Đứng ở sân đền Cô Bơ, quý vị thấy nước trước tiên. Mặt sông mở rộng ra ba phía, chỗ này là ngã ba Bông, nơi dòng sông Mã tách nhánh sông Lèn chảy ra biển, và bờ đền nằm ngay trên mép nước. Thuyền ghé bến dưới chân đền, người lên bậc là tới cổng. Cái cảnh nước rộng ấy là lý do đầu tiên khiến nơi này gắn với một vị thánh của Thoải phủ.
Vị được thờ là Cô Bơ Thoải, còn gọi Cô Bơ Bông, Cô Ba Thoải Phủ, người đi lễ quen gọi gọn là Cô Bơ. Báo Thanh Hóa viết đây là nơi phát tích của Cô. Đền thuộc quần thể di tích Hàn Sơn, cùng một mùa hội với ngôi đền thờ Mẹ của Cô.
ICô Bơ Thoải, Thánh Cô Của Miền Sông Nước
Vị thờ chính là Cô Bơ Thoải, hàng Cô, thuộc Thoải phủ, tức miền sông nước, sắc trắng. Các nguồn dùng nhiều tên cho cùng vị ở đây, gồm Cô Bơ Bông theo tên ngã ba Bông, Cô Ba Thoải Phủ theo thứ bậc, còn báo Dân trí gọi vị thờ ở đền Ba Bông là Cô Ba Thoải Phủ, công chúa Mai Hoa. Ngoài cung thờ Cô, trong đền còn thờ Mẫu Thoải ở chính giữa, Quan Lớn Đệ Tam ở gian tả và Đức Ông ở gian hữu, phía ngoài có lầu Cô, lầu Cậu và động Sơn Trang theo Báo Thanh Hóa và trang haudong.vn.
Hai chữ Hán ở đầu trang là Thủy phủ, tức Thoải phủ, cõi của vị được thờ. Đó là chữ thư viện chọn để ghi phủ của Cô, không phải tên chữ chép từ hoành phi của đền, vì thư viện chưa tra được tên chữ riêng của nơi này.
Tên gọi của đền cũng đi theo tên đất. Ba Bông là cách gọi theo chỗ ngã ba sông, còn chữ Bông trong Cô Bơ Bông là tên khúc sông ấy. Khi một vị thánh được gọi kèm tên một địa danh, người trong đạo hiểu rằng nơi ấy là chỗ gắn nhất với vị ấy, và cái tên Cô Bơ Bông vì thế nói cùng một điều với lời của Báo Thanh Hóa rằng đây là nơi phát tích của Cô.
Theo cách người trong đạo sắp điện thần, hàng Cô là lớp thánh trẻ tuổi, hầu cận các Mẫu và các Quan, đứng dưới hàng Mẫu, Quan, Chầu và Ông Hoàng. Theo bài của Đặng Xuân Xuyến trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học, Cô Bơ là con Vua Thủy Tề, từng hầu trong cung Quảng Hàn. Trong các bài cùng đợt của thư viện, Cô được kể là con Vua Cha Bát Hải Động Đình, anh em với Quan Lớn Đệ Tam thờ ở Đền Lảnh Giang. Khi ra hầu đồng, giá Cô Bơ mặc áo trắng theo sắc Thoải phủ.
Chuyện về Cô có ba dị bản, cả ba đều là truyền thuyết.
- Theo Báo Thanh Hóa, Cô có phép đi mây về gió, giúp dân trấn thiên tai, mang mưa thuận gió hòa cho vùng ven sông.
- Theo haudong.vn, Cô được cha sai xuống trần giúp đời, xong việc thì về lại Thủy cung, rồi hiển linh che chở thuyền bè qua ngã ba sông.
- Theo haudong.vn và vanhoaxahoi.vn dẫn Lê triều thần phả ngoại biên, có một nữ thủy thần hiện ra ở ngã ba sông, được vua Lê phong Thượng đẳng thần và cho lập đền. Nguồn đặt chuyện ấy vào khoảng năm 1432, đó là năm trong truyền thuyết chứ không phải năm dựng đền.
Điểm chung của ba bản là một vị thánh sông nước có công giúp dân giữ đất và che chở người đi thuyền. Thư viện dừng ở đó.
