the White Jade Crystal Palace, she is the beloved daughter of the Dragon King of the Eight Seas who rules Lake Động Đình. |
| 2 | Thủy Cung bảo điện lung linh, San hô cổ thụ, lưu ly quanh tường. Giao châu kết dải màn sương, Quy hầu lân chầu trước án Thủy Tinh. | Thể lục bát; hát điệu Dọc dây Bằng, tiếng đàn nguyệt rãi đều mô phỏng ánh ngọc dưới đáy nước. | Cung điện báu nơi Thủy Cung lấp lánh ánh sáng kỳ ảo, có cây san hô cổ thụ và tường khảm ngọc lưu ly trong suốt. Ngọc trai của loài giao long kết thành tấm màn sương mờ ảo, rùa thiêng và kỳ lân chầu hầu nghiêm cẩn trước hương án cung Thủy Tinh. | The jeweled hall of the Water Palace shimmers with wondrous light, ringed by ancient coral trees and walls inlaid with translucent lapis lazuli. Mermaid pearls are woven into misty curtains, while sacred tortoises and unicorns stand in attendance before the Crystal Altar. |
| 3 | Phương phi cốt cách thiên đình, Mày ngài mắt phượng, khuynh thành sắc hương. Áo bạch nguyệt ánh tuyết sương, Tóc mây rẽ sóng, gương trong sánh ngà. | Thể lục bát; chuyển điệu Phú bình trang nhã, nhấn giọng ở các chữ tả dung mạo thanh khiết. | Phong thái và cốt cách của Ngài cao quý chuẩn mực thiên đình, đôi mày ngài thanh tú, mắt phượng sáng ngời, hương sắc nghiêng nước nghiêng thành. Tấm áo bào trắng ngần ánh lên vẻ tinh khiết của trăng và tuyết sương, mái tóc mây bồng bềnh như rẽ sóng nước, làn da trắng mịn trong sáng sánh với ngà quý. | Noble in bearing with the bone-spirit of the celestial court, her silkworm-moth brows and phoenix eyes possess city-toppling beauty. Her moon-white robe gleams like snow and frost, her cloud-like hair parts like river waves, her clear countenance rivals carved ivory. |
| 4 | Tính trời hiếu thuận nết na, Cầm kỳ thi họa thực là tinh thông. Thương dân mưa thuận gió hòa, Chở che bốn bể, tấm lòng từ bi. | Thể lục bát; hát điệu Phú bình, nhịp phách gõ chững chạc ca ngợi tứ đức và lòng từ mẫu. | Tính nết trời ban vốn trọn bề hiếu thảo và hiền thục nết na, bốn môn đàn, cờ, thơ, vẽ đều tinh thông tuyệt bậc. Ngài thương xót dân lành nên ban cho mưa thuận gió hòa, che chở khắp bốn biển bằng tấm lòng từ bi vô lượng. | Endowed by Heaven with filial devotion and gentle modesty, she is consummately skilled in lute, chess, poetry and painting. Out of love for the people she bestows timely rain and gentle winds, sheltering the four seas with boundless compassion. |
| 5 | Nhớ xưa vận số truân chuyên, Sánh duyên Kinh Thủy về miền phương xa. Chữ tòng giữ trọn nết nhà, Ngờ đâu ấm lạnh lòng người đổi thay. | Thể lục bát; hạ giọng chuyển sang điệu Phú chênh và Văn ức, tiết tấu chậm lại gợi nỗi buồn truân chuyên. | Nhớ thuở xưa khi vận số gặp buổi truân chuyên thử thách, Công Chúa kết duyên cùng con trai vua sông Kinh Thủy về làm dâu chốn phương xa. Nàng một lòng giữ trọn chữ tòng và gia phong êm ấm, nào ngờ lòng người sớm thay trắng đổi đen lạnh nhạt. | Remembering of old when her destiny met with bitter trial, she was wedded to the prince of the Kinh River in a distant land. Faithfully she upheld wifely virtue and household harmony, little expecting human hearts to turn from warm to cold. |
| 6 | Lời gièm pha tiếng đắng cay, Phận gái ngay thảo chịu đầy gió sương. Bến Kinh Xuyên dặm đoạn trường, Chăn dê bờ vắng, lệ vương vạt bào. | Thể lục bát; hát điệu Cờn oán hoặc Phú chênh, tiếng đàn nguyệt nhấn rung sâu như tiếng thở dài nơi bến nước. | Bởi nghe lời gièm pha độc địa cay đắng, người con gái ngay thẳng hiếu thảo phải chịu cảnh đày ải giữa gió táp sương đêm. Bên bến sông Kinh Xuyên dặm dài đứt ruột, nàng phải đi chăn dê nơi bờ hoang vắng vẻ, dòng nước mắt tủi hờn thấm ướt vạt áo bào trắng. | Victim of poisonous slander and bitter words, the upright and filial daughter was cast out into the wind and frost. Along the heartbreaking banks of the Kinh River, she herded sheep on the forsaken shore as tears stained her white robe. |
| 7 | Trông về Bát Hải sóng cao, Đường mây vạn dặm biết sao tỏ tường. Gió thu lạnh buốt canh trường, Sương rơi ướt cỏ, đoạn trường ai hay. | Thể lục bát; ngân dài điệu Cờn oán, nhịp phách thưa khoan nhặt diễn tả cảnh cô tịch giữa đêm thu. | Ngước mắt trông về quê cha nơi Bát Hải Động Đình sóng vỗ trùng khơi, đường mây nước xa cách muôn dặm biết làm sao tỏ bày nỗi oan. Gió mùa thu thổi lạnh buốt suốt năm canh dài, hạt sương rơi ướt đẫm cỏ hoang, nỗi đau đứt ruột ấy nào ai thấu tỏ. | Gazing homeward toward the high waves of the Eight Seas, ten thousand miles of cloud and water barred her from sending word. Autumn winds blew freezing through the long night watches, dew soaked the wild grass, and none knew her rending sorrow. |
