Vào tháng Sáu âm lịch, trên con đường ven sông Mã ở Hà Trung cũ, người ta đi thành từng đoàn, áo trắng nhiều hơn mọi mùa khác. Họ đi về đền Hàn Sơn, một ngôi đền giữa vùng non nước cách trung tâm Thanh Hóa chừng ba mươi cây số. Qua cổng là sân đại bái, rồi tới nhà chính điện, hai bên có lầu Cô, lầu Cậu.
Vị được thờ là Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, dân quanh vùng gọi thân là Mẫu Hàn Sơn. Đây là vị thứ ba trong Tam Tòa Thánh Mẫu, vị Mẫu của sông nước. Cùng với Đền Cô Bơ thờ con gái của Mẫu, đền Hàn làm thành quần thể di tích Hàn Sơn, hai đền một mùa hội.
IMẫu Đệ Tam Thoải Phủ
Vị thờ chính là Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, gọi gọn là Mẫu Thoải, thuộc hàng Mẫu, cai quản Thoải phủ, tức miền sông nước, sắc trắng. Báo Văn Hóa, Dân trí và Báo Thanh Hóa đều gọi đền là đền Mẫu Đệ Tam. Ngoài Mẫu, đền còn thờ Cô Bơ và một nhân vật đời Lê là Lê Thọ Vực, người Báo Thanh Hóa gắn với truyện lập đền.
Hai chữ Hán ở đầu trang ghi tên Hàn Sơn theo cách đọc thông thường, hàn là lạnh, sơn là núi. Đây là chữ thư viện suy ra, không phải chữ chép từ hoành phi tại đền. Tạp chí Nghiên cứu Phật học chép Cô Bơ từng hầu ở cung Quảng Hàn, và chữ hàn trong hai tên ấy có thể là một, nhưng chúng tôi chỉ nêu sự trùng âm, không suy diễn thêm.
Việc một nhân vật đời Lê được phối thờ trong đền Mẫu cho thấy một nét quen của các nơi thờ tự xứ Thanh: lớp thờ Tứ Phủ không đứng một mình mà nhận thêm người có thật của vùng đất vào cùng một mái. Ở đền Hàn, Lê Thọ Vực được nhớ vì gắn với truyện lập đền, chứ không phải vì một thứ bậc nào trong điện thần. Chúng tôi ghi tên để quý vị biết ban ấy thờ ai khi đứng trước nó, và không kể thêm về đời ông, vì phần ấy nằm ngoài chuyện thờ Mẫu.
Theo cách người trong đạo sắp điện thần, Tam Tòa Thánh Mẫu gồm ba vị: Mẫu Thượng Thiên cai quản Thiên phủ sắc đỏ, Mẫu Thượng Ngàn cai quản Nhạc phủ sắc xanh, và Mẫu Thoải cai quản Thoải phủ sắc trắng. Mẫu Thoải là vị thứ ba, nên gọi là Mẫu Đệ Tam. Trên hàng Mẫu là Vua Cha, và Vua Cha của cõi nước được thờ ở Đền Đồng Bằng. Các bản văn về thân thế Mẫu Thoải có nhiều dị bản, bài này không chọn bản nào.
Vì cai quản sông nước, Mẫu Thoải được coi là vị giữ nguồn nước cho đồng ruộng và che chở người làm nghề sông. Một ngôi đền thờ Mẫu Thoải đặt bên sông Mã, gần chỗ sông chia dòng, là chỗ đứng hợp với vị ấy.
Tương truyền vào đời Hồng Đức, có một người con gái hiện ra ở ngã ba Bông, phù giúp người qua vùng sông nước, rồi triều đình và dân làng lập đền đền ơn. Báo Văn Hóa ghi hai vị Mẫu Đệ Tam và Cô Ba có công khai thiên lập địa vùng đất này. Đó là lớp truyền thuyết, và chúng tôi ghi gọn đúng như nguồn.
