ITrước Khi Đọc
Trong nhịp sống của Chính Thống Giáo Đông phương, một ngày mới không bắt đầu lúc nửa đêm theo đồng hồ cơ học, cũng không bắt đầu lúc mặt trời mọc, mà khởi sự ngay từ lúc chiều tà khi mặt trời lặn xuống chân trời và những ngọn đèn dầu đầu tiên được thắp lên trong nhà thờ. Giữa ranh giới mong manh giữa ngày đang tắt và đêm đang xuống ấy, suốt mười tám thế kỷ qua, mọi cộng đoàn Chính Thống từ Giêrusalem, Antiochia, Constantinopolis, Núi Athos cho tới Kiev và Moskva đều cất tiếng hát cùng một bài thánh ca Hy Lạp cổ đại: Φῶς ἱλαρὸν ἁγίας δόξης ἀθανάτου Πατρός, nghĩa là Hỡi Ánh Sáng dịu hiền của vinh quang thánh thiện thuộc về Đức Chúa Cha bất tử.
Bài thánh thi ấy mang tên gọi theo hai chữ mở đầu là Phos Hilaron (Φῶς ἱλαρόν, phát âm theo tiếng Hy Lạp cổ điển là Phôs hilarón, phát âm theo tiếng Hy Lạp Byzantine hiện đại là Fos ilarón), còn trong thế giới Chính Thống Slavơ thì được biết đến dưới cái tên trìu mến là Svéte Tíkhiy (Ánh Sáng Tĩnh Lặng hay Ánh Sáng Êm Dịu). Giới sử học phụng vụ và giáo phụ học quốc tế đều thống nhất ghi nhận rằng ngoài các bài thánh ca nằm ngay trong sách Tân Ước (như bài Magnificat, Benedictus và Nunc Dimittis trong Tin Mừng Luca), Phos Hilaron chính là bài thánh thi Kitô giáo hoàn chỉnh cổ xưa nhất còn được hát liên tục không đứt quãng trong phụng vụ sống động cho tới tận hôm nay.
Chuyên khảo Bộ IV thuộc mảng kinh điển Chính Thống Giáo này không chỉ tách riêng năm câu thơ của bài Phos Hilaron, mà đặt bài thánh thi ấy vào đúng khung cảnh nguyên bản của Giờ Kinh Chiều (Ἑσπερινός, Hesperinos, tiếng Slavơ là Vechernya) trong sách Horologion. Toàn văn mười bốn câu chia thành ba cụm nối tiếp nhau đúng như trình tự cử hành lúc hoàng hôn: Cụm thứ nhất (câu 1 tới câu 5) là toàn văn bài Thánh Thi Ánh Sáng Dịu Hiền (Phos Hilaron) hát trong cuộc Tiểu Tiến Nhập chiều; Cụm thứ hai (câu 6 tới câu 8) là Đại Câu Xướng Chiều Thứ Bảy (Mega Prokeimenon: Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν, Chúa đã hiển trị làm Vua, trích Thánh Vịnh 92 theo bản Bảy Mươi) nối liền ánh đèn chiều với niềm vui Phục Sinh; và Cụm thứ ba (câu 9 tới câu 14) là bài kinh Xin Giữ Gìn Chúng Con Trong Buổi Chiều Này (Καταξίωσον, Κύριε, Kataxioson, Kyrie), lời cầu xin bình an vô tội trước khi bước vào bóng đêm.
Theo giáo nghĩa phụng vụ Chính Thống Giáo, việc bắt đầu ngày phụng vụ mới vào buổi chiều tối bắt nguồn trực tiếp từ trình thuật sáng tạo trong chương đầu sách Sáng Thế: Qua một buổi chiều và một buổi sáng: đó là ngày thứ nhất (καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα μία). Trong lịch sử cứu độ, bóng tối có trước ánh sáng, rồi từ trong bóng tối ấy Ngôi Lời của Thiên Chúa phán lệnh cho ánh sáng bừng lên. Vì vậy, khi người tín hữu đến nhà thờ dự Giờ Kinh Chiều lúc mặt trời tự nhiên đang lặn dần, họ không chỉ khép lại một ngày lao động vất vả mà còn bước vào ngưỡng cửa của ngày mới trong ân sủng.
Khoảnh khắc trung tâm của Giờ Kinh Chiều cổ đại được gọi là Lychnikon (τὸ Λυχνικόν, nghi thức Thắp Đèn), còn bài Phos Hilaron mang nhan đề phụng vụ chính thức trong sách Horologion là Lời Tạ Ơn Khi Thắp Đèn (Ἐπιλύχνιος Εὐχαριστία, Epilychnios Eukharistia). Đối với người ngoại giáo thời cổ đại, giờ mặt trời lặn là giờ của nỗi buồn bã và sợ hãi khi bóng tối nuốt chửng thế giới. Ngược lại, đối với cộng đoàn Kitô hữu sơ kỳ, khi ngọn đèn dầu olive được châm lửa và nâng cao giữa nhà thờ, ngọn lửa nhỏ bé nhưng ấm áp ấy lập tức trở thành biểu tượng hữu hình của Đức Giêsu Kitô: Đấng đã tự xưng là Ánh Sáng của thế gian (Gioan 8,12) và là Ánh Sáng thật chiếu soi mọi người mà bóng tối không bao giờ dập tắt được (Gioan 1,5). Nhìn vào ánh đèn chiều, hội chúng ca ngợi Chúa Con và từ Chúa Con nâng tâm hồn lên chúc tụng trọn vẹn Ba Ngôi Thiên Chúa: Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần.
Về mặt sử liệu văn bản học, chứng cứ cổ xưa và xác thực nhất về bài Phos Hilaron nằm trong tác phẩm Về Chúa Thánh Thần (Περὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, De Spiritu Sancto, chương 29, đoạn 73) do Thánh Basiliô Cả, Giám mục thành Caesarea vùng Cappadocia, biên soạn vào khoảng năm 375 Công Nguyên. Khi ấy, các đối thủ thần học chất vấn Thánh Basiliô vì sao ngài dùng công thức vinh tụng đặt Chúa Thánh Thần ngang hàng với Chúa Cha và Chúa Con. Để chứng minh rằng việc tôn vinh cả Ba Ngôi cùng nhau trong một câu hát đã là truyền thống sống động của Giáo hội từ nhiều thế hệ trước Công đồng Nicea, Thánh Basiliô đã trích dẫn trực tiếp bài Phos Hilaron:
Ngài viết rằng các bậc tiền bối của chúng ta không giữ im lặng về ân huệ của ánh sáng buổi chiều, nhưng ngay khi ánh đèn vừa xuất hiện thì lập tức dâng lời tạ ơn; và dù chúng ta không thể nói ai là cha đẻ của những lời ca trong Lễ Tạ Ơn Khi Thắp Đèn, toàn dân vẫn cất tiếng hát bài ca cổ xưa ấy mà không một ai từng coi việc đọc câu Chúng con ca tụng Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần là Thiên Chúa là điều phạm thượng. Trong một số thủ bản Hy Lạp cổ của sách này và trong đầu đề của sách Horologion, truyền thống từng nhắc tới hai giả thuyết về tác giả: một dòng truyền thống gắn bài ca với thánh tử đạo Athenogenes (vị giám mục tại vùng Pontus chịu tử đạo khoảng năm 305 dưới thời Hoàng đế Diocletianus, người được cho là đã hát bài này khi bước ra pháp trường), trong khi dòng truyền thống tại Giêrusalem thế kỷ thứ bảy lại gắn việc chỉnh lý bài ca với Thượng phụ Sophronius thành Giêrusalem (khoảng 560 tới 638). Tuy nhiên, các nhà ngữ văn học hiện đại chỉ ra rằng cấu trúc thơ nhịp điệu tự do (chưa bị ràng buộc bởi luật thơ âm tiết Byzantine thời hậu kỳ) và từ vựng của bài Phos Hilaron mang đậm dấu ấn thế kỷ thứ hai hoặc đầu thế kỷ thứ ba, cùng thời với lời hướng dẫn thắp đèn chiều trong tác phẩm Truyền Thống Tông Đồ gắn với Hippolytus thành Rôma và lời mô tả của Tertullianus tại Bắc Phi.