Có hai chỗ hay lẫn. Thứ nhất, Cô Bơ không phải Cô Chín. Bài Phủ Na và bài Đền Chín Giếng viết về Cô Chín, một vị khác, cũng ở xứ Thanh. Thứ hai, đền Cô Bơ không phải đền Hàn Sơn. Hai đền cùng quần thể, cùng một mùa hội, nhưng đền Hàn thờ Mẫu Thoải là Mẹ, còn đền Ba Bông thờ Cô là con. Nhiều bài du lịch gộp hai nơi làm một khiến người đọc khó biết mình đang được tả đền nào.
IIĐổ Nát Rồi Dựng Lại Bên Bờ Sông
Năm khởi dựng chưa khảo được. Những gì nguồn kể được là một ngôi đền cũ, một lần hư hại, và một quá trình dựng lại từ tay dân làng. Các mốc dưới đây ghi đúng như thế.
- Khoảng 1432Năm trong truyền thuyếtTrang haudong.vn dẫn Lê triều thần phả ngoại biên kể chuyện vua Lê phong thần cho Cô. Đây là năm của chuyện kể, không phải năm dựng đền.
- Chưa rõKhởi dựngKhông có bia ký hay văn bản đương thời nào được nguồn dẫn ra cho biết năm dựng.
- Khoảng 1939 tới 1940Đền cũ bị hư hạiĐền cũ bị hư hại. Người trong làng giữ lại bài vị và bát hương, rồi lập lại nơi thờ, theo Báo Thanh Hóa và haudong.vn.
- Chưa rõ nămDựng đền gạch năm gianVề sau đền được dựng thành đền gạch ngói năm gian. Nguồn không ghi năm cụ thể.
- 1992 và 1996Xếp hạng di tíchBáo Văn Hóa và Dân trí ghi quần thể đền Hàn Sơn và đền Ba Bông được xếp hạng cấp tỉnh năm 1992, còn Báo Thanh Hóa và haudong.vn ghi đền là di tích quốc gia năm 1996.
- Từ 2008 tới 2016Tôn tạo quần thểTheo báo Dân trí, đền Cô Bơ được đầu tư xây dựng chính điện và công trình phụ trợ từ năm 2008, đền Mẫu Hàn Sơn trùng tu từ năm 2012, và cổng Nghinh Môn đền Bông hoàn thành giai đoạn 2015 tới 2016.
- 2016UNESCO ghi danhThực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được ghi danh di sản của nhân loại. Điều được ghi danh là tập quán chung.
Hai chỗ trong nguồn cần lưu ý thẳng.
Về cấp xếp hạng. Báo Thanh Hóa và haudong.vn ghi đền là di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1996. Báo Văn Hóa và Dân trí lại ghi đền Hàn Sơn cùng đền Ba Bông được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 1992. Có thể di tích được xếp hạng cấp tỉnh năm 1992 rồi nâng cấp năm 1996, nhưng thư viện chưa tra được văn bản quyết định gốc nên nêu rõ cả hai mốc.
Về lần lập lại. Báo Thanh Hóa và haudong.vn kể rằng sau khi ngôi đền cũ bị hư hại vào khoảng năm 1939 tới 1940, có thời kỳ nơi thờ được dựng lại dưới danh nghĩa đền Đức Thánh Trần trước khi mở rộng thành đền gạch ngói năm gian thờ Cô Bơ. Thư viện ghi lại như một chi tiết lịch sử của nơi thờ, không bình thêm.
IIINgôi Đền Sát Mép Nước
Đền Cô Bơ không lớn. Điểm khiến nơi này khác các đền Mẫu khác không nằm ở quy mô mà ở chỗ đứng, khi đền dựng ngay bờ bãi bồi Ba Bông bên mép sông, có bến cho thuyền ghé để người đi lễ có thể tới bằng đường nước. Theo haudong.vn, bến sông phục vụ cả khách hành hương lẫn thuyền bè qua lại trên sông Mã và sông Lèn.
Bến dưới chân đền ngay ngã ba Bông, nơi thuyền bè ghé vào dâng lễ. Đây là lối vào gắn liền với một vị thánh sông nước.
Cổng ngoài của đền Ba Bông hoàn thành trong đợt tôn tạo năm 2015 tới 2016, theo mô tả của báo Dân trí.
Nhà thờ chính dựng bằng gạch ngói năm gian sau lần hư hại, đầu tư xây dựng lại hệ thống chính điện từ năm 2008.
