VẠN ĐẠO ĐƯỜNGHALL OF MYRIAD PATHSEnglishENVề trang Thầy Ưng Khiêm
VẠN ĐẠO ĐƯỜNG

Kinh Lễ (Thiên Lễ Vận Đại Đồng): Mười Sáu Đoạn Kinh Điển Về Thiên Hạ Vi Công, Tiểu Khang, Nhân Tình Thất Tình Và Đạo Trị Quốc Bằng Lễ Nghĩa

Liji · Liyun, Datong & Xiaokang · Lễ Ký thiên Lễ Vận đệ cửu, Đại Đạo chi hành dã thiên hạ vi công, Thế giới Đại Đồng và Tiểu Khang, Nhân tình thánh vương chi điền, The Book of Rites Liyun Datong

Mười sáu đoạn kinh điển tiêu biểu nhất của thiên Lễ Vận (thiên thứ chín bộ Lễ Ký) theo bản Lễ Ký Chú Sớ của Trịnh Huyền và Khổng Dĩnh Đạt trong Thập Tam Kinh Chú Sớ, đối chiếu Lễ Ký Tập Thuyết của Trần Hạo, kèm phiên âm Pinyin học thuật, âm Hán Việt truyền thống và bản dịch Việt, Anh

Thuộc đạo
Nho Giáo
Niên đại
Biên soạn vào thời Chiến Quốc tới đầu thời Tây Hán (khoảng thế kỷ IV tới thế kỷ II trước Công nguyên), định bản trong bộ Tiểu Đới Lễ Ký thời Hán
Ghi lại cuộc đối thoại triết học giữa Khổng Tử và học trò Ngôn Yển (Tử Du) sau buổi lễ tế Chạp tại nước Lỗ, do học phái của Tử Du biên tập. Thời Tây Hán, Đới Thánh tuyển chọn vào bộ Tiểu Đới Lễ Ký gồm 49 thiên (thiên Lễ Vận đứng thứ 9); cuối thời Đông Hán Trịnh Huyền làm Chú, đời Đường Khổng Dĩnh Đạt làm Chính Nghĩa, và đời Nguyên Trần Hạo làm Lễ Ký Tập Thuyết dùng làm chuẩn khoa cử.
Độ dài
16 đoạn kinh điển (trọn mạch Đại Đồng, Tiểu Khang, Bản Lễ, Thất Tình Thập Nghĩa và Đại Thuận trong thiên Lễ Vận)
Mười sáu đoạn nguyên văn bao quát toàn bộ tư tưởng của thiên Lễ Vận: từ tiếng thở dài của Khổng Tử trên đài Quán (đoạn 1-2), bức tranh xã hội lý tưởng Đại Đồng (đoạn 3-6), xã hội pháp trị lễ giáo Tiểu Khang (đoạn 7-9), nguồn gốc của Lễ từ Trời Đất (đoạn 10-11), cấu trúc tâm lý Thất Tình, Đại Dục và Thập Nghĩa (đoạn 12), tới vị thế con người là Tâm của Trời Đất và cảnh giới Thiên hạ nhất gia Đại Thuận (đoạn 13-16).
Thường tụng khi
Một trong Ngũ Kinh của Nho Giáo, là bản hiến chương xã hội lý tưởng cao đẹp nhất của triết học chính trị phương Đông (Thiên hạ vi công, Thế giới Đại Đồng) và là sách học, sách thi trong suốt lịch sử khoa cử Việt Nam