IIToàn Văn Mười Bốn Câu Thánh Thi Phos Hilaron Và Kinh Chiều Byzantine
Bảng kinh bốn cột dưới đây trình bày trọn vẹn mười bốn mệnh đề tiếng Hy Lạp phụng vụ của nghi thức Đèn Chiều trong sách Horologion. Năm câu đầu là bài Thánh Thi Ánh Sáng Dịu Hiền (Phos Hilaron); ba câu tiếp theo (câu 6 tới 8) là Đại Câu Xướng Chiều Thứ Bảy (Ho Kyrios ebasileusen) hát ngay sau bài Phos Hilaron mỗi chiều Thứ Bảy; sáu câu cuối (câu 9 tới 14) là bài Kinh Xin Giữ Gìn Buổi Chiều (Kataxioson, Kyrie) đọc sau bài đọc Kinh Thánh và Kinh Cầu Khẩn. Cột thứ hai ghi đồng thời phiên âm học thuật tiếng Hy Lạp kèm âm đọc tiếng Slavơ Giáo hội.
| Câu | Nguyên văn Hy Lạp (Horologion) | Phiên âm Hy Lạp và Slavơ Giáo hội | Dịch nghĩa tiếng Việt | Bản dịch tiếng Anh (English) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Φῶς ἱλαρὸν ἁγίας δόξης ἀθανάτου Πατρός, | Hy Lạp: Phôs hilaròn hagías dóxēs athanátou Patrós, | Slavơ: Svéte tíkhiy svyatýya slávy Bezsmértnago Ottsá, | [Thánh Thi Phos Hilaron, câu 1] Hỡi Ánh Sáng dịu hiền và hoan lạc của vinh quang thánh thiện thuộc về Đức Chúa Cha bất tử, | [Phos Hilaron, clause 1] O Gladsome Light of the holy glory of the immortal Father, |
| 2 | οὐρανίου, ἁγίου, μάκαρος, Ἰησοῦ Χριστέ, | Hy Lạp: ouraníou, hagíou, mákaros, Iēsoû Christé, | Slavơ: Nebésnago, Svyatágo, Blazhénnago, Iisúse Khristé, | [Phos Hilaron, câu 2] Đấng ngự trên trời, Đấng Thánh Thiện, Đấng Phúc Lạc, lạy Đức Giêsu Kitô, | [Phos Hilaron, clause 2] heavenly, holy, blessed, O Jesus Christ: |
| 3 | ἐλθόντες ἐπὶ τὴν ἡλίου δύσιν, ἰδόντες φῶς ἑσπερινόν, | Hy Lạp: elthóntes epì tḕn hēlíou dýsin, idóntes phôs hesperinón, | Slavơ: prishédshe na západ sólntsa, vídevshe svet vechérniy, | [Phos Hilaron, câu 3] khi chúng con bước tới giờ mặt trời lặn và nhìn thấy ánh sáng ngọn đèn buổi chiều hôm, | [Phos Hilaron, clause 3] having come to the setting of the sun and beholding the evening light, |
| 4 | ὑμνοῦμεν Πατέρα, Υἱόν, καὶ Ἅγιον Πνεῦμα, Θεόν. | Hy Lạp: hymnoûmen Patéra, Huión, kaì Hágion Pneûma, Theón. | Slavơ: poyém Ottsá, Sýna i Svyatágo Dúkha, Bóga. | [Phos Hilaron, câu 4] chúng con ca tụng Đức Chúa Cha, Đức Chúa Con và Chúa Thánh Thần là Thiên Chúa. | [Phos Hilaron, clause 4] we hymn the Father, the Son, and the Holy Spirit, God. |
| 5 | Ἄξιόν σε ἐν πᾶσι καιροῖς ὑμνεῖσθαι φωναῖς αἰσίαις, Υἱὲ Θεοῦ, ζωὴν ὁ διδούς· διὸ ὁ κόσμος σὲ δοξάζει. | Hy Lạp: Áxión se en pâsi kairoîs hymneîsthai phōnaîs aisíais, Huiè Theoû, zōḕn ho didoús; diὸ ho kósmos sè doxázei. | Slavơ: Dostóin yesí vo vsyá vremená pétym býti glásy prepodóbnymi, Sýne Bózhiy, zhivót dayáy; témzhe mir Tya slávit. | [Phos Hilaron, câu 5] Thật xứng đáng để ca tụng Ngài trong mọi thời khắc bằng những tiếng hát thánh thiện tốt lành, lạy Con Thiên Chúa, Đấng ban phát sự sống; vì thế toàn thể vũ trụ đều tôn vinh Ngài. | [Phos Hilaron, clause 5] Worthy are you at all times to be hymned with reverent voices, O Son of God, Giver of life; wherefore all the world glorifies you. |
| 6 | Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν, εὐπρέπειαν ἐνεδύσατο· ἐνεδύσατο Κύριος δύναμιν καὶ περιεζώσατο. | Hy Lạp: Ho Kýrios ebasíleusen, euprépeian enedýsato; enedýsato Kýrios dýnamin kaì periezṓsato. | Slavơ: Gospód votsarísya, v lépotu oblechésya; oblechésya Gospód v sílu i prepoyásasya. | [Đại Câu Xướng Chiều Thứ Bảy Prokeimenon, Thánh Vịnh 92,1a] Đức Chúa đã hiển trị làm Vua, Ngài mặc lấy vẻ huy hoàng uy nghi; Đức Chúa đã mặc lấy quyền năng và thắt đai lưng vững mạnh. | [Great Saturday Evening Prokeimenon, Psalm 92:1a LXX] The Lord is King, he is clothed with majesty; the Lord is clothed with strength and has girded himself. |
| 7 | Καὶ γὰρ ἐστερέωσε τὴν οἰκουμένην, ἥτις οὐ σαλευθήσεται. | Hy Lạp: Kaì gàr esteréōse tḕn oikouménēn, hḗtis ou saleuthḗsetai. | Slavơ: Íbo utverdí vselénnuyu, yázhe ne podvízhitsya. | [Câu Xướng Chiều Thứ Bảy, Thánh Vịnh 92,1b] Vì chưng Ngài đã thiết lập hoàn vũ kiên cố, khiến cõi đất chẳng bao giờ rúng động lung lay. | [Saturday Evening Prokeimenon, Psalm 92:1b LXX] For he has established the world, which shall never be shaken. |
| 8 | Τῷ οἴκῳ σου πρέπει ἁγίασμα, Κύριε, εἰς μακρότητα ἡμερῶν. | Hy Lạp: Tô oíkō sou prépei hagíasma, Kýrie, eis makrótēta hēmerôn. | Slavơ: Dómu Tvoyemú podóbáyet svyatýnya, Góspodi, v dolgotú dney. | [Câu Xướng Chiều Thứ Bảy, Thánh Vịnh 92,5] Sự thánh thiện thật xứng hợp với nhà của Ngài, lạy Chúa, đến muôn ngàn ngày tháng dài lâu. | [Saturday Evening Prokeimenon, Psalm 92:5 LXX] Holiness befits your house, O Lord, unto length of days. |
| 9 | Καταξίωσον, Κύριε, ἐν τῇ ἑσπέρᾳ ταύτῃ ἀναμαρτήτους φυλαχθῆναι ἡμᾶς. | Hy Lạp: Kataxíōson, Kýrie, en tê hespérā taútē anamartḗtous phylachthênai hēmâs. | Slavơ: Spodóbi, Góspodi, v vécher sey bez grěkhá sokhraníti sya nam. | [Kinh Xin Giữ Gìn Buổi Chiều Kataxioson, câu 1] Lạy Chúa, xin đoái thương giữ gìn chúng con trong buổi chiều hôm nay được khỏi vương vấn mọi tội lỗi. | [Evening Prayer Kataxioson, clause 1] Vouchsafe, O Lord, to keep us this evening without sin. |