Về vì sao đây là nơi thờ chính: các trang Đạo Mẫu coi Hàn Sơn là một nơi thờ chính của Mẫu Thoải ở xứ Thanh, nơi truyền thuyết kể Mẫu hiển linh. Chúng tôi chưa tra thấy nguồn học thuật nào khẳng định đây là đền gốc duy nhất của Mẫu Thoải, nên chỉ ghi là một trong những nơi thờ chính.
Nguồn vênh về vị thờ, xin ghi thẳng. Báo Dân trí viết đền Hàn thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Báo Văn Hóa, Báo Thanh Hóa và chính tên gọi Đền Mẫu Đệ Tam đều chỉ về Mẫu Thoải. Liễu Hạnh thường được đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên, vị thứ nhất của Tam Tòa, chứ không phải vị thứ ba. Chúng tôi không đoán vì sao có chỗ lẫn ấy, chỉ ghi lại. Chúng tôi theo cách gọi Mẫu Đệ Tam của phần đông nguồn và của chính tên đền.
IINăm Trăm Năm Theo Lời Kể
Năm khởi dựng chưa khảo được. Báo Văn Hóa và Dân trí ghi đền có trên năm trăm năm, khoảng đầu niên hiệu Hồng Đức đời Lê Thánh Tông, Báo Thanh Hóa ghi năm Hồng Đức 1470. Các mốc ấy đi theo truyền thuyết lập đền, chúng tôi chưa thấy bia ký hay sắc phong nào được dẫn ra làm căn cứ.
- 1470Mốc theo truyền thuyếtBáo Thanh Hóa ghi năm Hồng Đức 1470 cho truyện lập đền. Đây là mốc của lời kể, không có bia ký dẫn chứng.
- Chưa rõKhởi dựngKhông có văn bản đương thời nào được nguồn dẫn ra cho biết năm dựng đền.
- 1992Di tích cấp tỉnhBáo Văn Hóa và Dân trí ghi đền Hàn Sơn cùng đền Ba Bông được công nhận di tích cấp tỉnh năm 1992.
- Từ 2012Cải tạo quần thểDân trí ghi quần thể được cải tạo từ năm 2012, gồm nhà chính điện, lầu Cô, lầu Cậu ở đền Hàn.
- 2016UNESCO ghi danhThực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được ghi danh di sản của nhân loại. Điều được ghi danh là tập quán chung.
- 2025Sắp xếp địa giớiXã Hà Sơn cũ thuộc huyện Hà Trung cũ nhập vào xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
Về cấp xếp hạng của quần thể, xin nói rõ để quý vị không lẫn. Đền Hàn Sơn được các nguồn ghi là di tích cấp tỉnh năm 1992. Riêng đền Cô Bơ thì Báo Thanh Hóa và VietnamNet ghi di tích quốc gia năm 1996. Chỗ vênh ấy thuộc về bài Đền Cô Bơ, ở đây chỉ nhắc để quý vị biết hai đền cùng quần thể nhưng không nhất thiết cùng cấp.
IIIChính Điện, Lầu Cô Và Lầu Cậu
Mô tả kiến trúc của đền Hàn trong nguồn còn ít. Dân trí ghi quần thể được cải tạo từ năm 2012, đền Hàn gồm nhà chính điện, lầu Cô và lầu Cậu, sân đại bái ngăn đền Hàn với đền Ba Bông. Chúng tôi không tra được mô tả về số gian, lối vì kèo hay hiện vật cổ, nên không tả thêm.
Khoảng sân lớn phía trước, nơi làm lễ chung trong mùa hội và là chỗ đón kiệu rước bóng Cô Bơ sang hầu Mẫu.
Nơi đặt ban Mẫu Đệ Tam, sắc trắng theo Thoải phủ, là chỗ trọng nhất của đền.
Nơi thờ hàng Cô, lớp thánh trẻ tuổi hầu cận các Mẫu. Có lầu Cô trong đền Mẫu là lệ chung của các nơi thờ Tứ Phủ đủ lớp.