Không gian thờ chính mang sắc trắng của Thoải phủ, nơi đặt tượng Cô và rước bóng Cô ra trong mùa hội.
Trong chính điện còn có ban Mẫu Thoải ở chính giữa, Quan Lớn Đệ Tam bên tả, Đức Ông bên hữu, phía ngoài có lầu Cô, lầu Cậu và động Sơn Trang.
Khi đọc báo Dân trí, có đoạn viết rằng phía dưới trước đền Mẫu, ngăn cách bởi sân đại bái, có một ngôi đền thờ. Đoạn văn ấy đang tả ngôi đền thờ tướng quân Lê Thọ Vực nằm ngay trước đền Mẫu Hàn Sơn, chứ không phải đền Cô Bơ. Đền Cô Bơ nằm riêng ở bờ bãi bồi ngã ba Bông, cách đền Hàn Sơn khoảng hai cây số theo đường đê.
IVThế Đất Và Hướng
Xin quý vị lưu ý trước rằng không nguồn nào về đền nói người xưa chọn đất theo phép gì. Điều viết dưới đây là cách thư viện đọc theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải lời của văn bia hay thần tích.
Đền đứng ở chỗ nước gặp nhau và chia dòng. Ngã ba Bông là nơi sông Mã tách nhánh sông Lèn, trang haudong.vn chép câu dân gian rằng một tiếng gà gáy ở đây năm huyện cùng nghe vì giáp Hà Trung, Hoằng Hóa, Hậu Lộc, Vĩnh Lộc và Yên Định, còn Báo Thanh Hóa chép là sáu huyện cùng nghe. Trong phép xem đất, chỗ các dòng nước lớn giao hội và phân lưu là chỗ thủy tụ, khí của nhiều ngả đổ về một điểm. Đặt nơi thờ một vị thánh Thoải phủ đúng vào chỗ ấy là đặt thần vào hành của mình.
Thứ hai là đứng sát mép nước. Lối chuẩn của sách là lùi nhà khỏi bờ, để nước làm minh đường trước mặt. Đền Cô Bơ lại đứng ngay trên bờ bãi bồi, gần như bước xuống là nước. Với đền thờ thần núi thì đây là thế yếu, nhưng với đền thờ thánh cõi nước thì chính mặt nước là cung điện của vị ấy, và đền đứng ở ngưỡng cửa cung điện ấy.
Thứ ba là thế đối với đền Mẹ. Đền Hàn thờ Mẫu Thoải ở phía núi Hàn, đền Ba Bông thờ Cô ở mũi sông. Theo lối đọc cổ truyền, nơi thờ bậc trên giữ chỗ tựa núi vững chãi, nơi thờ bậc dưới giữ chỗ gần người và gần nước. Lệ rước bóng Cô sang hầu Mẹ rồi rước về, mỗi năm một lần, là cách người trong đạo nối hai điểm ấy thành một mạch.
Điều cuối, thế đất ven sông có cái giá của nó. Nước lên xuống theo mùa, bờ có khi lở có khi bồi, và việc giữ được nền đền ở một chỗ như thế là công của người tại chỗ nhiều hơn là công của thế đất.
VHội Tháng Sáu Và Lệ Rước Bóng Cô
Hội đền mở trong tháng Sáu âm lịch, chung với đền Hàn Sơn, chính hội ngày 12. Nghi thức riêng của hai đền là lễ rước bóng Cô Bơ từ đền Ba Bông sang hầu Thánh Mẫu ở đền Hàn, rồi rước về, theo Báo Văn Hóa và Dân trí.
| Thời điểm âm lịch | Lệ | Nội dung |
|---|---|---|
| Đầu tháng Sáu | Mở hội | Các nghi lễ mở màn cho mùa hội chung của quần thể Hàn Sơn. |
| 12 tháng Sáu | Chính hội | Rước kiệu, rước bóng Cô Bơ từ đền Ba Bông sang đền Hàn hầu Mẫu rồi rước về. |
| Trong mùa hội | Hầu đồng, hát văn | Các vấn hầu có cung văn đi kèm, giá Cô Bơ mặc áo trắng theo sắc Thoải phủ. |
| Đầu xuân | Lễ đầu năm | Báo Thanh Hóa ghi đền đông người vào dịp đầu xuân, ngoài mùa hội chính. |
Nguồn vênh về ngày hội khi có trang du lịch ghi ngày 8 tháng Hai âm lịch, trong khi Báo Thanh Hóa, haudong.vn, Báo Văn Hóa và Dân trí đều ghi chính hội ngày 12 tháng Sáu. Thư viện theo ngày 12 tháng Sáu vì các báo đều thống nhất và vì ngày ấy gắn với lệ rước chung của hai đền.