| 10 | Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν, καὶ αἰνετὸν καὶ δεδοξασμένον τὸ ὄνομά σου εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. | Hy Lạp: Eulogētòs eî, Kýrie, ho Theòs tôn Patérōn hēmôn, kaì ainetòn kaì dedoxasménon tò ónomá sou eis toùs aiônas. Amḗn. | Slavơ: Blagoslovén yesí, Góspodi Bózhe Otéts náshikh, i khválno i proslávleno ímya Tvoyé vo véki. Amín. | [Kataxioson, câu 2] Chúc tụng Ngài, lạy Chúa là Thiên Chúa của Tổ phụ chúng con, danh Ngài đáng ca khen và hiển vinh đến muôn đời. Amen. | [Kataxioson, clause 2] Blessed are you, O Lord, the God of our Fathers, and praised and glorified is your name unto the ages. Amen. |
| 11 | Γένοιτο, Κύριε, τὸ ἔλεός σου ἐφ’ ἡμᾶς, καθάπερ ἠλπίσαμεν ἐπὶ σέ. | Hy Lạp: Génoito, Kýrie, tò éleós sou eph’ hēmâs, katháper ēlpísamen epì sé. | Slavơ: Búdi, Góspodi, mílost Tvoyá na nas, yákozhe upovákhom na Tya. | [Kataxioson, câu 3] Lạy Chúa, xin cho lòng thương xót của Ngài đổ xuống trên chúng con, đúng như chúng con hằng đặt trọn niềm cậy trông nơi Ngài. | [Kataxioson, clause 3] Let your mercy, O Lord, be upon us, even as we have set our hope on you. |
| 12 | Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου. Εὐλογητὸς εἶ, Δέσποτα, συνέτισόν με τὰ δικαιώματά σου. Εὐλογητὸς εἶ, Ἅγιε, φώτισόν με τοῖς δικαιώμασί σου. | Hy Lạp: Eulogētòs eî, Kýrie, dídaxón me tà dikaiṓmatá sou. Eulogētòs eî, Déspota, synétisón me tà dikaiṓmatá sou. Eulogētòs eî, Hágie, phṓtisón me toîs dikaiṓmasí sou. | Slavơ: Blagoslovén yesí, Góspodi, nauchí mya opravdániyem Tvoím. Blagoslovén yesí, Vladýko, vrazumí mya opravdániyem Tvoím. Blagoslovén yesí, Svyatýy, prosvetí mya opravdániyem Tvoím. | [Kataxioson, câu 4] Chúc tụng Ngài, lạy Chúa, xin dạy con các thánh chỉ của Ngài. Chúc tụng Ngài, lạy Đấng Chủ Tể, xin cho con hiểu thấu các thánh chỉ của Ngài. Chúc tụng Ngài, lạy Đấng Thánh, xin chiếu sáng con bằng các thánh chỉ của Ngài. | [Kataxioson, clause 4] Blessed are you, O Lord, teach me your statutes. Blessed are you, O Master, make me to understand your statutes. Blessed are you, O Holy One, enlighten me with your statutes. |
| 13 | Κύριε, τὸ ἔλεός σου εἰς τὸν αἰῶνα· τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου μὴ παρίδῃς. | Hy Lạp: Kýrie, tò éleós sou eis tòn aiôna; tà érga tôn cheirôn sou mḕ parídēs. | Slavơ: Góspodi, mílost Tvoyá vo vek; del ruk Tvoíkh ne prézri. | [Kataxioson, câu 5] Lạy Chúa, lòng thương xót của Ngài tồn tại đến muôn đời; xin đừng bỏ mặc những công trình do chính bàn tay Ngài đã làm nên. | [Kataxioson, clause 5] O Lord, your mercy endures forever; do not disdain the works of your hands. |
| 14 | Σοὶ πρέπει αἶνος, σοὶ πρέπει ὕμνος, σοὶ δόξα πρέπει, τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. | Hy Lạp: Soì prépei aînos, soì prépei hýmnos, soì dóxa prépei, tô Patrì kaì tô Huiô kaì tô Hagíō Pneúmati, nŷn kaì aeì kaì eis toùs aiônas tôn aiṓnōn. Amḗn. | Slavơ: Tebé podóbáyet khvalá, Tebé podóbáyet péniye, Tebé sláva podóbáyet, Ottsú i Sýnu i Svyatómu Dúkhu, nýne i prísno i vo véki vekóv. Amín. | [Kataxioson, câu 6] Lời ca khen thuộc về Ngài, khúc thánh ca thuộc về Ngài, vinh quang thuộc về Ngài, là Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con và Chúa Thánh Thần, bây giờ và luôn mãi và đến muôn thuở muôn đời. Amen. | [Kataxioson, clause 6] To you belongs praise, to you belongs hymnody, to you belongs glory, to the Father and to the Son and to the Holy Spirit, now and ever, and unto ages of ages. Amen. |
IIIGiải Nghĩa Từng Câu Và Thuật Ngữ Thần Học Hy Lạp - Slavơ
Mười bốn câu trong bảng kinh trên nối kết thơ ca Kitô giáo tiền công đồng Nicea với truyền thống Thánh Vịnh Cựu Ước bản Bảy Mươi (Septuaginta). Phần dưới đây phân tích chi tiết cấu trúc ngữ pháp Hy Lạp, sự chuyển dịch sang tiếng Slavơ Giáo hội và ý nghĩa thần học của từng câu.
Câu mở đầu là một trong những câu thơ thần học cô đọng nhất của Kitô giáo cổ đại. Danh từ trung tính Φῶς (Phôs, ánh sáng) đi liền với tính từ ἱλαρόν (hilarón). Trong tiếng Hy Lạp cổ điển và tiếng Hy Lạp Koine, tính từ ἱλαρός mang nghĩa là vui tươi, hiền hòa, dịu dàng, hoan lạc và đem lại sự an ủi nhẹ nhõm (từ gốc này mà tiếng Latinh có chữ hilaris và tiếng Anh có chữ hilarious, cùng tên của các vị giáo phụ như Thánh Hilariô thành Poitiers). Tại sao tác giả thế kỷ thứ hai lại gọi Đức Kitô là Ánh Sáng dịu hiền và hoan lạc? Bởi vì trong Kinh Thánh, vinh quang (δόξα, dịch chữ Hebrew kavod) của Thiên Chúa trên núi Sinai từng xuất hiện như ngọn lửa dữ dội và sấm sét khiến dân chúng khiếp sợ không dám nhìn thẳng. Nhưng khi Ngôi Lời nhập thể làm người, vinh quang thánh thiện của Đức Chúa Cha bất tử (ἁγίας δόξης ἀθανάτου Πατρός) đã chiếu tỏa qua gương mặt nhân từ của Đức Giêsu như ánh đèn dầu chiều ấm áp: vừa soi đường trong đêm tối, vừa gần gũi không hề làm chói lòa hay thiêu rụi con mắt phàm nhân.