| 8 | Duyên may gặp khách qua đây, Chàng Liễu Nghị vốn người ngay đất Tương. Nghe lời than thở bên đường, Dừng cương hỏi sự tai ương cớ gì. | Thể lục bát; chuyển nhịp điệu Dọc sáng dần lên khi xuất hiện hình bóng chàng thư sinh nghĩa hiệp. | Giữa lúc khốn cùng thì duyên may gặp người khách qua đường, ấy là chàng thư sinh Liễu Nghị vốn bậc chính trực quê ở vùng đất Tương, Động Đình. Nghe tiếng than thở ai oán bên bờ sông, chàng dừng cương ngựa ân cần hỏi rõ nguyên cớ tai ương. | By auspicious providence a traveler passed that way: the scholar Liễu Nghị, a man of upright heart from the Tương region. Hearing her sorrowful lament beside the road, he reined in his horse and kindly asked the cause of her calamity. |
| 9 | Tâm thư huyết lệ trao đi, Thư trung Liễu Nghị truyền ngôn tận tình. Rằng con chịu nỗi bất bình, Cúi xin Phụ Chúa Động Đình xét soi. | Thể lục bát; nhấn rõ câu khẩu quyết Thư trung Liễu Nghị truyền ngôn, nhịp phách gõ dứt khoát trang trọng. | Bức tâm thư thấm đẫm máu và nước mắt được trao tận tay người nghĩa sĩ, nhờ chàng Liễu Nghị đem lời nhắn gửi về chốn quê nhà. Trong thư tâu rằng con gái đang chịu nỗi oan ức bất bình nơi đất khách, cúi xin Đức Vua Cha Động Đình Long Vương soi xét giải cứu. | She entrusted to him a heart-letter written in blood and tears, and through that letter Liễu Nghị faithfully conveyed her plea: telling how his daughter suffered grievous injustice in a foreign land, imploring her Royal Father of Động Đình to look upon her plight. |
| 10 | Cây ngô đồng đứng bên đồi, Ba phen gõ nhịp, cửa trời rẽ đôi. Long Cung tiếp sứ vào ngồi, Mở phong thư đọc, bồi hồi châu rơi. | Thể lục bát; nhịp trống phách mô phỏng ba tiếng gõ vào cây thần mở lối xuống Thủy Cung. | Trước cây quất thần và cây ngô đồng bên bờ hồ Động Đình, Liễu Nghị gõ ba hồi làm mặt nước rẽ đôi mở lối xuống cõi thần. Vua Cha nơi Long Cung đón tiếp sứ giả vào tọa vị, vừa mở phong thư ra đọc đã nghẹn ngào rơi lệ thương con. | Beside the sacred parasol tree standing on the shore, three times he struck the trunk and the watery gates parted in two. The Dragon Palace welcomed the envoy to a seat of honor; breaking the seal to read the letter, the Dragon King wept pearl-like tears. |
| 11 | Tiền Đường nổi giận xung trời, Mây đen cuộn sóng, sấm thời nổ vang. Bắt loài bội nghĩa bất lương, Cứu nàng Công Chúa vẻ vang trở về. | Thể lục bát; nhịp trống ban và thanh la dồn nhanh mạnh mẽ diễn tả cơn thịnh nộ của Tiền Đường Quân. | Người chú ruột là Tiền Đường Quân nghe tin liền nổi cơn thịnh nộ thấu tận tầng không, cưỡi mây đen cuộn sóng dữ, tiếng sấm sét nổ vang trời. Ngài trừng trị thẳng tay kẻ bội nghĩa bất lương nơi sông Kinh, giải cứu nàng Công Chúa vẻ vang trở về cố quận. | Lord Tiền Đường blazed with righteous anger reaching the heavens, dark clouds churned the waves and thunder crashed aloud. Seizing the ungrateful and wicked betrayers, he rescued the Royal Princess and brought her home in glory. |
| 12 | Trở về Bạch Ngọc đề huề, Phượng loan sum họp, bốn bề hoan ca. Sắc phong Thánh Mẫu sơn hà, Đệ Tam Thoải Phủ độ nhà độ dân. | Thể lục bát; chuyển sang điệu Cờn xuân tươi sáng, nhịp phách nhịp nhàng mừng cảnh đoàn viên và đăng ngôi. | Trở về tòa Bạch Ngọc Thủy Tinh trong cảnh sum vầy êm ấm, chim phượng chim loan quây quần, khắp bốn bề vang khúc ca mừng rỡ. Thượng Đế và Vua Cha sắc phong Ngài làm bậc Thánh Mẫu của non sông, ngự ngôi Đệ Tam Thoải Phủ cứu độ cho muôn nhà muôn dân. | Returning in harmony to the White Jade Palace, phoenixes and luan birds gathered as songs of joy resounded on all sides. Invested by decree as Holy Mother of Rivers and Mountains, she sits as Third Sovereign of the Water Palace to save households and the people. |
| 13 | Trời Nam hiển thánh muôn phần, Hàn Sơn ngự trị, Thần Phù dạo chơi. Sông Lèn ba ngã nước khơi, Đền Cờn sóng vỗ, Phủ Dầy hương bay. | Thể lục bát; hát điệu Cờn xuân nối điệu Dọc, xướng rõ các chốn tổ thờ Mẫu Thoải trên đất Việt. | Trên dải đất trời Nam, Đức Mẫu hiển thánh linh ứng muôn phần, ngự trị tại Đền Hàn Sơn và dạo chơi qua cửa biển Thần Phù. Nơi ngã ba sông Lèn dòng nước khơi trong, từ Đền Cờn sóng biển vỗ bờ tới đất tổ Phủ Dầy đều ngạt ngào khói hương phụng thờ. | Across the Southern sky she manifests boundless numinous grace, enthroned at Hàn Sơn Temple and wandering past Thần Phù seaport. Where the Lèn River parts into three clear channels, from wave-washed Cờn Temple to ancestral Phủ Dầy, fragrant incense rises. |
| 14 | Khâm sai Chầu Ba quyền thay, Áo bào sắc trắng, quạt mây dịu dàng. Mái chèo rẽ sóng trường giang, Đôi bầu nước mát cứu nàn trần gian. | Thể lục bát; nhịp chèo đò khoan nhặt dành cho giá hầu Chầu Đệ Tam Thoải Phủ mở khăn trắng. | Dưới trướng Mẫu có Đức Chầu Đệ Tam nhận lệnh khâm sai thay quyền Mẫu hành đạo, khoác áo bào sắc trắng tinh khôi, tay phe phẩy chiếc quạt mây dịu dàng. Nhịp mái chèo của Ngài rẽ sóng sông dài, mang đôi bầu nước thanh lương tươi mát đi cứu giải tai nàn cho người trần thế. | By imperial commission the Third Royal Lady acts in the Mother's stead, clad in pure white brocade and waving a gentle cloud fan. Her oar parts the waves of the long river, carrying twin gourds of cool healing water to relieve mortal distress. |