Nơi thờ hàng Cậu, lớp thánh nhỏ tuổi nhất trong điện thần, đứng cặp với lầu Cô.
Điều đáng ghi là bố cục của quần thể theo thứ bậc nhiều hơn theo quy mô. Đền Mẹ giữ chính điện và các lầu hàng dưới, đền con đứng riêng bên sông. Muốn đọc quần thể Hàn Sơn thì phải đọc cả hai đền, và phần về đền Ba Bông quý vị xem ở bài riêng.
IVThế Đất Và Hướng
Hàn Sơn và Cô Bơ đứng cùng một khúc sông, nên phần đọc thế đất ở hai bài có chỗ gặp nhau. Cả hai đều là kiến giải của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bản của đền, và bài này chỉ đọc những gì riêng của đền Mẹ.
Báo Thanh Hóa tả đền nằm giữa vùng non nước. Tên đền có chữ sơn, còn đền lại thờ vị Mẫu của nước. Đọc theo lối cổ truyền thì đây là thế sơn thủy giao hội: núi cho chỗ dựa, nước cho chỗ tụ. Với đền thờ Mẫu Thượng Ngàn thì núi là chính, với đền thờ Mẫu Thoải thì nước là chính và núi chỉ giữ vai che chắn.
Đền Mẹ đứng lùi xa mép nước hơn đền con, nếu theo mô tả của Dân trí rằng đền Ba Bông nằm phía dưới, trước đền Mẫu. Trong phép xem đất, chỗ lùi và cao hơn là chỗ vững, hợp với bậc trên. Chỗ gần nước và thấp hơn là chỗ đón, hợp với bậc hầu cận. Nếu đúng vậy, thì chính thứ bậc Mẹ con trong điện thần đã được đặt xuống mặt đất.
Về hướng, chúng tôi không tra được nguồn nào ghi hướng đền Hàn. Xin để ngỏ thay vì đoán. Điều có thể nói là đền nằm bên sông Mã, gần ngã ba Bông, nơi dòng sông chia nhánh, và mặt nước mở ra trước đền là minh đường tự nhiên.
Điều cuối là vòng đi của lễ rước. Mỗi năm bóng Cô được rước từ đền con sang đền Mẹ rồi rước về. Con mắt cổ truyền đọc đó như một vòng khép khí giữa hai điểm, và lễ rước là cách người xưa vẽ vòng ấy bằng bước chân. Đây là cách nhìn của chúng tôi, không phải lời của nguồn.
VHội Tháng Sáu Đón Bóng Cô Về Hầu Mẹ
Hội đền Hàn mở trong tháng Sáu âm lịch, chính hội ngày 12, chung với đền Ba Bông. Theo Báo Văn Hóa, hội là dịp tưởng nhớ những vị có công khai thiên lập địa vùng đất, và nghi thức chính là lễ rước bóng Cô Bơ từ đền Ba Bông về hầu Thánh Mẫu Đệ Tam ở đền Hàn, rồi rước về.
| Thời điểm âm lịch | Lệ | Nội dung |
|---|---|---|
| Đầu tháng Sáu | Mở hội | Các nghi lễ mở màn cho mùa hội chung của quần thể Hàn Sơn. |
| 12 tháng Sáu | Chính hội | Rước kiệu, đón bóng Cô Bơ từ đền Ba Bông về hầu Thánh Mẫu ở đền Hàn. |
| Sau lễ hầu | Rước bóng Cô về | Bóng Cô được rước trả về đền Ba Bông, khép vòng lễ giữa hai đền. |
| Trong mùa hội | Hầu đồng, hát văn | Các vấn hầu có cung văn đi kèm, giá Mẫu Thoải mặc áo trắng theo sắc Thoải phủ. |
Lễ rước bóng Cô là chỗ cho thấy mạch Mẹ con trong Thoải phủ ngay trên mặt đất, chứ không chỉ trong bản văn. Cô là hàng dưới, Mẫu là hàng trên, và mỗi năm con về hầu Mẹ một lần. Phần của Cô trong lễ ấy quý vị đọc ở bài Đền Cô Bơ.