Khi hai thánh Cyril và Methodius cùng các môn đệ dịch bài ca này sang tiếng Slavơ Giáo hội vào thế kỷ thứ chín, các ngài đã dịch Φῶς ἱλαρόν thành Svéte tíkhiy (Hỡi Ánh Sáng tĩnh lặng, êm dịu). Chữ tíkhiy trong tiếng Slavơ gợi lên sự bình lặng sâu thẳm của buổi chiều tà trên những cánh đồng và dòng sông phương Bắc, đồng thời kết nối trực tiếp với tiếng gió hiu hiu êm dịu mà ngôn sứ Êlia đã gặp Thiên Chúa trên núi Khôrép (1 Các Vua chương 19 câu 12) và với trạng thái tĩnh lặng nội tâm (ἡσυχία) của truyền thống tu đức Đông phương.
Về mặt cú pháp tiếng Hy Lạp, ba tính từ οὐρανίου, ἁγίου, μάκαρος (thuộc về cõi trời, thánh thiện, phúc lạc) đều được chia ở thuộc cách giống đực số ít (genitive masculine singular), nối tiếp trực tiếp danh từ ἀθανάτου Πατρός (Đức Chúa Cha bất tử) ở cuối câu 1, trước khi câu văn hạ xuống hô cách (vocative) ở tên gọi Ἰησοῦ Χριστέ (lạy Đức Giêsu Kitô). Riêng từ μάκαρος là dạng thuộc cách của tính từ cổ μάκαρ (phúc lành, hạnh phúc viên mãn tự bản tính, vốn dùng trong thi ca Hy Lạp cổ để chỉ sự an lạc bất biến của cõi thần linh và được Thánh Phaolô dùng cho Thiên Chúa trong thư thứ nhất gửi ông Timôthê chương 1 câu 11 và chương 6 câu 15: ὁ μακάριος καὶ μόνος Δυνάστης). Nhiều bản dịch phương Tây đôi khi dịch ba tính từ này như lời gọi Đức Giêsu, nhưng xét chặt chẽ theo vĩ ngữ -ου và -ος của nguyên văn Hy Lạp, ba tính từ này tôn xưng Đức Chúa Cha là Đấng Bất Tử, Đấng Ngự Trên Trời, Đấng Thánh Thiện và Đấng Phúc Lạc mà từ vinh quang của Ngài, Đức Giêsu Kitô tỏa chiếu ra như Ánh Sáng bởi Ánh Sáng.
Câu thứ ba được cấu trúc bằng hai mệnh đề phân từ thời quá khứ đơn (aorist participle) cân xứng nhau từng chữ: ἐλθόντες ἐπὶ τὴν ἡλίου δύσιν (khi chúng con đã bước tới lúc mặt trời lặn) và ἰδόντες φῶς ἑσπερινόν (khi chúng con đã nhìn thấy ánh sáng buổi chiều). Ở đây có một phép đối chiếu rất tinh tế của phụng vụ cổ đại: ở vế đầu, mặt trời vật chất trong thiên nhiên (ἥλιος) đang chìm xuống hướng tây (δύσις), nhắc con người nhớ tới sự hữu hạn của thời gian trần thế và cái chết tất yếu của thân xác; nhưng ngay ở vế sau, mắt người tín hữu lại nhìn thấy (ἰδόντες) ngọn đèn chiều (φῶς ἑσπερινόν) vừa được phó tế hay người giúp lễ rước ra. Ánh lửa nhỏ trong đêm tối trở thành dấu chỉ của Đức Kitô Phục Sinh, Đấng chiếu sáng ngay giữa lòng bóng tối của thế gian và của cái chết.
Sau ba câu mở đầu làm tiền đề, câu 4 đặt động từ chính của toàn bài ở ngôi thứ nhất số nhiều thời hiện tại: ὑμνοῦμεν (chúng con ca tụng, chúng con dâng khúc thánh thi). Ba tân ngữ trực tiếp đứng ngang hàng nhau không có mạo từ ngăn cách là Πατέρα, Υἱόν, καὶ Ἅγιον Πνεῦμα (Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần), rồi được gom lại bằng một danh từ số ít duy nhất đặt ở vị trí đồng vị ngữ cuối câu: Θεόν (là Thiên Chúa). Cấu trúc ngữ pháp đặc biệt này nói lên trọn vẹn tín lý Ba Ngôi trước cả khi thuật ngữ homoousios được đúc kết tại Công đồng Nicea năm 325: có đủ ba Ngôi vị riêng biệt được ca tụng ngang nhau, nhưng cả ba Ngôi ấy không phải là ba vị thần (θεούς) mà là một Thiên Chúa duy nhất (Θεόν). Chính vì cấu trúc quá rõ ràng này mà vào năm 375, Thánh Basiliô Cả đã trưng dẫn câu thơ thứ tư của bài Phos Hilaron như hòn đá tảng của truyền thống phụng vụ tông truyền để bảo vệ thần tính của Chúa Thánh Thần.
Câu kết của bài Phos Hilaron mở bằng chữ Ἄξιόν σε (rút gọn của Ἄξιόν ἐστί σε, thật xứng đáng để Ngài được ca tụng), cùng chung gốc từ vựng với lời tung hô Axion estin trong Kinh Tạ Ơn và bài ca kính Đức Mẹ. Cụm từ φωναῖς αἰσίαις dùng tính từ cổ αἴσιος (tốt lành, thuận lợi, thánh thiện, hợp với ý trời; bản Slavơ dịch là glásy prepodóbnymi, tức là bằng những tiếng hát thánh khiết đạo hạnh). Đáng chú ý nhất là danh hiệu ζωὴν ὁ διδούς (Đấng đang ban phát sự sống, dùng phân từ hiện tại chủ động ὁ διδούς): trong Tin Mừng Gioan chương 1 câu 4, thánh sử viết rằng Trong Ngôi Lời có sự sống, và sự sống là ánh sáng của nhân loại. Vì Đức Kitô vừa là Ánh Sáng vừa là Nguồn Sự Sống không bao giờ cạn, nên câu kết mở rộng tầm nhìn từ cộng đoàn nhỏ bé đang đứng quanh ngọn đèn chiều ra tới toàn thể vũ trụ tạo thành: διὸ ὁ κόσμος σὲ δοξάζει (vì thế toàn thể vũ trụ đều tôn vinh Ngài).
