Rời đền Sòng đi về phía đông chưa tới một cây số, quý vị gặp những miệng giếng nằm trước cửa một ngôi đền. Người đi lễ thường dừng lại ở đó, nhìn xuống mặt nước, rồi mới bước vào cung. Sau các giếng là bốn cột đá lớn và mái ngói đỏ cam của ngôi đền.
Chín miệng giếng ấy là cái tên của nơi này. Tài liệu của thị xã Bỉm Sơn cũ ghi đền thờ Cửu Thiên Huyền Nữ, còn người đi lễ quen gọi là Cô Chín. Đây là một đền lớn hiếm hoi mà vị chủ thuộc hàng Cô chứ không phải hàng Mẫu, và các danh xưng Cô Chín Sòng Sơn, Cô Chín Giếng đều lấy tên từ chốn này.
ICô Chín Và Cửu Thiên Huyền Nữ
Theo Cổng thông tin thị xã Bỉm Sơn, đền thờ Cửu Thiên Huyền Nữ, con gái thứ chín của Ngọc Hoàng Thượng đế. Người trong đạo đồng nhất vị này với Cô Chín, hàng Tứ phủ Thánh Cô trong điện thần Tứ Phủ, dưới các hàng Mẫu, Quan, Chầu và Ông Hoàng. Xin quý vị hiểu sự đồng nhất ấy là của tín ngưỡng địa phương, không phải một điều sử liệu.
Về phủ của Cô Chín, các bản văn không thống nhất, như bài Phủ Na của thư viện đã ghi. Chúng tôi không tự chọn một phủ cho Cô.
Ba chữ Hán ở đầu trang ghi tên Chín Giếng theo nghĩa, cửu là chín, tỉnh là giếng, từ là đền. Đó là chữ thư viện suy ra, không phải chép từ hoành phi tại đền.
Theo cách người trong đạo sắp điện thần, hàng Cô là lớp thánh trẻ tuổi, hầu cận các Mẫu, được coi là gần người nhất. Trong hàng ấy, Cô Chín là một vị được lễ nhiều và có giá hầu riêng trong các vấn hầu. Vì hàng Cô được coi là gần người, một đền hàng Cô như ở đây đông người không kém các đền Mẫu.
Vì sao Chín Giếng là đền gốc của giá Cô Chín: bài Phủ Na của thư viện đã ghi rằng nơi thờ Cô Chín được nhắc tới nhiều nhất là đền Sòng Sơn và đền Chín Giếng ở Bỉm Sơn, còn đền Cô Chín ở Phủ Na chỉ là một ban thờ trong quần thể. Tên Cô Chín Sòng Sơn và Cô Chín Giếng đều trỏ về đây.
Theo tài liệu của thị xã Bỉm Sơn, tương truyền có lần Chúa Liễu Hạnh gặp nạn, Bà hóa rồng ẩn ở chín cái giếng, được Cửu Thiên Huyền Nữ che chở và Phật bà Quan Âm cứu đỡ, từ đó hai vị kết nghĩa chị em. Đó là truyền thuyết, và chúng tôi kể gọn đúng như nguồn. Chuyện này là mối nối giữa đền Chín Giếng và Đền Sòng Sơn, nơi thờ Mẫu Liễu Hạnh ngay bên cạnh.
Chữ Cửu Thiên Huyền Nữ có hai cách hiểu, xin ghi cả hai mà không xếp cách nào đúng hơn. Trong lớp thần linh Đạo Giáo Trung Hoa, danh hiệu này chỉ một nữ thần, và cửu thiên nghĩa là chín tầng trời. Còn tài liệu địa phương ở Bỉm Sơn hiểu vị này là con gái thứ chín của Ngọc Hoàng, nên gắn với Cô Chín. Con số chín vì thế xuất hiện ba lần ở một chỗ: chín tầng trời trong danh hiệu, Cô thứ chín trong hàng Cô, và chín miệng giếng trước đền. Chúng tôi chép lại sự trùng nhau ấy như một đặc điểm của tín ngưỡng nơi này.
IITừ Triều Lê Hiển Tông Tới Nay
Năm dựng chưa khảo được chính xác. Cổng thông tin thị xã Bỉm Sơn và báo Nhân Dân đều ghi đền dựng dưới triều vua Lê Hiển Tông, tức trong khoảng 1740 tới 1786. Chúng tôi chưa thấy bia ký hay sắc phong nào được nguồn dẫn ra làm căn cứ cho mốc ấy.
- 1740 tới 1786Dựng đềnDưới triều Lê Hiển Tông, theo Cổng thông tin thị xã Bỉm Sơn và báo Nhân Dân. Không rõ năm cụ thể.
- 1939Tu sửaĐền được tu sửa, theo Cổng thông tin thị xã Bỉm Sơn. Cùng năm này đền Sòng bên cạnh cũng được trùng tu.
- 1993Di tích quốc giaĐền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, theo Cổng thông tin thị xã Bỉm Sơn, Công Lý, Nhân Dân.