ITrước Khi Đọc

Trong toàn bộ kho tàng Ngũ Kinh của Nho Giáo, nếu phải chọn ra một đoạn văn khắc họa ước mơ xã hội nhân bản, công bằng và ấm áp nhất của nhân loại suốt hơn hai thiên niên kỷ qua, thì đó chính là chương mở đầu thiên Lễ Vận trong bộ Kinh Lễ (Lễ Ký): Đại Đạo chi hành dã, thiên hạ vi công, tuyển hiền dữ năng, giảng tín tu mục. Cố nhân bất độc thân kỳ thân, bất độc tử kỳ tử, sử lão hữu sở chung, tráng hữu sở dụng, ấu hữu sở trưởng, quan quả cô độc phế tật giả giai hữu sở dưỡng... Thị cố mưu bế nhi bất hưng, đạo thiết loạn tặc nhi bất tác, cố ngoại hộ nhi bất bế, thị vị Đại Đồng. Khi Đạo lớn được thi hành, thiên hạ là của chung muôn người, chọn bậc hiền đức và người tài năng ra gánh vác việc chung, giữ trọn chữ tín và vun đắp tình hòa mục. Người ta không chỉ thương riêng cha mẹ mình, không chỉ nuôi riêng con cái mình, mà làm sao cho người già đều được phụng dưỡng trọn đời, người khỏe mạnh đều có chỗ đem sức ra làm việc, trẻ thơ đều được nuôi dạy lớn khôn, người già không vợ, bà góa không chồng, trẻ mồ côi, người già không con và người tàn tật đau yếu thảy đều được chăm sóc nuôi nấng... Nhờ thế mưu gian khép kín không dấy lên, trộm cướp loạn tặc không nảy sinh, cửa ngoài ngõ chẳng cần cài then đóng chặt, xã hội ấy gọi là Đại Đồng.

Bộ Kinh Lễ trong truyền thống kinh học gồm hệ thống Tam Lễ (ba bộ sách Lễ: Chu Lễ ghi quy chế quan chức nhà Chu, Nghi Lễ ghi nghi tiết cụ thể của mười bảy lễ quán, hôn, tang, tế, hương, tương, triều, sính, và Lễ Ký gồm bốn mươi chín thiên do Đới Thánh biên tập thời Tây Hán nhằm giải thích nghĩa lý triết học sâu xa ẩn đằng sau các nghi lễ). Không phải ngẫu nhiên mà trước khi được Chu Hy tách riêng ra để đưa vào bộ Tứ Thư, cả hai tác phẩm Đại Học (thiên 42) và Trung Dung (thiên 31) đều vốn là các thiên nằm ngay trong bộ Lễ Ký này. Và đứng ngang hàng về tầm vóc tư tưởng với Đại Học và Trung Dung trong bộ Lễ Ký chính là thiên thứ chín: Lễ Vận (Lǐyùn).

Hai chữ Lễ Vận được Trịnh Huyền và Khổng Dĩnh Đạt giải thích là sự vận chuyển, biến dịch của Lễ nghi và chế độ chính trị theo dòng lịch sử (từ thời Ngũ Đế Đại Đồng sang thời Tam Đại Hạ, Thương, Chu Tiểu Khang), đồng thời là sự vận hành của khí vận Trời Đất Âm Dương kết tinh thành Lễ nghĩa trong đời sống con người. Toàn thiên mở ra bằng khung cảnh buổi chiều cuối năm tại nước Lỗ: Khổng Tử vừa dự xong lễ tế Chạp (lễ tế tạ muôn thần sau mùa gặt tháng mười hai), bước lên đài cao trên cổng cung môn (đài Quán) nhìn cảnh lễ nghi suy đồi mà buông một tiếng thở dài. Người học trò đứng hầu bên cạnh là Ngôn Yển (tức Tử Du, vị môn đệ đứng đầu khoa Văn học cùng với Tử Hạ và nổi tiếng dùng Lễ nhạc dạy dân ở thành Vũ Thành) liền thưa hỏi nguyên cớ. Từ tiếng thở dài ấy, Khổng Tử đã mở ra toàn bộ học thuyết triết học lịch sử về Đại Đồng và Tiểu Khang, về tâm lý học Thất Tình và Thập Nghĩa, về vị thế con người là Tâm của Trời Đất, và về phép trị nước lấy Nhân tình làm thửa ruộng của bậc Thánh vương.