Ngay sau khi ca đoàn hát dứt chữ δοξάζει của bài Phos Hilaron, phó tế bước ra hô lớn Πρόσχωμεν! Σοφία! (Hãy chú tâm! Sự khôn ngoan!) để xướng Prokeimenon của buổi chiều (câu Thánh Vịnh đặt trước bài đọc Kinh Thánh). Trong chu kỳ bảy ngày của tuần lễ Byzantine, mỗi buổi chiều đều có một câu Prokeimenon riêng gắn với ý nghĩa của ngày hôm sau; và quan trọng nhất trong toàn tuần là Prokeimenon Chiều Thứ Bảy (câu 6 tới câu 8), mở đầu cho ngày Chúa Nhật Phục Sinh bằng Làn điệu 6 (Tone 6, Ἦχος πλ. β’): Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν, εὐπρέπειαν ἐνεδύσατο (Đức Chúa đã hiển trị làm Vua, Ngài mặc lấy vẻ huy hoàng uy nghi, trích nguyên văn Thánh Vịnh 92 theo cách đánh số Septuaginta, tức Thánh Vịnh 93 theo bản Hebrew).
Trong chú giải của các Giáo phụ Đông phương như Thánh Athanasiô thành Alexandria và Thánh Gioan Kim Khẩu, câu Đức Chúa đã hiển trị làm Vua được hát vào lúc chiều Thứ Bảy chính là lời loan báo cuộc khổ nạn và Phục Sinh của Đức Kitô: khi bị treo trên thập giá và bước xuống âm phủ vào ngày Thứ Sáu và Thứ Bảy, Đức Kitô đã mặc lấy quyền năng (δύναμιν), đập tan quyền lực sự chết và thiết lập lại hoàn vũ (τὴν οἰκουμένην, tức là Hội Thánh khắp mặt đất) vững chắc không gì lay chuyển nổi (οὐ σαλευθήσεται).
Cụm thứ ba (câu 9 tới câu 14) là bài kinh cổ Kataxioson, Kyrie (tiếng Slavơ là Spodóbi, Góspodi, tiếng Anh truyền thống dịch là Vouchsafe, O Lord), vốn là anh em song sinh của bài kinh Doxology Lớn trong Giờ Kinh Sáng. Động từ mệnh lệnh Καταξίωσον (từ καταξιόω, coi là xứng đáng, đoái thương ban ơn dù con người bất xứng) đi kèm động từ nguyên mẫu bị động φυλαχθῆναι (được canh giữ, được bảo vệ) và tính từ ἀναμαρτήτους (không phạm tội, vô tội). Người tín hữu Chính Thống không tự hào rằng mình có thể tự sức giữ mình khỏi vấp ngã trong đêm tối, nhưng xin chính ân sủng Chúa canh gác tư tưởng, lời nói và hành động của mình suốt buổi chiều và đêm sắp tới.
Câu 10 (Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν, Chúc tụng Ngài, lạy Chúa là Thiên Chúa của Tổ phụ chúng con) lấy nguyên văn từ Bài Ca của Ba Thanh Niên trong sách ngôn sứ Đanien bản Septuaginta (Đanien chương 3 câu 26 và câu 52): khi bị ném vào lò lửa rực cháy tại Babylon, ba thanh niên Hananias, Azarias và Misael vẫn đứng giữa ngọn lửa mà chúc tụng Thiên Chúa của các tổ phụ. Còn câu 11 (Γένοιτο, Κύριε, τὸ ἔλεός σου ἐφ’ ἡμᾶς) lấy nguyên văn câu cuối cùng của Thánh Vịnh 32 theo bản Septuaginta (Thánh Vịnh 33 câu 22): xin lòng thương xót (ἔλεος) của Chúa phủ xuống trên chúng con tương ứng với niềm cậy trông (ἠλπίσαμεν) mà chúng con đặt nơi Ngài.
Câu 12 là một kiệt tác tu đức học được dệt từ câu 12 của Thánh Vịnh 118 theo bản Septuaginta (tức Thánh Vịnh 119 câu 12: Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου). Phụng vụ Byzantine đã nhân câu Thánh Vịnh này lên thành ba vế tam cấp hướng về Ba Ngôi Thiên Chúa, vừa đổi danh xưng vừa nâng cấp động từ theo đúng ba chặng đường tu tập tâm linh của các Giáo phụ:
Ở vế thứ nhất, gọi Κύριε (Lạy Chúa, quy về Chúa Cha) và xin δίδαξόν με (xin dạy cho con biết các thánh chỉ của Ngài), tương ứng với chặng thực hành giới răn bước đầu (praxis). Ở vế thứ hai, gọi Δέσποτα (Lạy Đấng Chủ Tể, quy về Chúa Con là Ngôi Lời Khôn Ngoan) và xin συνέτισόν με (xin làm cho trí khôn con thấu hiểu ý nghĩa sâu xa của các thánh chỉ ấy), tương ứng với chặng chiêm ngắm tự nhiên trong chân lý (physike theoria). Ở vế thứ ba, gọi Ἅγιε (Lạy Đấng Thánh, quy về Chúa Thánh Thần) và xin φώτισόν με (xin lấy chính các thánh chỉ ấy mà chiếu sáng toàn bộ con người con), tương ứng với sự giác ngộ và thần hóa trong ánh sáng ân sủng (theologia / photismos).
Câu 13 lấy nguyên văn câu kết của Thánh Vịnh 137 theo bản Septuaginta (Thánh Vịnh 138 câu 8): τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου μὴ παρίδῃς (xin đừng bỏ mặc những công trình do bàn tay Ngài làm nên). Con người nhắc Thiên Chúa nhớ rằng chính bàn tay yêu thương của Ngài đã nắn tạo nên mình từ bụi đất và thổi hơi sự sống vào mình, nên khi màn đêm buông xuống, xin Đấng Tạo Hóa đừng ngoảnh mặt làm ngơ trước tạo vật yếu đuối của Ngài. Cuối cùng, câu 14 khép lại toàn bộ bài kinh bằng lời vinh tụng ba nhịp dồn dập: Σοὶ πρέπει αἶνος, σοὶ πρέπει ὕμνος, σοὶ δόξα πρέπει (Lời ca khen thuộc về Ngài, khúc thánh ca thuộc về Ngài, vinh quang thuộc về Ngài), dâng lên Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần đến muôn thuở muôn đời.
IVCấu Trúc Giờ Kinh Chiều (Hesperinos), Nghi Thức Thắp Đèn Lychnikon Và Thần Học Ánh Sáng
Trong phụng vụ Chính Thống Giáo Đông phương, mỗi bài kinh hay thánh thi không bao giờ đứng cô lập mà nằm trong một tổng thể kiến trúc phụng vụ mang tính vũ trụ và lịch sử cứu độ. Để hiểu vì sao bài Phos Hilaron, câu Prokeimenon và kinh Kataxioson lại tạo thành sức rung động tâm linh sâu sắc đến vậy, người đọc cần nhìn vào hành trình bảy bước của Giờ Kinh Chiều (Ἑσπερινός) diễn ra mỗi chiều trong nhà thờ Chính Thống.