| 15 | Dưới trướng Quan Lớn Đệ Tam, Lảnh Giang trấn thủ, uy nghiêm cờ đào. Hoàng Bơ, Cô Bơ ra vào, Ba Bông Hàn Sơn rạt rào sóng xô. | Thể lục bát; nhịp phách hào sảng điểm danh hàng Quan, hàng Hoàng, hàng Cô thuộc hệ Thoải Phủ. | Dưới trướng Thoải Phủ có Đức Quan Lớn Đệ Tam trấn giữ cửa Đền Lảnh Giang với cờ lệnh uy nghiêm. Đức Ông Hoàng Bơ và Cô Bơ Thoải Cung sớm hôm vào ra chầu Mẫu, nơi bến Ba Bông và Đền Hàn Sơn sóng nước vỗ bờ rạt rào. | Beneath her banner stands the Third Great Mandarin, guarding Lảnh Giang Temple with majestic crimson flags. The Third Prince (Hoàng Bơ) and Third Damsel (Cô Bơ) attend morning and evening, where waves surge at the Ba Bông confluence and Hàn Sơn. |
| 16 | Mênh mông tám cõi giang hồ, Thuyền buôn thuyền chài cậy nhờ bóng Mẹ. Gặp cơn gió cả sóng đe, Kêu cầu Mẫu Thoải chở che vẹn toàn. | Thể lục bát; giọng hát ngân ấm áp, tha thiết như lời cầu nguyện của cư dân vùng sông nước. | Trên khắp tám cõi sông hồ biển cả mênh mông, những đoàn thuyền buôn và thuyền chài lưới đều cậy nhờ dưới bóng từ bi của Mẹ Nước. Mỗi khi gặp cơn gió lớn hay sóng dữ đe dọa, chỉ cần thành tâm kêu cầu Đức Mẫu Thoải là được chở che bình an vẹn toàn. | Across the vast expanse of the eight rivers and lakes, merchant vessels and fishing boats rely upon the Mother's protective shade. Whenever fierce gales and threatening waves arise, those who call upon Mother Thoải are sheltered in complete safety. |
| 17 | Ai người gia đạo héo hon, Oan khiên trắc trở, héo mòn tháng năm. Về quỳ trước án Thủy Cung, Giọt sương cành liễu rửa trong muộn phiền. | Thể lục bát; hát điệu Cờn mềm mại, nhấn vào công năng giải oan và xoa dịu khổ đau của cung Thoải. | Ai là người đang gặp cảnh gia đạo buồn tủi héo hon, chịu nỗi oan khiên hay duyên phận trắc trở héo mòn qua năm tháng. Khi về quỳ trước hương án Thủy Cung, giọt nước cam lộ trên nhành dương liễu của Mẫu sẽ gột rửa sạch mọi nỗi muộn phiền. | Whoever suffers from withered family harmony, burdened by wrongful grievance and obstacle through weary years, upon kneeling before the Water Palace altar, a drop of dew from her willow branch washes away every sorrow. |
| 18 | Cúi xin Mẫu độ bình yên, Nước nguồn phúc lộc chảy miền cháu con. Thuận buồm xuôi gió vuông tròn, Muôn đời ghi tạc tấm son Thoải Phủ. | Thể lục bát khép bài; chuyển nhịp Dồn rồi Hãm phách trang nghiêm để tạ lễ trước ban Tam Tòa. | Chúng con cúi xin Đức Mẫu Đệ Tam gia hộ cho gia quyến được bình yên, để dòng nước nguồn phúc lộc chảy mãi tới muôn đời con cháu. Cầu cho trăm sự được thuận buồm xuôi gió vuông tròn, muôn đời xin ghi tạc tấm lòng son sắt hướng về tòa Thoải Phủ. | Humbly we pray that the Mother grant peace and safety, may the headwaters of blessing flow to our children and grandchildren. With fair winds and following seas in all endeavors, through ten thousand generations we engrave our loyal devotion to the Water Palace. |
Bảng khảo dị văn bản giữa bản in năm 1929, sổ cung văn Hội Nhất Tâm và các bản truyền khẩu vùng Thanh Nghệ
Trong truyền thống diễn xướng hát văn của Đạo Mẫu Tứ Phủ, các bài văn thuộc hệ Thoải Phủ được lưu truyền qua hai dòng văn bản lớn: dòng văn chữ Hán Nôm xen Quốc âm in trong tập Văn chầu năm 1929 tại Hà Nội, và dòng văn lục bát truyền khẩu tại các cửa đền vùng đồng bằng Bắc Bộ cũng như vùng Thanh Hóa, Nghệ An. Bảng dưới đây đối chiếu các điểm giao thoa và dị biệt quan trọng giữa các nguồn tư liệu.
| Khổ văn | Bản hiệu đính trên trang này | Bản in năm 1929 và sổ cung văn Hội Nhất Tâm | Ý nghĩa văn bản học và nghi lễ |
|---|---|---|---|
| Khổ 1 và 2 | Dâng văn Đệ Tam Thoải Cung, Xích Lân Công Chúa... Con Vua Bát Hải trị nơi Động Đình | Bản in năm 1929 ghi mục Thủy-Cung Thánh-Mẫu văn; các bản sớ cúng và văn công đồng đều xướng danh hiệu Bạch Ngọc Thủy Tinh Xích Lân Công Chúa. | Xác lập ngay hai tôn hiệu chính thống của Mẫu Đệ Tam: Bạch Ngọc Thủy Tinh (sắc trắng hành Kim Thủy của cung điện ngọc) và Xích Lân (vảy rồng đỏ cao quý của dòng dõi Long Vương Động Đình). |
| Khổ 5 và 6 | Sánh duyên Kinh Thủy về miền phương xa... Bến Kinh Xuyên dặm đoạn trường, Chăn dê bờ vắng | Các bản văn cổ chép địa danh Kinh Xuyên (sông Kinh) hoặc Kính Xuyên; một số bản truyền khẩu dân gian ở đồng bằng Bắc Bộ đổi cảnh chăn dê thành đi hái củi, chăn tằm nơi rừng vắng cho gần với cảnh sống thôn quê Việt. | Giữ nguyên địa danh cổ Kinh Xuyên và hình ảnh chăn dê bờ vắng giúp bảo lưu chính xác điển tích gốc trong Liễu Nghị truyện và bản văn chầu cổ năm 1929. |