Trang này trình bày trọn vẹn mười sáu đoạn kinh điển cốt tủy nhất của thiên Lễ Vận theo khung bốn cột song ngữ Việt và Anh: cột thứ nhất là nguyên bản phiên âm Pinyin học thuật chuẩn quốc tế; cột thứ hai là âm Hán Việt truyền thống; cột thứ ba và thứ tư là bản dịch nghĩa tiếng Việt cùng tiếng Anh của thư viện, tiếp nối bằng phần bình giải chi tiết từng đoạn, khảo dị văn bản học và ảnh hưởng sâu rộng của tư tưởng Đại Đồng, Thiên hạ vi công trong lịch sử văn hóa Việt Nam.

Theo giáo nghĩa

Theo giáo nghĩa Nho gia được hệ thống hóa trong Lễ Ký Chính Nghĩa của Trịnh Huyền, Khổng Dĩnh Đạt và Lễ Ký Tập Thuyết của Trần Hạo, mười sáu đoạn kinh văn của thiên Lễ Vận thiết lập bốn trụ cột triết học lớn:

Thứ nhất là Lý tưởng Thế giới Đại Đồng và Thiên Hạ Vi Công (đoạn 1 tới đoạn 6): ở cảnh giới cao nhất khi Đại Đạo được thi hành trọn vẹn (như thời Ngũ Đế Nghiêu, Thuấn truyền ngôi cho người hiền thay vì truyền cho con), quyền lực và của cải trong thiên hạ là của chung muôn dân (thiên hạ vi công). Xã hội vận hành trên hai trụ cột là tuyển hiền dữ năng (chọn người có đức và có tài ra phục vụ cộng đồng) và giảng tín tu mục (giữ chữ tín và xây dựng tình đoàn kết hòa mục). Ở đó, tình thương vượt qua biên giới huyết thống hẹp hòi để bảo đảm an sinh cho mọi lứa tuổi và mọi phận người yếu thế (người già, người tráng niên, trẻ thơ, người cô quả, người tàn tật), lao động và tài sản đều hướng về lợi ích chung nên trộm cướp tuyệt tích, cửa ngoài không cần đóng.

Thứ hai là Trật tự Xã hội Tiểu Khang và Vai Trò Của Lễ Nghĩa (đoạn 7 tới đoạn 9): khi Đại Đạo ẩn đi và con người bước vào thời đại thiên hạ vi gia (coi ngôi vị và tài sản là của riêng từng gia đình, cha truyền con nối như thời Hạ, Thương, Chu), lòng vị kỷ trỗi dậy dễ dẫn tới mưu mô và chiến tranh. Để ngăn chặn hỗn loạn và giữ gìn trật tự xã hội, sáu bậc quân tử thánh vương (Vũ, Thang, Văn, Vũ, Thành Vương, Chu Công) đã thiết lập hệ thống Lễ Nghĩa làm kỷ cương (lễ nghĩa dĩ vi kỷ) để làm ngay thẳng nghĩa vua tôi, làm đôn hậu tình cha con, làm hòa mục nghĩa anh em, làm êm ấm đạo vợ chồng, phân định ruộng đất và pháp độ. Xã hội có trật tự pháp độ ấy gọi là Tiểu Khang (an vui ổn định ở mức độ vừa phải).