- 2004Trùng tuĐợt trùng tu gần nhất được nguồn nhắc tới, định hình dáng đền hiện nay.
- 2016UNESCO ghi danhThực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được ghi danh di sản của nhân loại. Đền không được ghi danh riêng.
- 2025Sắp xếp địa giớiPhường Bắc Sơn cũ thuộc thị xã Bỉm Sơn cũ nay thuộc phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa.
Một chỗ về khoảng cách. Tài liệu du lịch Thanh Hóa ghi đền Chín Giếng cách đền Sòng khoảng một cây số về phía đông. Tọa độ trong bảng của thư viện cho khoảng cách đường chim bay chừng 780 mét. Hai con số không mâu thuẫn nhiều, vì đường đi thường dài hơn đường chim bay, nên chúng tôi viết chung là chưa tới một cây số.
Một điều nữa về niên đại. Mốc triều Lê Hiển Tông ở Chín Giếng trùng với một trong hai mốc mà báo chí ghi cho đền Sòng bên cạnh. Nếu hai đền cùng được dựng lớn trong thế kỷ 18 thì điều ấy hợp với chuyện hai nơi đi cặp trong lễ rước. Nhưng chúng tôi không có bia ký của đền nào để nói chắc, nên chỉ ghi sự trùng nhau, không kết luận. Hai đền cũng cùng có một lần sửa năm 1939, theo các nguồn địa phương.
IIIBa Lớp Cung Sau Chín Miệng Giếng
Theo Cổng thông tin thị xã Bỉm Sơn, đền có ba lớp cung đi từ ngoài vào: cung ngoài bảy gian, cung giữa năm gian, cung trong ba gian. Số gian giảm dần từ ngoài vào là lối quen của đền miếu Bắc Bộ: lớp ngoài rộng cho người đông, lớp trong hẹp và kín cho vị được thờ. Mặt trước có bốn cột đá lớn, mái lợp ngói đỏ cam.
Nằm trước đền. Báo Nhân Dân tả có hang động ngầm, phát lộ chín miệng giếng dâng nước, không bao giờ cạn.
Bốn cột đá lớn dựng ở mặt trước đền, theo mô tả của tài liệu du lịch Thanh Hóa.
Lớp rộng nhất, nơi dâng hương chung và đón người đi lễ.
Lớp chuyển tiếp, hẹp hơn cung ngoài.
Lớp kín nhất, đặt ban Cô Chín.
Nguồn địa phương tả nước giếng dâng quanh năm và không bao giờ cạn. Chúng tôi chép lại đúng như vậy, nhưng xin nói rõ: đó là mô tả của tài liệu giới thiệu di tích, không phải kết quả đo đạc thủy văn mà chúng tôi tra được. Vùng đất Bỉm Sơn nằm dưới chân dãy núi đá vôi Tam Điệp, và giếng nối với mạch nước ngầm trong đá là điều có thể có, nhưng mực nước cụ thể qua các mùa thì chúng tôi không có số liệu.
IVThế Đất Và Hướng
Nếu phải chọn một nơi mà cái tên đã tự nói về thế đất, thì đó là Chín Giếng. Dù vậy, phần dưới đây vẫn là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bản của đền.
Điểm đầu tiên là nước từ lòng đất. Phần lớn đền thờ Mẫu lấy sông, hồ hay suối làm minh đường, tức nước từ nơi khác chảy tới. Ở Chín Giếng, nước dâng lên ngay tại chỗ. Trong phép xem đất, nước tự lên từ lòng đất được coi là dấu của mạch, chỗ khí ngầm lộ ra mặt. Đặt đền ngay sau những miệng giếng ấy là đặt nơi thờ lên trên mạch.
Thứ hai là chỗ đứng trong quần thể. Đền Sòng nằm ở chân đèo Ba Dội, tựa núi, là chỗ của vị chủ. Chín Giếng nằm lui về phía đông, trên đất bằng hơn, là chỗ của vị hầu cận. Lệ rước kiệu Mẫu từ đền Sòng sang Chín Giếng trong hội tháng Hai là một vòng nối hai điểm, bậc trên tìm về chỗ bậc dưới, đúng như truyền thuyết kể Mẫu từng tìm về chín giếng.
Thứ ba là con số. Trong lối nghĩ cổ truyền, chín là số dương lớn nhất trong các số đơn. Chín giếng, Cô thứ chín, chín tầng trời: người xưa và người nay đều nhìn thấy sự trùng nhau ấy. Chúng tôi ghi lại như một lớp nghĩa mà cộng đồng gửi vào nơi này, không coi đó là lý do chọn đất.
Thứ tư là thứ tự giếng trước, đền sau. Ở phần lớn đền miếu, giếng nằm bên cạnh hoặc sau lưng nơi thờ. Ở đây giếng ở ngay trước cửa, người đi lễ phải đi qua nước rồi mới tới cung. Con mắt cổ truyền đọc lối ấy như một lớp tịnh hóa trước khi vào chỗ thiêng, tương tự hồ bán nguyệt trước các đền lớn, chỉ khác là nước ở đây không đào ra mà tự có.