| Khổ 8 và 9 | Tâm thư huyết lệ trao đi, Thư trung Liễu Nghị truyền ngôn tận tình | Câu chữ Hán Việt Thư trung Liễu Nghị truyền ngôn xuất hiện nguyên văn trong bài Văn Công Đồng cổ (khổ thỉnh Thủy Phủ) và trong mọi bản văn Mẫu Thoải, Chầu Đệ Tam của Hội Nhất Tâm. | Đây là câu khẩu quyết nhận diện quan trọng bậc nhất của hệ văn Thoải Phủ: chỉ cần nghe sáu chữ Thư trung Liễu Nghị truyền ngôn là người dự lễ biết ngay cung văn đang hát về Đức Mẫu Đệ Tam. |
| Khổ 10 và 11 | Cây ngô đồng đứng bên đồi, Ba phen gõ nhịp... Tiền Đường nổi giận xung trời | Tích cổ chép cây quất thần (khuất thụ hoặc quất thụ) bên miếu xã Nam Dương hồ Động Đình; trong ca từ chầu văn Việt Nam thường hát thành cây ngô đồng hoặc cây dương liễu để bắt vần bằng mượt mà với câu sáu tám. | Sự chuyển hóa từ cây quất sang cây ngô đồng (loài cây vương giả mà chim phượng hoàng đậu) là nét sáng tạo thi pháp rất đặc trưng của giới cung văn Việt Nam. |
| Khổ 13 | Hàn Sơn ngự trị, Thần Phù dạo chơi. Sông Lèn ba ngã nước khơi, Đền Cờn sóng vỗ, Phủ Dầy hương bay | Các bản văn hệ Thanh Hóa nhấn mạnh Đền Hàn Sơn, ngã ba Bông, sông Lèn; các bản văn hệ Nam Định nhấn mạnh Phủ Dầy, Thủy Cung tiên từ; các bản hệ Nghệ An nhấn mạnh Cờn Môn bến nước. | Khổ 13 tổng hợp cả ba trung tâm thờ Mẫu Thoải lớn nhất miền Bắc và Bắc Trung Bộ vào chung một trục địa lý linh thiêng dọc theo hệ thống sông biển Việt Nam. |
| Khổ 14 và 15 | Khâm sai Chầu Ba quyền thay... Dưới trướng Quan Lớn Đệ Tam, Lảnh Giang trấn thủ... Hoàng Bơ, Cô Bơ ra vào | Trong sổ Hội Nhất Tâm, đoạn này thường được hát nối khi chuyển từ văn thờ Mẫu Thoải sang văn hầu giá Chầu Đệ Tam hoặc khi điểm danh chư thánh Thoải Phủ. | Làm rõ cấu trúc hành chính tâm linh của Thoải Phủ: Mẫu Đệ Tam ngự ngôi chí tôn, dưới có Quan Lớn Đệ Tam, Chầu Đệ Tam, Ông Hoàng Bơ và Cô Bơ Thoải Cung. |
IIIGiải Nghĩa Chín Cụm Thơ Và Điển Tích Thoải Phủ
Mười tám khổ văn trong bảng kinh kết thành chín cụm đôi (mỗi cụm hai khổ, tức tám câu thơ). Chín mục giải nghĩa dưới đây phân tích tường tận từng cụm theo mạch tự sự, làm sáng tỏ ý nghĩa biểu tượng của sắc trắng Thoải Phủ, điển tích Liễu Nghị truyền thư và mạng lưới địa lý linh thiêng của các cửa đền ven sông biển Việt Nam.
Hai khổ mở đầu đưa người nghe đi thẳng vào không gian huyền thoại của Thoải Cung (Thủy Cung), thế giới dưới lòng nước sâu thẳm do Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình Long Vương và Đức Mẫu Đệ Tam cai quản. Danh hiệu Xích Lân Công Chúa (nàng Công Chúa Rồng vảy đỏ cao quý) kết hợp cùng danh hiệu Bạch Ngọc Thủy Tinh Công Chúa (nàng Công Chúa ngự tòa ngọc trắng trong cung pha lê nước) tạo nên sự tương phản tuyệt đẹp giữa huyết thống thần long chí tôn và sắc phục trắng tinh khiết của hành Kim sinh Thủy trong hệ thống Ngũ Hành Tứ Phủ.
Khổ thứ hai miêu tả kiến trúc Thủy Cung bảo điện bằng những báu vật đặc trưng của đại dương phương Đông: những rặng san hô cổ thụ đỏ thắm vươn cành dưới đáy nước, những bức tường khảm ngọc lưu ly trong suốt, tấm màn sương kết bằng hạt ngọc trai (giao châu, tức giọt nước mắt của loài giao nhân hóa thành ngọc sáng) và đôi linh vật rùa thiêng, kỳ lân đứng chầu nghiêm cẩn trước hương án Thủy Tinh. Toàn bộ bức tranh mở đầu khẳng định nguồn gốc thiên quý, thanh sạch và giàu có vô tận của ngôi Mẫu Nước.
Cụm khổ 3 và 4 khắc họa chân dung toàn bích cả về sắc lẫn đức của vị Thánh Mẫu miền sông biển. Bốn chữ phương phi cốt cách cùng hình ảnh mày ngài mắt phượng, khuynh thành sắc hương sử dụng chuẩn mực thẩm mỹ cổ điển để tôn vinh vẻ đẹp đoan trang, quyền quý. Đặc biệt, câu thơ Áo bạch nguyệt ánh tuyết sương, Tóc mây rẽ sóng, gương trong sánh ngà định vị rõ sắc trắng (bạch nguyệt, tuyết sương, ngà quý) là màu sắc bản mệnh của Thoải Phủ. Trong nghi lễ Đạo Mẫu, màu trắng của cung Thoải không phải màu của sự tang tóc, mà là màu của ánh trăng thanh, của bọt sóng biển khơi, của sương sớm tinh khiết và của kim loại nguyên chất sinh ra nguồn nước ngọt lành.
Không chỉ đẹp người, vị Công Chúa Thủy Cung còn hội đủ tứ đức công, dung, ngôn, hạnh với tính trời hiếu thuận nết na và tài năng cầm kỳ thi họa (đàn, cờ, thơ, vẽ) tinh thông. Tấm lòng của Ngài hướng trọn về dân lành qua việc điều hòa lượng mưa, giữ cho bốn biển sóng êm gió lặng để cư dân cày cấy và đánh bắt cá tôm.
Bước sang khổ 5 và khổ 6, giọng văn và làn điệu đàn nguyệt chuyển đột ngột từ vẻ huy hoàng nơi cung khuyết sang nỗi trầm luân của kiếp người nơi trần thế. Theo mạch thần tích cổ, Long Nữ vâng lời cha mẹ kết duyên cùng vị hoàng tử con vua sông Kinh Thủy (sông Kinh ở phương Bắc). Dù nàng giữ trọn đạo vợ hiền dâu thảo (chữ tòng giữ trọn nết nhà), nhưng người chồng trẻ ham vui nghe theo lời gièm pha của kẻ tiểu nhân, lại thêm sự khắc nghiệt của nhà chồng, đã nhẫn tâm ruồng bỏ và đày ải nàng ra chốn bãi hoang ven bờ sông Kinh Xuyên lạnh giá để chăn dê bờ vắng.