Thứ ba là Nhân Tình Thất Tình, Đại Dục và Thập Nghĩa (đoạn 10 tới đoạn 12): khác với các học thuyết khổ hạnh cực đoan muốn diệt bỏ tình cảm tự nhiên, Kinh Lễ nhìn thẳng vào sự thật tâm lý con người: bảy tình cảm Hỷ, Nộ, Ai, Cụ, Ái, Ố, Dục (vui, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, muốn) là cái người ta không cần học mà tự nhiên đã có; đặc biệt chuyện ăn uống và nam nữ (ẩm thực nam nữ, nhân chi đại dục tồn yên) là nơi ham muốn lớn nhất của con người trú ngụ, còn cái chết và cảnh nghèo khổ là nơi nỗi sợ ghét lớn nhất của con người tồn tại. Lễ không xóa bỏ tình người, mà lấy Thập Nghĩa (cha từ, con hiếu, anh lành, em đễ, chồng nghĩa, vợ thuận, người lớn huệ, người nhỏ thuận, vua nhân, tôi trung) để điều tiết và dẫn dắt Thất Tình đi vào quỹ đạo nhân bản.

Thứ tư là Con Người Là Tâm Của Trời Đất và Thánh Vương Lấy Nhân Tình Làm Ruộng (đoạn 13 tới đoạn 16): thiên Lễ Vận nâng phẩm giá con người lên đỉnh cao vũ trụ luận: Nhân giả, kỳ thiên địa chi tâm dã, ngũ hành chi đoan dã (Con người chính là trái tim và khối óc linh giác của Trời Đất, là đầu mối hội tụ tinh hoa của Ngũ Hành). Bậc thánh vương trị nước không dùng bạo lực áp đặt ngược lòng người, mà coi nhân tình là thửa ruộng (thánh vương chi điền): lấy Lễ làm cái cày để cày xới, lấy Nghĩa làm hạt giống để gieo trồng, lấy việc giảng học làm cái cuốc để làm cỏ ác, lấy đức Nhân làm gốc để thu hoạch, và lấy Nhạc để đem lại sự an hòa, hướng tới cảnh giới thiên hạ vi nhất gia (coi cả thiên hạ như một nhà).

Theo sử liệu

Xét theo sử liệu văn bản học, thiên Lễ Vận phản ánh sự phát triển rực rỡ của tư tưởng Nho gia thời Chiến Quốc trong cuộc đối thoại sâu sắc với các học phái bách gia chư tử. Các nhà khảo chứng học từ thời Tống, Thanh tới hiện đại nhận thấy: trong khi phần nửa sau của thiên Lễ Vận (bàn về nguồn gốc của Lễ, phép tế tự, Thất Tình, Thập Nghĩa và Nhân tình làm ruộng) mang đậm cốt cách thuần túy của học phái Tử Du (Ngôn Yển) và nối liền với tư tưởng Lễ luận của Tuân Tử, thì đoạn mở đầu bàn về Đại Đồng và Tiểu Khang lại là một sáng tạo triết học chính trị kỳ vĩ: các tác giả Nho gia đã tiếp thu và nâng cấp khái niệm Thượng đồng, Kiêm ái, Thượng hiền của Mặc gia cùng khái niệm Đại Đạo thời thượng cổ của Đạo gia, rồi đặt tất cả vào trong khung tiến hóa lịch sử của Nho giáo từ thời Nghiêu Thuấn (Ngũ Đế, Thiên hạ vi công) sang thời Vũ, Thang, Văn, Vũ, Chu Công (Tam Đại, Tiểu Khang dùng Lễ Nghĩa trị nước).

Thời Tây Hán, học giả Hậu Thương truyền dạy Lễ cho hai chú cháu Đới Đức (biên tập bộ Đại Đới Lễ Ký 85 thiên) và Đới Thánh (biên tập bộ Tiểu Đới Lễ Ký 49 thiên, chính là bộ Lễ Ký trong Ngũ Kinh hiện nay). Cuối thời Đông Hán, đại nho Trịnh Huyền (127 tới 200) viết bộ Lễ Ký Chú kiệt xuất; sang đầu thời Đường, Khổng Dĩnh Đạt (574 tới 648) chủ biên bộ Lễ Ký Chính Nghĩa gồm 63 quyển. Tới thời Nguyên, học giả Trần Hạo (1261 tới 1341) biên soạn bộ Lễ Ký Tập Thuyết theo tinh thần Lý học Chu Hy, được các triều đại Minh, Thanh ở Trung Hoa và Lê, Nguyễn ở Việt Nam chọn làm sách giáo khoa chuẩn mực để thi môn Kinh Lễ trong suốt hơn năm thế kỷ. Đặc biệt, bước sang cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi, thiên Lễ Vận Đại Đồng đã trở thành ngọn cờ tư tưởng cho các phong trào cải cách và cách mạng khắp Đông Á (từ tác phẩm Đại Đồng Thư của Khang Hữu Vi, bức thư pháp bốn chữ Thiên hạ vi công nổi tiếng của Tôn Trung Sơn, cho tới các chí sĩ Duy Tân Việt Nam như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh và Nguyễn An Ninh).