Về hướng, không nguồn nào chúng tôi tra được ghi hướng của đền. Chúng tôi để ngỏ.
VHội Mùng Chín Tháng Chín Và Lệ Rước Mẫu
Đền có hai dịp lớn trong năm. Dịp thứ nhất là hội đền Cô Chín ngày 9 tháng 9 âm lịch, ngày của chính vị được thờ. Dịp thứ hai là nghi thức rước Mẫu từ đền Sòng sang trong hội Sòng Sơn tháng Hai âm lịch, theo Cổng thông tin thị xã Bỉm Sơn và báo Nhân Dân.
| Thời điểm âm lịch | Lệ | Nội dung |
|---|---|---|
| Tháng Hai, trong hội Sòng Sơn | Rước Mẫu sang Chín Giếng | Kiệu Thánh Mẫu được rước từ đền Sòng sang đền Chín Giếng, nối hai đền trong một mùa hội. |
| Ngày 9 tháng 9 | Hội đền Cô Chín | Ngày hội riêng của đền, người đi lễ về dâng hương Cô Chín. |
| Quanh năm | Hầu đồng, hát văn | Các vấn hầu có giá Cô Chín, cung văn hát văn đi kèm. |
| Tháng Giêng | Lễ đầu năm | Dịp đông người theo lệ chung của các đền thờ Mẫu vùng Bỉm Sơn. |
Ngày rước Mẫu sang Chín Giếng, các nguồn ghi không trùng khít. Tài liệu du lịch Thanh Hóa ghi ngày 26 tháng Hai là ngày rước kiệu Thánh Mẫu. Báo Nhân Dân nói nghi thức rước Mẫu sang Chín Giếng mở màn cho hội. Chúng tôi ghi chung là trong hội Sòng Sơn tháng Hai, phần lịch hội chi tiết quý vị xem ở bài Đền Sòng Sơn.
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO ghi danh năm 2016 ở mức cả hệ tín ngưỡng. Đền Chín Giếng không được ghi danh riêng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố 5, phường Quang Trung (phường Bắc Sơn cũ, thị xã Bỉm Sơn cũ), tỉnh Thanh Hóa
- Đường tới
- Đền ở khu phố 5, phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa, thuộc phường Bắc Sơn cũ của thị xã Bỉm Sơn cũ, cách đền Sòng Sơn chưa tới một cây số về phía đông.
- Toạ độ
- 20.0995, 105.8626
Theo lệ quen của người đi lễ vùng này, quý vị lễ đền Sòng thờ Mẫu trước rồi mới sang Chín Giếng lễ Cô. Quanh các miệng giếng xin đi chậm, giữ trẻ nhỏ ở gần và không thả vật gì xuống giếng. Vào cung trong xin đi nhẹ, không chạm vào ban Cô. Gặp vấn hầu, xin đứng ngoài chiếu.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Chín Giếng
Contribute photos, information or video for Chin Gieng TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Cô Chín Giếng thờ ai
Theo Cổng thông tin thị xã Bỉm Sơn, đền thờ Cửu Thiên Huyền Nữ, con gái thứ chín của Ngọc Hoàng. Người đi lễ đồng nhất vị này với Cô Chín, hàng Tứ phủ Thánh Cô trong điện thần Tứ Phủ. Sự đồng nhất ấy là của tín ngưỡng địa phương, không phải điều sử liệu.
Vì sao gọi là đền Chín Giếng
Vì trước đền có chín miệng giếng nước tự nhiên, nguồn địa phương tả là dâng nước quanh năm không cạn. Tương truyền Chúa Liễu Hạnh có lần gặp nạn, hóa rồng ẩn ở chín giếng, được Cửu Thiên Huyền Nữ che chở, từ đó hai vị kết nghĩa chị em.
Đền Cô Chín Bỉm Sơn và đền Cô Chín Phủ Na khác nhau thế nào
Đền Chín Giếng ở Bỉm Sơn là nơi thờ Cô Chín được nhắc tới nhiều nhất, và các danh xưng Cô Chín Sòng Sơn, Cô Chín Giếng đều lấy tên từ đây. Đền Cô Chín ở Phủ Na, xã Xuân Du, là một ban thờ trong quần thể lấy Mẫu Thượng Ngàn làm chính.
Đền Chín Giếng cách đền Sòng bao xa
Chưa tới một cây số về phía đông. Tài liệu du lịch Thanh Hóa ghi khoảng một cây số, tọa độ cho đường chim bay chừng 780 mét. Hai đền cùng quần thể thờ Mẫu Sòng Sơn, trong hội tháng Hai có lệ rước kiệu Mẫu từ đền Sòng sang đền Chín Giếng.
Hội đền Cô Chín vào ngày nào
Hội riêng của đền là ngày 9 tháng 9 âm lịch. Ngoài ra trong hội Sòng Sơn tháng Hai âm lịch có nghi thức rước Mẫu từ đền Sòng sang đền Chín Giếng. Đền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1993.