Trong tâm thức của người phụ nữ Việt Nam thời phong kiến vốn chịu nhiều ràng buộc của lễ giáo tam tòng và cảnh làm dâu xa xứ, hình ảnh một bậc Công Chúa con Vua Thủy Tề mà vẫn phải nếm trải đủ mùi lời gièm pha tiếng đắng cay và cảnh lệ vương vạt bào giữa bãi sông hoang vắng có sức đồng cảm vô cùng mãnh liệt. Chính nỗi khổ nạn ấy đã biến Đức Mẫu Thoải từ một vị thần tự nhiên xa vời thành người Mẹ thấu hiểu mọi giọt nước mắt tủi phận của nhân gian.
Khổ 7 và khổ 8 miêu tả đỉnh điểm của sự cô đơn và bước ngoặt kỳ diệu của lòng nhân nghĩa. Giữa đêm thu lạnh buốt nơi bến Kinh Xuyên, nàng Long Nữ ngước nhìn về quê cha ở Bát Hải Động Đình mà đường mây nước cách trở muôn trùng, không một cánh chim hay con cá nào có thể mang tin về báo cho cha mẹ biết. Nỗi đau sương rơi ướt cỏ, đoạn trường ai hay cũng chính là tâm trạng của những con người rơi vào cảnh oan khuất mà không biết kêu cầu cùng ai.
Đúng vào lúc tưởng chừng tuyệt vọng nhất, chàng thư sinh Liễu Nghị (người vùng đất Tương bên hồ Động Đình, vừa đi thi ở kinh đô trượt khoa cử trên đường trở về quê) tình cờ đi ngang qua bến sông Kinh. Thấy một người thiếu nữ tuyệt sắc trong tấm áo sờn rách đang vừa chăn đàn dê vừa khóc thảm thiết dưới gió thu, Liễu Nghị đã không thờ ơ đi thẳng mà dừng cương hỏi sự tai ương cớ gì. Chi tiết này trong văn chầu khẳng định một triết lý nhân sinh sâu sắc: giữa lúc hoạn nạn, chính lòng trắc ẩn và sự nghĩa hiệp của con người là nhịp cầu nối thông với thần linh.
Khổ 9 và khổ 10 chứa đựng câu thơ Hán Việt nổi tiếng nhất của toàn bộ hệ thống văn chầu Thoải Phủ: Thư trung Liễu Nghị truyền ngôn (trong bức thư có lời nhắn gửi do chàng Liễu Nghị truyền đạt lại). Ngay trong bài Văn Công Đồng cổ truyền, khi thỉnh tới ngôi Thủy Phủ cũng xướng đúng câu này để tóm tắt toàn bộ thần tích Mẫu Đệ Tam. Bức thư không viết bằng mực thường mà là tâm thư huyết lệ (thư viết bằng máu và nước mắt của người con gái chịu oan), gửi gắm trọn niềm tin vào công lý của Đức Phụ Vương Động Đình.
Ở khổ 10, chàng Liễu Nghị vượt ngàn dặm đường về tới bờ nam hồ Động Đình, làm đúng theo lời dặn của Long Nữ: tìm tới gốc cây thần (trong truyền kỳ là cây quất cổ thụ, trong lời ca chầu văn Việt hóa thành cây ngô đồng hoặc cây dương liễu bên đền), tháo đai lưng gõ ba tiếng. Lập tức sóng nước Động Đình rẽ làm đôi, vị võ tướng dưới nước hiện lên rước chàng thư sinh đi bộ giữa lòng hồ khô ráo vào thẳng tòa Thủy Tinh để dâng phong thư lên Đức Long Vương.
Khổ 11 và khổ 12 là màn đại đoàn viên hào sảng rửa sạch mọi nỗi oan khiên. Khi Đức Vua Cha Động Đình đang rơi lệ đọc thư con và muốn giữ kín để tránh gây đại họa binh đao, thì người em trai ruột của Long Vương là Tiền Đường Quân (vị thần cai quản dòng sông Tiền Đường nổi tiếng với những đợt sóng thần cuồn cuộn) biết chuyện liền nổi trận lôi đình. Hóa thân thành con rồng lửa khổng lồ dài hàng trăm trượng, Tiền Đường Quân kéo mây đen sấm sét bay thẳng tới sông Kinh Thủy, đánh tan thế lực bội bạc bất lương và rước cháu gái trở về Long Cung trong chỉ một khắc đồng hồ.
Khổ 12 khép lại tấn bi kịch bằng cảnh đoàn viên rực rỡ tại tòa Bạch Ngọc Thủy Tinh. Trải qua kiếp nạn trần gian mà vẫn giữ trọn tấm lòng trinh bạch và hiếu đễ, Xích Lân Long Nữ được Thượng Đế cùng Vua Cha chính thức sắc phong ngôi vị Đệ Tam Thoải Phủ Thánh Mẫu, dùng chính kinh nghiệm đau thương của mình để thấu cảm và cứu độ cho muôn dân bá tính.
Từ khổ 13 và khổ 14, không gian bài văn chuyển hẳn từ điển tích hồ Động Đình sang bản đồ địa lý linh thiêng của đất nước Việt Nam. Câu thơ gọi tên bốn địa danh trọng yếu bậc nhất gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Thoải: thứ nhất là Đền Hàn Sơn (còn gọi là Đền Hàn, nằm bên ngã ba Bông nơi sông Lèn tách ra từ sông Mã thuộc xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa), nơi mở hội lớn nhất thờ Mẫu Đệ Tam vào tháng Sáu âm lịch hằng năm; thứ hai là cửa biển cổ Thần Phù (nằm giữa ranh giới Ninh Bình và Thanh Hóa, nơi sóng nước hiểm trở mà thuyền bè xưa qua lại đều phải khấn nguyện thần biển); thứ ba là Đền Cờn (Cờn Môn, Nghệ An) bên bờ biển Quỳnh Phương; và thứ tư là quần thể Phủ Dầy (Ninh Bình, tức Nam Định cũ) nơi Mẫu Thoải ngự trong cung Tam Tòa cạnh Mẫu Thượng Thiên và Mẫu Thượng Ngàn.
Khổ 14 giải thích sự phân vai nghi lễ trên chiếu hầu đồng: vì ngôi Thánh Mẫu Đệ Tam thuộc hàng Tam Tòa chí tôn chỉ giáng đồng sau tấm khăn phủ diện đỏ để chứng tâm, nên người trực tiếp mở khăn trắng bước ra múa quạt mây, chèo đò rẽ sóng và ban phát nước mát cứu nàn cho đệ tử chính là Đức Chầu Đệ Tam Thoải Phủ (Chầu Ba Thoải Cung), vị nữ tướng khâm sai mang trọn cốt cách và tâm sự của Mẫu Thoải.