IIToàn Văn Mười Sáu Đoạn Kinh Điển Thiên Lễ Vận (Kinh Lễ)

Bảng kinh bốn cột dưới đây trình bày trọn vẹn mười sáu đoạn kinh điển cốt lõi của thiên Lễ Vận (thiên thứ chín trong bộ Lễ Ký). Cột thứ nhất ghi nguyên bản bằng hệ phiên âm Pinyin học thuật chuẩn quốc tế; cột thứ hai ghi âm Hán Việt truyền thống theo đúng phép huấn hỗ cổ điển; cột thứ ba và thứ tư là bản dịch nghĩa tiếng Việt và tiếng Anh do thư viện biên soạn.

Nghe nguyên văn, bản ghi âm người tụngGhi âm: UK Master Academy
Mười sáu đoạn kinh điển của thiên Lễ Vận (thiên thứ 9 trong bộ Lễ Ký thuộc Ngũ Kinh) theo bản Lễ Ký Chính Nghĩa của Trịnh Huyền và Khổng Dĩnh Đạt trong Thập Tam Kinh Chú Sớ, đối chiếu Lễ Ký Tập Thuyết của Trần Hạo. Phiên âm Pinyin học thuật, âm Hán Việt và bản dịch Việt, Anh do thư viện biên soạn.
CâuNguyên bản Pinyin (Liji · Liyun)Âm Hán Việt truyền thốngDịch nghĩa tiếng ViệtTiếng Anh
1LV.1 Xīzhě Zhòngní yù yú Zhà bīn, shì bì, chū yóu yú Guàn zhī shàng, kuìrán ér tàn. Zhòngní zhī tàn, gài tàn Lǔ yě. Yán Yǎn zài cè yuē: Jūnzǐ hé tàn?LV.1 Tích giả Trọng Ni dự ư Chạp tân, sự tất, xuất du ư Quán chi thượng, vị nhiên nhi thán. Trọng Ni chi thán, cái thán Lỗ dã. Ngôn Yển tại trắc viết: Quân tử hà thán?Thuở trước, Đức Trọng Ni (Khổng Tử) tham dự làm khách trợ tế trong lễ tế Chạp cuối năm của nước Lỗ; khi việc tế lễ đã xong, ngài bước ra dạo trên đài Quán (đài cao hai bên cổng cung môn) rồi bùi ngùi buông một tiếng thở dài. Tiếng thở dài ấy của Trọng Ni chính là thở dài thương cho việc lễ của nước Lỗ đã suy vi vậy. Học trò Ngôn Yển (Tử Du) đứng hầu bên cạnh liền thưa hỏi: Bậc quân tử vì cớ gì mà thở dài như thế ạ?In former times, Zhongni (Confucius) participated as an assisting guest in the year-end Zha thanksgiving sacrifice; when the ceremony concluded, he went out and paced upon the elevated gate-tower (Guan) and heaved a deep sigh. Zhongni's sigh was indeed a sigh over the state of Lu. Yan Yan (Ziyou), standing by his side, asked: Why does the noble person sigh?
2LV.2 Kǒngzǐ yuē: Dàdào zhī xíng yě, yǔ Sāndài zhī yīng, Qiū wèi zhī dǎi yě, ér yǒu zhì yān.LV.2 Khổng Tử viết: Đại Đạo chi hành dã, dữ Tam Đại chi anh, Khâu vị chi đãi dã, nhi hữu chí yên.Khổng Tử đáp: Thời đại mà Đạo lớn được thi hành trọn vẹn (thời Ngũ Đế), cùng với thời đại của các bậc anh kiệt hiền vương ba triều đại Hạ, Thương, Chu (Tam Đại), ta tuy sinh sau đẻ muộn chưa kịp tận mắt chứng kiến, nhưng trong sách cũ vẫn còn ghi lại và lòng ta hằng ôm ấp chí hướng ngưỡng vọng về những thời đại ấy.Confucius replied: The age when the Great Way prevailed, and the age of the illustrious rulers of the Three Dynasties (Xia, Shang and Zhou): I, Qiu, did not live early enough to witness them in person, yet I have found them recorded in the ancient annals and hold my heart's aspiration toward them.