Giờ Kinh Chiều thực chất là một bản tóm lược toàn bộ lịch sử nhân loại từ thuở tạo thiên lập địa, đi qua sự sa ngã và tiếng kêu cầu trong bóng tối Cựu Ước, tiến tới biến cố Nhập Thể của Đức Kitô (biểu thị bằng bài Phos Hilaron và cuộc Tiểu Tiến Nhập), lắng nghe lời giảng dạy của Ngài (qua câu Prokeimenon và các bài đọc Kinh Thánh), rồi khép lại bằng lời cầu nguyện bình an của cụ già Simêon (Nunc Dimittis) trước khi bước vào sự nghỉ ngơi của đêm tối.
| Phần trong Giờ Kinh Chiều (Hesperinos) | Bản văn và Cử chỉ Phụng vụ chính | Ý nghĩa biểu trưng trong Lịch sử Cứu độ | Liên hệ với 14 câu trong chuyên khảo này |
|---|---|---|---|
| 1. Thánh Vịnh Mở Đầu (Prooimiakos Psalmos) | Đọc Thánh Vịnh 103 LXX (104): Linh hồn tôi ơi, hãy chúc tụng Chúa; linh mục đứng trước Cửa Hoàng Gia đọc thầm 7 lời nguyện Đèn Chiều (Lychnika) và xông hương toàn nhà thờ. | Chiêm ngắm công trình Sáng Tạo tốt đẹp thuở ban đầu khi con người còn ở trong Vườn Địa Đàng tràn ngập ánh sáng Thiên Chúa. | Chuẩn bị bối cảnh vũ trụ trước khi mặt trời lặn và bóng tối buông xuống. |
| 2. Đại Kinh Cầu Bình An (Eirenika) và Thánh Vịnh Kêu Cầu (Kyrie Ekekraxa) | Cửa Hoàng Gia đóng lại; phó tế xướng Đại Kinh Cầu Bình An; ca đoàn hát các câu Thánh Vịnh 140, 141, 129, 116 LXX (Lạy Chúa, con kêu cầu cùng Chúa, xin nghe tiếng con) xen kẽ các câu thơ Stichera. | Nhân loại sau khi phạm tội bị trục xuất khỏi Địa Đàng, đứng trong bóng tối chiều tà kêu cầu Đấng Cứu Thế mau ngự đến giải thoát. | Đưa tâm tình sám hối và khao khát ánh sáng lên tới đỉnh điểm để đón ngọn đèn chiều. |
| 3. Cuộc Tiểu Tiến Nhập (Mikra Eisodos) và Thánh Thi Đèn Chiều | Cửa Hoàng Gia mở rộng; linh mục và phó tế cầm bình hương (trong lễ trọng cầm Sách Tin Mừng) đi vòng kèm nến sáng; toàn thể hội chúng hát bài Phos Hilaron. | Biến cố Ngôi Lời Nhập Thể: Đức Kitô là Ánh Sáng Dịu Hiền của Chúa Cha bước vào thế gian chiếu soi những kẻ ngồi trong bóng tối sự chết. | Chính là Cụm I (Câu 1 tới Câu 5) của bảng kinh chuyên khảo này. |
| 4. Câu Xướng Chiều (Prokeimenon) và các Bài đọc Cựu Ước (Paroimiai) | Phó tế xướng Prokeimenon theo ngày trong tuần (chiều Thứ Bảy xướng trọng thể Ho Kyrios ebasileusen); các ngày lễ lớn đọc tiếp ba bài đọc Cựu Ước. | Đức Kitô giảng dạy chân lý, mặc lấy vương quyền qua Thập Giá và thiết lập Hội Thánh vững bền không lay chuyển. | Chính là Cụm II (Câu 6 tới Câu 8) của bảng kinh chuyên khảo này. |
| 5. Kinh Cầu Khẩn Chiều và Kinh Xin Giữ Gìn (Kataxioson Kyrie) | Sau Kinh Cầu Khẩn tha thiết (Ektenia), vị trưởng ca đoàn hoặc người đọc kinh đọc trang nghiêm bài Kataxioson, Kyrie (Xin đoái thương giữ gìn chúng con trong buổi chiều này không phạm tội). | Hội Thánh đã được cứu chuộc dâng lời xin ơn tỉnh thức, xin Chúa dạy dỗ, mở trí và chiếu sáng bằng thánh chỉ của Ngài trước khi đêm xuống. | Chính là Cụm III (Câu 9 tới Câu 14) của bảng kinh chuyên khảo này. |
| 6. Kinh Cầu Hoàn Tất (Plerotika) và Bài Ca Cụ Già Simêon (Nyn Apolyeis) | Hát các câu thơ Aposticha, sau đó đọc bài ca của cụ già Simêon trong Luca 2,29-32 (Nyn apolyeis ton doulon sou, Despota) và chuỗi Kinh Khởi Đầu Trisagion. | Sau khi mắt đã nhìn thấy Ánh Sáng Cứu Độ là Đức Kitô trong Giờ Kinh Chiều, người tín hữu có thể bình an bước vào giấc ngủ ban đêm (hình bóng của giấc ngủ cái chết). | Hoàn tất chu trình của ánh sáng chiều từ Phos Hilaron tới sự bình an nội tâm. |
Khảo cứu lịch sử phụng vụ so sánh cho thấy nghi thức thắp đèn và dâng lời tạ ơn lúc chập tối vốn là di sản chung của toàn thể Kitô giáo cổ đại, tiếp nối và biến đổi nghi thức thắp đèn Sabát cũng như thắp đèn chiều tối trong các gia đình Do Thái thời Đền Thờ thứ hai (nơi người chủ gia đình đọc lời chúc tụng: Chúc tụng Ngài, lạy Chúa là Thiên Chúa chúng con, Vua vũ trụ, Đấng tạo dựng các nguồn sáng của lửa). Trong thế giới Kitô giáo thế kỷ thứ hai và thứ ba, khi các tín hữu tụ họp dùng bữa huynh đệ (Agape) hoặc cử hành kinh tối, việc mang ngọn đèn dầu vào phòng họp luôn đi kèm một bài thánh thi tạ ơn Đức Kitô.
Tại phương Tây, truyền thống này phát triển thành nghi thức Lucernarium trong phụng vụ Ambrosian tại Milano, phụng vụ Mozarabic tại Tây Ban Nha và đặc biệt là bài ca Exsultet (Praeconium Paschale) hát một lần duy nhất trong đêm Vọng Phục Sinh khi thắp Nến Phục Sinh. Trong khi đó, Chính Thống Giáo Đông phương lại bảo tồn nghi thức Lychnikon ấy nguyên vẹn mỗi ngày quanh năm suốt mười tám thế kỷ thông qua bài Phos Hilaron. Hơn thế nữa, vào thế kỷ mười chín và hai mươi, vẻ đẹp cổ kính của bài Phos Hilaron đã vượt ra ngoài biên giới Đông phương: thi hào người Anh Henry Wadsworth Longfellow đã dịch bài ca thành bài thơ O Gladsome Light, hồng y John Henry Newman và học giả Robert Bridges đã chuyển ngữ sang tiếng Anh, còn các nhà soạn nhạc Nga vĩ đại như Pyotr Ilyich Tchaikovsky (trong tác phẩm Kinh Đêm Canh Thức Toàn Đêm, Opus 52), Sergei Rachmaninoff (trong kiệt tác All-Night Vigil, Opus 37, chương 4 viết cho giọng nam cao lĩnh xướng và hợp xướng năm bè) và Alexander Kastalsky đã phổ nhạc bản dịch Slavơ Svéte Tíkhiy thành những đỉnh cao âm nhạc thánh nhân loại.