Khổ 15 và khổ 16 mở rộng tầm nhìn ra toàn bộ hệ thống thần điện thuộc Thoải Phủ trên đất Việt. Đứng đầu hàng Tôn Quan của miền sông nước là Đức Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ, vị thần tướng khoác áo trắng thêu rồng ngự chính tại Đền Lảnh Giang bên bờ sông Hồng (tỉnh Ninh Bình, tức Duy Tiên, Hà Nam cũ). Tiếp đến là Đức Ông Hoàng Bơ Thoải (Ông Hoàng Ba, vị hoàng tử hào hoa phong nhã ngự tại đền Phong Mục và đền Hưng Long) cùng Đức Cô Bơ Thoải Cung (Cô Ba Bông ngự tại Đền Cô Bơ bên ngã ba Bông, Thanh Hóa, nổi tiếng với tài bốc thuốc cứu người và chở đò giúp vua Lê Lợi).
Khổ 16 phản ánh sinh kế thực tế của hàng triệu cư dân miền thủy đạo: suốt dọc các triền sông Hồng, sông Đáy, sông Mã, sông Lam và ngoài biển Đông, các đoàn thuyền buôn và thuyền chài lưới coi Đức Mẫu Thoải là đấng Mẹ hiền giữ yên từng con sóng ngọn gió.
Hai khổ kết (17 và 18) lắng đọng thành lời cầu nguyện thiết tha của người đi lễ trước hương án Thủy Cung. Khác với khi cầu công danh quyền quý trước ban Quan Lớn hay cầu tài lộc buôn bán trước ban Sơn Trang, người tìm về quỳ trước cung Mẫu Đệ Tam và Chầu Đệ Tam thường mang theo những tâm sự sâu kín về gia đạo, tình duyên trắc trở hoặc những nỗi oan ức khó giãi bày. Hình ảnh giọt sương cành liễu rửa trong muộn phiền kết nối nhuần nhuyễn biểu tượng nhành dương liễu cam lộ của Phật Bà Quan Âm với dòng nước mát lành của Mẫu Thoải.
Bài văn khép lại bằng lời chúc nước nguồn phúc lộc chảy miền cháu con và thuận buồm xuôi gió vuông tròn: trong triết lý phương Đông, nước chính là biểu tượng của phúc trạch lâu bền (nhân giả nhạo sơn, trí giả nhạo thủy), khi tâm người đã trong sáng như nước mùa thu thì phúc lộc tự nhiên chảy dài qua nhiều thế hệ.
IVCấu Trúc Hệ Thống Thần Điện Thoải Phủ, Làn Điệu Cờn Và Nghi Thức Hầu Giá Đệ Tam
Để thấu hiểu trọn vẹn giá trị nghệ thuật và tâm linh của Văn Chầu Đệ Tam Thoải Phủ, người đọc cần đặt bản văn vào hai khung tham chiếu gắn bó mật thiết với nhau: thứ nhất là cấu trúc phân tầng của hệ thống thần điện Thoải Phủ từ ngôi Vua Cha, ngôi Thánh Mẫu xuống tới hàng Quan, Chầu, Hoàng, Cô, Cậu; thứ hai là hệ thống làn điệu âm nhạc mang tính nước (điệu Cờn, điệu Phú chênh, nhịp chèo đò) được giới cung văn sáng tạo riêng để diễn tả vẻ đẹp mềm mại và nỗi niềm sâu lắng của miền Thủy Cung.
Trong trật tự thần điện Tứ Phủ, Thoải Phủ (Thủy Phủ) được tổ chức như một triều đình hoàn chỉnh dưới lòng nước, mang sắc phục đặc trưng là màu trắng (bạch sắc). Đứng ở ngôi tối cao là Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình (thờ chính tại Đền Đồng Bằng, tỉnh Hưng Yên, tức Thái Bình cũ) cùng Đức Thánh Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ ngự trong cung Tam Tòa. Ngay dưới ngôi Mẫu là bốn hàng thánh thần thừa hành mệnh lệnh cứu độ nhân gian:
Một là ở hàng Ngũ Vị Tôn Quan, Đức Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ (Quan Lớn Ba, thờ tại Đền Lảnh Giang) nắm ấn lệnh điều binh khiển tướng miền sông nước, khi giáng đồng mặc áo trắng thêu rồng, múa đôi thanh kiếm bạc uy dũng. Hai là ở hàng Tứ Phủ Chầu Bà, Đức Chầu Đệ Tam Thoải Phủ là vị nữ tướng khâm sai trực tiếp thay quyền Mẫu Thoải trên chiếu đồng, mặc áo trắng thắt đai trắng, múa quạt trắng và thưởng trà. Ba là ở hàng Thập Vị Ông Hoàng, Đức Ông Hoàng Bơ Thoải (Ông Hoàng Ba) mang phong thái văn nhân tài tử, cưỡi cá chép vàng dạo chơi sông nước, ban lộc văn chương và tài lộc. Bốn là ở hàng Tứ Phủ Thánh Cô và Thánh Cậu, Đức Cô Bơ Thoải Cung (Cô Ba Bông Hàn Sơn) và Cậu Bơ Thoải Cung là những vị thánh trẻ tuổi vô cùng linh ứng, thường về đồng đầu tiên trong mảng Thoải Phủ để chèo đò, bốc thuốc chữa bệnh và khuyên răn con nhang đệ tử giữ tâm trong sạch.