Chữ bóng trong lễ rước bóng Cô cần hiểu đúng. Trong ngôn ngữ thờ Mẫu, bóng chỉ phần hiện diện của vị thánh được thỉnh vào kiệu hay vào vật thờ để rước đi. Rước bóng Cô sang đền Hàn nghĩa là đưa Cô sang hầu Mẹ, rồi rước về lại đền của Cô. Theo các nguồn thư viện tra được, đây là dịp chính trong năm mà hai đền được nối với nhau bằng một đoàn rước.
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, mà hầu đồng và hát văn ở đây là một phần, được UNESCO ghi danh năm 2016. Danh hiệu ấy dành cho cả tập quán, không riêng đền nào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Cẩm Cường, xã Tống Sơn (thị trấn Hà Lĩnh và các xã Hà Tiến, Hà Tân, Hà Sơn cũ nhập lại năm 2025, đền ở xã Hà Sơn cũ, huyện Hà Trung cũ), tỉnh Thanh Hóa, bên ngã ba Bông nơi sông Mã tách nhánh sông Lèn
- Đường tới
- Đền ở thôn Cẩm Cường, xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa, trên phần đất xã Hà Sơn cũ, huyện Hà Trung cũ, bên ngã ba Bông nơi sông Mã tách nhánh sông Lèn. Đến được bằng đường bộ hoặc bằng thuyền trên sông.
- Toạ độ
- 19.9593, 105.7624
Nếu tới bằng thuyền, quý vị lên ở bến dưới chân đền. Theo lệ của quần thể, nhiều người lễ đền Hàn thờ Mẫu trước rồi mới sang đền Cô, đúng thứ bậc Mẹ trước con sau. Sân đền sát mép nước, mùa hội đông người, xin giữ khoảng cách với bờ. Gặp vấn hầu, xin đứng ngoài chiếu và không cắt ngang lối rước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Cô Bơ
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Cô Bơ thờ ai
Thờ Cô Bơ Thoải, còn gọi Cô Bơ Bông, Cô Ba Thoải Phủ, vị thánh hàng Cô thuộc Thoải phủ, sắc trắng. Đền còn ban thờ Mẫu Thoải, Quan Lớn Đệ Tam và Đức Ông. Báo Thanh Hóa gọi đây là nơi phát tích của Cô, báo Dân trí gọi vị thờ là công chúa Mai Hoa.
Đền Cô Bơ và đền Hàn Sơn khác nhau thế nào
Hai đền cùng quần thể di tích Hàn Sơn bên sông Mã, cách nhau khoảng hai cây số. Đền Hàn thờ Mẫu Thoải là Mẹ, đền Ba Bông tức đền Cô Bơ thờ Cô là con. Trong chính hội ngày 12 tháng Sáu, bóng Cô Bơ được rước sang đền Hàn hầu Mẫu rồi rước về.
Đền Cô Bơ có từ bao giờ
Chưa khảo được năm khởi dựng. Năm 1432 trong chuyện vua Lê phong thần chỉ là năm của truyền thuyết. Đền cũ bị hư hại khoảng năm 1939 tới 1940, dân làng giữ lại bài vị và bát hương, về sau dựng thành đền gạch ngói năm gian và tôn tạo lớn từ năm 2008.
Đền Cô Bơ là di tích cấp nào
Nguồn ghi hai mốc. Báo Văn Hóa và Dân trí ghi đền Hàn Sơn cùng đền Ba Bông được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 1992. Báo Thanh Hóa và haudong.vn ghi đền là di tích quốc gia năm 1996. Thư viện chưa tra được quyết định gốc nên nêu cả hai.
Lễ hội đền Cô Bơ ngày nào
Hội mở trong tháng Sáu âm lịch, chính hội ngày 12, chung với đền Hàn Sơn, có rước kiệu và rước bóng Cô Bơ sang hầu Mẫu. Một số trang mạng ghi ngày 8 tháng Hai, nhưng các báo chính thống đều thống nhất ngày 12 tháng Sáu.