Trong thần học Chính Thống Giáo, chữ Ánh Sáng (Φῶς) trong bài Phos Hilaron không được hiểu như một hình ảnh ẩn dụ văn chương đơn thuần. Từ các Giáo phụ Cappadocia ở thế kỷ thứ tư, Thánh Maximos Tuyên Tín ở thế kỷ thứ bảy, Thánh Symeon Tân Thần Học Gia ở thế kỷ mười một cho tới Thánh Grêgôriô Palamas ở thế kỷ mười bốn, truyền thống Đông phương luôn khẳng định rằng Thiên Chúa thực sự là Ánh Sáng và tự biểu lộ chính Ngài cho các thánh qua Ánh Sáng bất tạo (Uncreated Light, τὸ ἄκτιστον Φῶς), chính là ánh sáng thần linh đã rực chiếu từ dung mạo và y phục của Đức Kitô trên núi Tabor trước mặt ba tông đồ Phêrô, Giacôbê và Gioan.
Vì vậy, bài Phos Hilaron đứng ở vị trí cầu nối hoàn hảo giữa ba bản kinh trụ cột của Chính Thống Giáo: nó chuẩn bị cho mệnh đề φῶς ἐκ φωτός (Ánh Sáng bởi Ánh Sáng, Thiên Chúa thật bởi Thiên Chúa thật) trong Kinh Tin Kính Nicea và Constantinopolis, đồng thời soi sáng cho mục đích tối hậu của người thực hành Kinh Cầu Chúa Giêsu và truyền thống Hesychasm khi cầu xin cho tâm trí được ngập tràn trong ánh sáng dịu hiền và bình an của Chúa Kitô.
VThực Hành Tụng Hát Giờ Kinh Chiều, Đời Sống Phụng Vụ Tại Việt Nam Và Những Chỗ Hay Hiểu Lầm
Trong thực hành phụng vụ hằng ngày và hằng tuần của Chính Thống Giáo, ba cụm văn bản của chuyên khảo này gắn liền với những cử chỉ nghi lễ rất trang nghiêm, vừa được cử hành trọng thể tại thánh đường vừa có thể đọc giản lược tại gia đình.
Trong Giờ Kinh Chiều trọng thể (đặc biệt là chiều Thứ Bảy hoặc chiều áp các đại lễ trong Kinh Đêm Canh Thức Toàn Đêm Agrypnia / Vsenoshchnoye bdeniye), khi ca đoàn hát câu cuối của nhóm bài thơ Stichera (Doxa Patri... Kai nyn...), Cửa Hoàng Gia mở ra. Phó tế cầm bình hương (hoặc cầm nến lớn) đi trước, linh mục khoác áo lễ đi sau, bước ra từ cửa Bắc tiến ra giữa nhà thờ rồi đứng trước Cửa Hoàng Gia. Phó tế nâng bình hương làm dấu thánh giá và hô lớn: Sophia! Orthoi! (Sự khôn ngoan! Hãy đứng thẳng!). Ngay tức khắc, ca đoàn và toàn thể giáo dân cất tiếng hát bài Phos Hilaron. Khi hát tới câu bốn (chúng con ca tụng Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần), mọi người cúi đầu và linh mục bước qua Cửa Hoàng Gia tiến vào cung thánh.
Mỗi chiều Thứ Bảy mở màn ngày Chúa Nhật, câu Prokeimenon Đức Chúa đã hiển trị làm Vua (câu 6 tới câu 8) được hát theo một nghi thức cổ truyền đầy kịch tính phụng vụ: đầu tiên linh mục hoặc phó tế đứng trong cung thánh xướng câu đầu (Ho Kyrios ebasileusen, euprepeian enedysato), ca đoàn lặp lại; sau đó vị xướng đọc câu 6b và câu 7, mỗi lần ca đoàn lại hát điệp lại câu đầu; tới lần cuối cùng, vị xướng chỉ đọc nửa câu đầu (Đức Chúa đã hiển trị làm Vua, Ngài mặc lấy vẻ huy hoàng uy nghi...), rồi ca đoàn dùng hết âm lượng đồng thanh hát vang nửa câu cuối (...Đức Chúa đã mặc lấy quyền năng và thắt đai lưng vững mạnh!).
Khi một tín hữu hoặc một gia đình Chính Thống không thể tới nhà thờ vào các buổi chiều ngày thường, sách kinh gia đình (Horologion rút gọn) cho phép cử hành Giờ Kinh Chiều theo thể thức đọc của giáo dân (Reader's Vespers): không có phần kinh cầu của phó tế và không có cuộc Tiểu Tiến Nhập qua Cửa Hoàng Gia, nhưng người chủ sự trong gia đình sẽ thắp ngọn đèn dầu (lampada) trước góc thánh tượng, đọc Thánh Vịnh 103, rồi đứng thẳng đọc trọn vẹn bài Phos Hilaron, câu Prokeimenon trong ngày và bài kinh Kataxioson Kyrie.
Tại Việt Nam hiện nay, trong các buổi cử hành phụng vụ chiều Thứ Bảy và các đại lễ tại Giáo xứ Đức Mẹ Kazan ở Nhà thờ Chính Thống Giáo Vũng Tàu cũng như tại các cộng đoàn Chính Thống Giáo ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Nha Trang (thuộc Giáo phận Philippines và Việt Nam của Tòa Thượng Phụ Moskva, cùng các cộng đoàn thuộc Tòa Thượng Phụ Đại Kết Constantinopolis), bài Phos Hilaron được hát song song bằng tiếng Slavơ Giáo hội (Svéte Tíkhiy), tiếng Hy Lạp, tiếng Anh và bản dịch tiếng Việt Ánh Sáng Dịu Hiền, giúp cả cộng đoàn chuyên gia nước ngoài lẫn tín hữu người Việt cùng hòa giọng trong nghi thức đèn chiều.
Năm chỗ hay hiểu lầm về bài Phos Hilaron và Giờ Kinh Chiều Chính Thống Giáo
Người mới tìm hiểu phụng vụ Đông phương thường dễ nhầm lẫn một số chi tiết lịch sử và nghi lễ xoay quanh bài thánh thi cổ đại này. Năm điểm giải đáp dưới đây giúp làm rõ nguyên nghĩa của truyền thống Chính Thống.
Nhiều người quen với giờ giấc dân sự hiện đại thường nghĩ Kinh Chiều Thứ Bảy là buổi lễ kết thúc ngày Thứ Bảy. Thực ra trong lịch phụng vụ Byzantine (kế thừa cách tính ngày của Kinh Thánh từ lúc mặt trời lặn), Giờ Kinh Chiều cử hành lúc hoàng hôn ngày Thứ Bảy đã là giờ kinh mở đầu chính thức của ngày Chúa Nhật Phục Sinh. Còn giờ kinh dùng để khép lại một ngày trước khi đi ngủ là Giờ Kinh Tối (Apodeipnon / Compline).
Thấy câu thứ tư của bài ca viết rõ ràng Chúng con ca tụng Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần là Thiên Chúa, một số người lầm tưởng đây là tác phẩm được soạn sau các công đồng thế kỷ thứ tư. Như sử liệu của Thánh Basiliô Cả năm 375 đã chứng minh, chính vì bài Phos Hilaron đã có từ thế kỷ thứ hai và thứ ba nên các nghị phụ thế kỷ thứ tư mới dùng nó làm bằng chứng cho thấy đức tin vào Ba Ngôi đồng đẳng đã luôn sống động trong lời ca tiếng hát của Hội Thánh sơ kỳ trước cả khi được hệ thống hóa bằng thuật ngữ công đồng.