| Bậc vị trong Thoải Phủ | Danh hiệu chính thống | Chốn tổ thờ phụng tiêu biểu | Nghi thức hầu đồng và làn điệu văn chầu đặc trưng |
|---|---|---|---|
| 1. Ngôi Tối Cao (Tam Tòa Thánh Mẫu) | Đức Thánh Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ (Bạch Ngọc Thủy Tinh Công Chúa, Xích Lân Long Nữ) | Đền Hàn Sơn (Thanh Hóa), Đền Cờn (Nghệ An), Phủ Dầy (Ninh Bình) và mọi cung Tam Tòa | Thanh đồng trùm khăn phủ diện đỏ ngồi tĩnh tại chứng tâm, không mở khăn múa; cung văn hát văn thờ bằng điệu Thổng, Phú bình, Phú chênh. |
| 2. Hàng Ngũ Vị Tôn Quan | Đức Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ (Thủy Phủ Đệ Tam Tôn Quan) | Đền Lảnh Giang bên bờ sông Hồng (tỉnh Ninh Bình, tức Duy Tiên, Hà Nam cũ) | Mở khăn mặc áo đại trào trắng thêu rồng, làm lễ khai quang, múa song kiếm bạc; cung văn hát điệu Dọc, Phú nói, Lưu thủy hào hùng. |
| 3. Hàng Tứ Phủ Chầu Bà | Đức Chầu Đệ Tam Thoải Phủ (Chầu Ba Thoải Cung Khâm Sai) | Phối thờ tại Đền Hàn Sơn, Phủ Dầy và cung Thoải các phủ điện | Mở khăn mặc áo gấm trắng, khăn đóng trắng cài trâm bạc, múa quạt trắng và nhịp chèo đò; cung văn hát Văn Chầu Đệ Tam với điệu Cờn xuân, Cờn oán, Phú chênh. |
| 4. Hàng Thập Vị Ông Hoàng | Đức Ông Hoàng Bơ Thoải (Hoàng Ba Thủy Cung) | Đền Phong Mục, Đền Hưng Long (Thanh Hóa) và Đền Vạn Ngang (Đồ Sơn, Hải Phòng) | Mặc áo trắng thêu rồng, đội khăn xếp trắng cài kim lệch, múa quạt, đánh bài tổ tôm hoặc ngâm thơ thưởng trà; cung văn hát điệu Cờn, Dọc, nhịp chèo đò. |
| 5. Hàng Tứ Phủ Thánh Cô và Thánh Cậu | Đức Cô Bơ Thoải Cung (Cô Ba Bông) và Đức Cậu Bơ Thoải Cung | Đền Cô Bơ tại ngã ba Bông bên sông Lèn (xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa) | Cô Bơ mặc áo trắng thướt tha, múa mái chèo rẽ sóng sông Lèn và ban lộc thuốc chữa bệnh; cung văn hát Văn Cô Bơ theo điệu Cờn, Dọc, Xá nhịp chèo thuyền. |
Về mặt âm nhạc học, các chuyên khảo của Viện Âm nhạc Việt Nam chỉ rõ rằng nếu miền Nhạc Phủ đóng góp cho hát văn hệ làn điệu Xá rộn ràng của núi rừng, thì miền Thoải Phủ đóng góp hai viên ngọc quý bậc nhất của âm nhạc thính phòng nghi lễ Việt Nam là điệu Cờn và điệu Phú chênh (kèm Văn ức). Tên gọi điệu Cờn vốn bắt nguồn trực tiếp từ địa danh cửa biển Cờn Môn (Đền Cờn ở xứ Nghệ, nơi phát tích các khúc hát thờ Tứ Vị Vua Bà và Mẫu Thoải trên sóng biển). Điệu Cờn có hai nhánh rõ rệt: Cờn xuân có giai điệu trong trẻo, uyển chuyển, nhịp phách đều đặn như làn sóng lăn tăn dưới nắng xuân, thường dùng khi tả cảnh cung điện Thủy Tinh và cảnh rong chơi thuyền rồng; còn Cờn oán (phối cùng Phú chênh và Văn ức) lại có nhiều nốt nhấn lệch âm, ngân rung nghẹn ngào như tiếng nức nở, dùng riêng khi hát tới đoạn Xích Lân Công Chúa chịu oan nơi bến Kinh Xuyên hay khi Chầu Đệ Tam tủi phận thở than.
VCác Chốn Tổ Thờ Mẫu Thoải Tại Việt Nam, Lễ Hội Hàn Sơn Và Những Chỗ Hay Hiểu Lầm
Trải qua hàng trăm năm lịch sử, tín ngưỡng thờ Đức Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ đã bén rễ sâu bền vào cảnh quan sông nước của người Việt, hình thành nên những quần thể di tích và kỳ lễ hội lớn dọc lưu vực sông Mã, sông Hồng và ven biển miền Trung. Hiểu rõ lịch sử các chốn tổ này cũng giúp người đi lễ tránh được những nhầm lẫn thường gặp khi thực hành nghi lễ tại cung Thoải.
Trung tâm hành hương lớn nhất gắn liền với ngôi Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ ở Việt Nam là quần thể di tích Đền Hàn Sơn và Đền Cô Bơ Ba Bông nằm bên ngã ba Bông, nơi dòng sông Lèn tách khỏi sông Mã (nay thuộc xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa, trước năm 2025 là vùng giáp ranh hai huyện Hà Trung và Hậu Lộc). Câu ca dao cổ xứ Thanh đã tổng kết vị thế của kỳ lễ hội này: Tháng Sáu hội Gai, tháng Hai hội Mia (chữ Gai chỉ chợ Gai bên Đền Hàn Sơn). Hằng năm, từ đầu tháng Sáu âm lịch tới chính tiệc ngày 12 tháng Sáu âm lịch (cùng với ngày vía Mẫu Thoải mồng 10 tháng Sáu), hàng vạn con nhang đệ tử khắp cả nước lại ngược dòng sông Mã, sông Lèn về bái yết Đền Hàn Sơn và Đền Cô Bơ, tạo nên một không gian diễn xướng hát văn Thoải Phủ sống động suốt ngày đêm.
Bên cạnh xứ Thanh, vùng ven biển Nghệ An và Ninh Bình cũng giữ vai trò cội nguồn của hệ thống Thoải Phủ. Tại Đền Cờn (phường Quỳnh Phương, tỉnh Nghệ An), tục thờ Tứ Vị Thánh Nương từ thời Trần đã giao thoa sâu sắc với tục thờ Mẫu Thoải trong Đạo Mẫu Tứ Phủ, để lại dấu ấn trực tiếp trong làn điệu Cờn của hát văn. Còn tại vùng đồng bằng sông Hồng, từ Thủy Cung Tiên Từ ở Phủ Dầy, Đền Lảnh Giang bên bờ sông Hồng cho tới Đền Ghềnh, Đền Rừng ở Hà Nội, ban thờ Thoải Phủ với sắc nến trắng và khám thờ chạm rồng nước luôn chiếm vị trí trang trọng bên cạnh ban Thượng Thiên và Thượng Ngàn.
Chữ Thoải trong Thoải Phủ, Mẫu Thoải, Ông Hoàng Bơ Thoải chính là âm đọc cổ và đọc trại vì kiêng húy của chữ Thủy (nghĩa là Nước trong Ngũ Hành). Thoải Phủ tức là Thủy Phủ, miền cung điện dưới nước do Mẫu Đệ Tam cai quản, hoàn toàn không liên quan tới chữ thoải trong thoải mái.