Trong các vấn hầu ở đền Hàn, giá Mẫu Thoải thuộc hàng Mẫu, theo lệ phổ biến thanh đồng trùm khăn phủ diện khi thỉnh Mẫu, rồi mới trình tới các giá hàng dưới. Cung văn hát những bản văn kể sự tích Mẫu Thoải và các vị Thoải phủ, lời văn nhắc nhiều tới sông, thuyền và thủy cung. Nghe hát văn ở một đền bên sông Mã, quý vị sẽ thấy lời văn và cảnh đất trùng nhau, và đó là một phần lý do người hầu đồng muốn về đây trong tháng Sáu thay vì hầu Mẫu Thoải ở một điện trong phố.
Hầu đồng và hát văn ở đây thuộc Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, được UNESCO ghi danh năm 2016. Danh hiệu ấy dành cho cả tập quán, không riêng đền nào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Tống Sơn (xã Hà Sơn cũ, huyện Hà Trung cũ, nhập vào xã Tống Sơn năm 2025), tỉnh Thanh Hóa, bên sông Mã gần ngã ba Bông
- Đường tới
- Đền ở xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa, trên phần đất xã Hà Sơn cũ, huyện Hà Trung cũ, bên sông Mã gần ngã ba Bông, cách trung tâm Thanh Hóa chừng ba mươi cây số.
- Toạ độ
- 19.9592, 105.7768
Theo thứ bậc của quần thể, người đi lễ thường vào đền Hàn lễ Mẫu trước rồi mới sang đền Cô. Trong chính điện xin đi nhẹ, không chạm vào ban Mẫu. Ngày 12 tháng Sáu sân đại bái là lối rước kiệu, xin đứng hai bên và không cắt ngang lối đi. Gặp vấn hầu, xin đứng ngoài chiếu.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Hàn Sơn
Contribute photos, information or video for Han Son TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Hàn Sơn thờ ai
Thờ Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, tức Mẫu Thoải, vị thứ ba trong Tam Tòa Thánh Mẫu, cai quản miền sông nước, sắc trắng. Dân quanh vùng gọi là Mẫu Hàn Sơn. Đền còn thờ Cô Bơ và Lê Thọ Vực. Riêng báo Dân trí ghi đền thờ Liễu Hạnh, nguồn vênh.
Mẫu Thoải là ai trong Tam Tòa Thánh Mẫu
Tam Tòa Thánh Mẫu gồm Mẫu Thượng Thiên cai quản miền trời sắc đỏ, Mẫu Thượng Ngàn cai quản miền rừng núi sắc xanh, và Mẫu Thoải cai quản miền sông nước sắc trắng. Mẫu Thoải là vị thứ ba nên gọi Mẫu Đệ Tam. Thân thế của Mẫu có nhiều dị bản.
Đền Hàn Sơn có từ năm nào
Chưa khảo được năm khởi dựng. Báo Văn Hóa và Dân trí ghi đền có trên năm trăm năm, khoảng đầu đời Hồng Đức, Báo Thanh Hóa ghi năm 1470. Các mốc ấy đi theo truyền thuyết lập đền, chưa có bia ký dẫn chứng.
Đền Hàn Sơn và đền Cô Bơ có liên quan gì
Hai đền cùng quần thể di tích Hàn Sơn bên sông Mã. Đền Hàn thờ Mẫu Thoải là Mẹ, đền Cô Bơ thờ Cô là con. Trong chính hội ngày 12 tháng Sáu, bóng Cô Bơ được rước từ đền Ba Bông về hầu Mẫu ở đền Hàn rồi rước về.
Lễ hội đền Hàn Sơn diễn ra ngày nào
Hội mở trong tháng Sáu âm lịch, chính hội ngày 12, chung với đền Cô Bơ. Hội có rước kiệu, lễ đón bóng Cô Bơ về hầu Mẫu, hầu đồng và hát văn. Đền được công nhận di tích cấp tỉnh năm 1992.