Khi thấy cộng đoàn Chính Thống hướng mắt về ngọn nến và bình hương trong cuộc Tiểu Tiến Nhập rồi cúi đầu khi hát bài Phos Hilaron, người ngoài cuộc đôi khi tưởng đó là tàn dư thờ thần lửa hay thờ mặt trời. Tương tự như giáo lý về thánh tượng (Icon) của Công đồng Nicea II năm 787, ngọn đèn chiều vật chất chỉ là dấu chỉ giác quan nhắc nhở tâm trí hướng về Nguyên Mẫu thiêng liêng là Đức Giêsu Kitô, Đấng là Ánh Sáng thật của thế gian.
Vì chữ tiếng Anh hiện đại hilarious (buồn cười, nực cười) bắt nguồn từ tính từ Hy Lạp hilaros, người mới học từ nguyên dễ dịch lệch sắc thái của câu kinh. Trong tiếng Hy Lạp cổ đại và tiếng Hy Lạp của các Giáo phụ, hilaros mang nghĩa trang trọng và êm dịu: đó là niềm hoan lạc trong trẻo, sự dịu dàng ấm áp và thanh thản của ân sủng Thiên Chúa (như trong câu 2 Côrintô 9,7: Thiên Chúa yêu kẻ cho đi với lòng hoan hỷ hilaron dote). Vì thế dịch chuẩn sang tiếng Việt là Ánh Sáng dịu hiền hay Ánh Sáng hoan lạc.
Danh từ Hy Lạp Prokeimenon nghĩa đen là cái được đặt ở phía trước. Trong cấu trúc phụng vụ cổ đại, Prokeimenon không phải là nhạc đệm lấp chỗ trống mà là chìa khóa thần học mở cửa cho các bài đọc Kinh Thánh tiếp theo và định hình tông màu phụng vụ của cả ngày lễ. Riêng câu Ho Kyrios ebasileusen vào chiều Thứ Bảy có vị thế trọng đại tới mức đánh dấu giây phút toàn thể nhà thờ bước từ nhịp sống ngày thường vào không gian vương quyền Phục Sinh của ngày Chúa Nhật.
Tại các trung tâm đan tu cổ kính của thế giới Chính Thống như các tu viện Meteora trên đỉnh núi đá Hy Lạp hay Tu viện Chúa Ba Ngôi Thánh Sergius tại Nga, khách hành hương đứng trong lòng nhà thờ vào lúc hoàng hôn sẽ thấy toàn bộ thánh đường không bật đèn điện hiện đại, chỉ có ánh nến sáp ong và ánh đèn dầu rung rinh trước các bức thánh tượng vàng son khi ca đoàn cất tiếng hát Phos Hilaron. Độc giả muốn tìm hiểu tiếp toàn cảnh Nghi Thức Hành Lễ Chính Thống Giáo và Phẩm Trật Chính Thống Giáo có thể theo dõi các chuyên khảo liên kết bên dưới.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh Thi Phos Hilaron (Ánh Sáng Dịu Hiền) ra đời từ khi nào và vì sao được coi là cổ xưa nhất
Phos Hilaron được sáng tác bằng tiếng Hy Lạp vào khoảng cuối thế kỷ thứ hai hoặc đầu thế kỷ thứ ba tại vùng Đông Địa Trung Hải để hát trong nghi thức thắp đèn dầu chiều (Lychnikon). Ngoài các bài thánh ca nằm ngay trong Kinh Thánh Tân Ước, đây là bài thánh thi Kitô giáo hoàn chỉnh cổ nhất còn được hát liên tục mỗi ngày trong phụng vụ cho tới nay. Vào năm 375, Thánh Basiliô Cả đã ghi nhận bài ca này là một di sản cổ truyền từ thời các bậc tiền bối mà không ai còn biết tên tác giả.
Tại sao bản tiếng Hy Lạp gọi là Ánh Sáng Dịu Hiền (Phos Hilaron) còn bản tiếng Slavơ gọi là Ánh Sáng Tĩnh Lặng (Svéte Tíkhiy)
Tính từ Hy Lạp hilaron mang nghĩa là dịu dàng, hiền hòa, hoan lạc và đem lại niềm vui êm ấm, đối lập với ngọn lửa sấm sét đáng sợ. Khi dịch sang tiếng Slavơ Giáo hội vào thế kỷ thứ chín, truyền thống của hai thánh Cyril và Methodius đã chọn chữ tíkhiy (tĩnh lặng, êm dịu, bình yên) để diễn tả vẻ đẹp thanh bình của ánh sáng Đức Kitô chiếu soi tâm hồn lúc chiều tà. Cả hai cách gọi đều bổ sung cho nhau để tả bản tính khiêm nhường và nhân từ của Ngôi Lời Nhập Thể.
Vì sao ngày phụng vụ của Chính Thống Giáo lại bắt đầu từ Giờ Kinh Chiều lúc mặt trời lặn
Phụng vụ Chính Thống Giáo kế thừa cách tính ngày của Kinh Thánh Cựu Ước dựa theo câu điệp trong chương 1 sách Sáng Thế: Qua một buổi chiều và một buổi sáng, đó là ngày thứ nhất. Vì thế, Giờ Kinh Chiều (Hesperinos) cử hành vào lúc hoàng hôn chính là giờ kinh mở đầu cho ngày phụng vụ mới: chẳng hạn Giờ Kinh Chiều tối Thứ Bảy đã thuộc về phụng vụ của ngày Chúa Nhật Phục Sinh.
Câu xướng Ho Kyrios ebasileusen vào chiều Thứ Bảy có ý nghĩa gì
Ho Kyrios ebasileusen, euprepeian enedysato (Đức Chúa đã hiển trị làm Vua, Ngài mặc lấy vẻ huy hoàng uy nghi) trích từ Thánh Vịnh 92 theo bản Septuaginta (Thánh Vịnh 93 bản Hebrew), được gọi là Đại Câu Xướng (Mega Prokeimenon) của chiều Thứ Bảy. Câu xướng này nối liền ánh đèn chiều Phos Hilaron với mầu nhiệm Vượt Qua: công bố rằng qua cuộc khổ nạn và sống lại, Đức Kitô đã nắm trọn vương quyền trên toàn vũ trụ và làm cho Hội Thánh đứng vững không bao giờ lay chuyển.
Bài kinh Kataxioson Kyrie trong Giờ Kinh Chiều cầu xin những điều gì
Kataxioson Kyrie (Lạy Chúa, xin đoái thương giữ gìn chúng con trong buổi chiều hôm nay được khỏi vương vấn mọi tội lỗi) là lời cầu nguyện cổ xưa đọc ở nửa sau Giờ Kinh Chiều và Giờ Kinh Sáng. Bài kinh kết hợp lời chúc tụng của Ba Thanh Niên trong sách Đanien với các câu Thánh Vịnh 32, 118 và 137, đặc biệt có ba câu xin Chúa dạy dỗ (didaxon), mở trí cho hiểu thấu (synetison) và lấy thánh chỉ mà chiếu sáng (photison) tâm hồn người tín hữu trước khi bước vào đêm tối.
Giáo dân Chính Thống Giáo có thể tự đọc bài Phos Hilaron tại nhà không
Hoàn toàn được và rất được khuyến khích. Khi không thể đến nhà thờ dự Giờ Kinh Chiều, người tín hữu Chính Thống đứng trước góc thánh tượng gia đình (icon corner), thắp ngọn đèn dầu chiều hoặc cây nến sáp, đọc chuỗi Kinh Khởi Đầu, Thánh Vịnh 103 rồi đọc hoặc hát bài Phos Hilaron và kinh Kataxioson Kyrie để thánh hóa buổi tối trong gia đình.