Trong hệ thống Ngũ Hành của Đạo Mẫu Tứ Phủ, bốn phủ mang bốn màu gốc: Thiên Phủ màu đỏ (Hỏa), Nhạc Phủ màu xanh (Mộc), Địa Phủ màu vàng (Thổ), và Thoải Phủ màu trắng (Kim sinh Thủy). Sắc trắng của Mẫu Thoải, Quan Đệ Tam, Chầu Đệ Tam, Hoàng Bơ và Cô Bơ tượng trưng cho sự thanh khiết của nước nguồn, ngọc trắng và ánh trăng, mang ý nghĩa gột rửa oan khiên để đem lại bình an.
Cũng như ở Thiên Phủ và Nhạc Phủ, Đức Thánh Mẫu Đệ Tam thuộc hàng Tam Tòa Thánh Mẫu chí tôn nên khi hầu đồng thanh đồng chỉ trùm khăn phủ diện đỏ ngồi tĩnh tại chứng lễ rồi thăng ngay. Vị thánh mở khăn mặc áo trắng, múa quạt trắng và rơi lệ cảm thông cùng con nhang đệ tử trên chiếu hầu chính là Đức Chầu Đệ Tam Thoải Phủ, vị Chầu Bà khâm sai thay mặt Mẫu.
Ngược lại, chính chi tiết Đức Xích Lân Công Chúa từng trải qua nỗi oan khuất nơi trần thế trước khi được giải cứu và sắc phong ngôi vị Thánh Mẫu đã tạo nên chiều sâu nhân bản đặc sắc nhất của Đạo Mẫu Việt Nam: vì Mẹ đã từng chịu khổ và chịu oan như con người, nên Mẹ mới thấu hiểu tận cùng và có trọn quyền năng giải oan, cứu khổ cho con người.
Trong lịch tiết Đạo Mẫu Tứ Phủ, ngày tiệc chính kỷ niệm Đức Thánh Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ là ngày mồng 10 tháng Sáu âm lịch hằng năm (gắn liền với kỳ hội tháng Sáu từ ngày mồng 1 tới ngày 12 tháng Sáu âm lịch tại Đền Hàn Sơn, Thanh Hóa), còn ngày 12 tháng Sáu âm lịch đồng thời là ngày tiệc chính của Đức Cô Bơ Thoải Cung tại ngã ba Bông.
?Hỏi Đáp Nhanh
Văn Chầu Đệ Tam Thoải Phủ ca ngợi vị thánh nào và vì sao Thủy Phủ lại gọi là Thoải Phủ
Bản văn ca ngợi Đức Thánh Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ (còn có tôn hiệu là Bạch Ngọc Thủy Tinh Công Chúa, Xích Lân Long Nữ), vị Thánh Mẫu đứng thứ ba trong Tam Tòa Thánh Mẫu, cai quản toàn bộ miền sông nước, hồ đầm và biển cả. Chữ Thoải trong Thoải Phủ và Mẫu Thoải là lối đọc biến âm cổ truyền của chữ Thủy (nghĩa là Nước), vừa do tục kiêng húy thời phong kiến vừa giúp âm mở khi ngân dài theo tiếng đàn nguyệt trong nghệ thuật hát văn.
Câu Thư trung Liễu Nghị truyền ngôn trong bài văn bắt nguồn từ điển tích nào
Câu thơ bắt nguồn từ thần tích Xích Lân Long Nữ và tích Liễu Nghị truyền thư: nàng Công Chúa con gái Vua Cha Động Đình Long Vương lấy chồng nơi sông Kinh Thủy nhưng bị nhà chồng phụ bạc và đày ra bến sông hoang vắng chăn dê. Chàng thư sinh nghĩa hiệp Liễu Nghị đi qua thấy cảnh bất bình đã nhận lời mang bức huyết thư của nàng gõ vào cây thần bên hồ Động Đình để xuống tận Thủy Cung bẩm báo. Nhờ bức thư ấy, Tiền Đường Quân đã kéo mây mưa sấm sét tới giải cứu Công Chúa trở về tòa Bạch Ngọc Thủy Tinh.
Vì sao trang phục và đồ thờ của hệ Thoải Phủ lại mang màu trắng
Theo nguyên lý Ngũ Hành trong Đạo Mẫu Tứ Phủ, miền Thoải Phủ thuộc hành Thủy mà Kim sinh Thủy (màu trắng là sắc bản mệnh của hành Kim, nguồn sinh ra nước tinh khiết), đồng thời màu trắng gợi hình ảnh của bọt sóng, ánh trăng trên mặt nước và tòa cung điện Bạch Ngọc Thủy Tinh. Do đó toàn bộ các vị thánh thuộc Thoải Phủ từ Mẫu Đệ Tam, Quan Lớn Đệ Tam, Chầu Đệ Tam, Ông Hoàng Bơ tới Cô Bơ, Cậu Bơ đều ngự sắc áo trắng.
Đền thờ chính của Đức Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ ở Việt Nam nằm tại đâu
Trung tâm thờ phụng lớn nhất gắn với ngôi Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ là Đền Hàn Sơn (Đền Hàn) nằm bên ngã ba Bông nơi sông Lèn giao với sông Mã thuộc xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa (gần kề Đền Cô Bơ Ba Bông). Ngoài ra, Mẫu Đệ Tam còn được thờ trọng thể tại Thủy Cung Tiên Từ thuộc quần thể Phủ Dầy (Ninh Bình, tức Nam Định cũ), Đền Cờn (Nghệ An), Đền Lảnh Giang và trong cung Tam Tòa của tất cả các phủ điện Đạo Mẫu.
Làn điệu Cờn trong hát văn Thoải Phủ có đặc điểm gì nổi bật
Làn điệu Cờn (gồm Cờn xuân và Cờn oán, tên gọi bắt nguồn từ vùng cửa biển Cờn Môn xứ Nghệ) là làn điệu trữ tình tiêu biểu nhất của hệ thống văn chầu Thoải Phủ. Cờn xuân có giai điệu mềm mại, uyển chuyển như sóng nước mùa xuân, trong khi Cờn oán kết hợp cùng điệu Phú chênh có những nốt nhấn rung sâu lắng, nghẹn ngào dùng để diễn tả nỗi oan khuất của Xích Lân Công Chúa nơi bến Kinh Xuyên và tâm sự từ bi của Chầu Đệ Tam.
Người đi lễ thường cầu nguyện điều gì khi dâng hương trước ban Mẫu Thoải và Chầu Đệ Tam
Bên cạnh việc cầu mưa thuận gió hòa và cầu bình an cho người đi sông đi biển, các tín đồ Đạo Mẫu khi quỳ trước cung Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ và Chầu Đệ Tam thường thành tâm cầu xin hóa giải những nỗi oan ức, cởi mở khúc mắc trong gia đạo, hàn gắn tình duyên trắc trở và xin nguồn nước mát từ bi rửa sạch mọi muộn phiền để tâm hồn được thanh thản, phúc lộc bền lâu.