3LV.3 Dàdào zhī xíng yě, tiānxià wéi gōng, xuǎn xián yǔ néng, jiǎng xìn xiū mù.LV.3 Đại Đạo chi hành dã, thiên hạ vi công, tuyển hiền dữ năng, giảng tín tu mục.Khi Đạo lớn được thi hành, cả thiên hạ là của chung muôn người (không phải tài sản riêng của một dòng họ nào); người ta kén chọn bậc có đức hiền và trao việc cho người có tài năng, cùng nhau trau dồi chữ tín và vun đắp tình hòa mục thân ái.When the Great Way prevailed, all under Heaven belonged to the public commonwealth (Tianxia wei gong); persons of moral worth and practical ability were chosen for public office, trustworthiness was practiced in speech, and harmonious fellowship was cultivated among all.
4LV.4 Gù rén bù dú qīn qí qīn, bù dú zǐ qí zǐ, shǐ lǎo yǒu suǒ zhōng, zhuàng yǒu suǒ yòng, yòu yǒu suǒ zhǎng, guānguǎ gūdú fèijí zhě jiē yǒu suǒ yǎng.LV.4 Cố nhân bất độc thân kỳ thân, bất độc tử kỳ tử, sử lão hữu sở chung, tráng hữu sở dụng, ấu hữu sở trưởng, quan quả cô độc phế tật giả giai hữu sở dưỡng.Cho nên con người không chỉ biết hiếu kính riêng cha mẹ mình, không chỉ biết yêu thương riêng con cái mình, mà làm sao cho người già cả đều có nơi nương tựa phụng dưỡng trọn đời, người đang tuổi khỏe mạnh đều có chỗ đem tài sức ra cống hiến, trẻ thơ đều được chăm nom giáo dưỡng để lớn khôn, và những người già không vợ (quan), bà góa không chồng (quả), trẻ nhỏ mồ côi cha (côi), người già không con (độc) cùng người tàn tật đau yếu (phế tật) thảy đều được cộng đồng đùm bọc nuôi dưỡng.Therefore people did not love only their own parents as parents, nor did they care only for their own children as children; instead, they ensured that the aged were provided for until the end of their lives, the able-bodied had meaningful employment for their strength, the young had proper nurture for their growth, and widowers, widows, orphans, the childless elderly and the disabled or infirm were all supported and cared for.
5LV.5 Nán yǒu fèn, nǚ yǒu guī. Huò wù qí qì yú dì yě, bù bì cáng yú jǐ; lì wù qí bù chū yú shēn yě, bù bì wèi jǐ.LV.5 Nam hữu phân, nữ hữu quy. Họa ố kỳ khí ư địa dã, bất tất tàng ư kỷ; lực ố kỳ bất xuất ư thân dã, bất tất vị kỷ.Người nam đều có chức phận công việc thích hợp của mình, người nữ đều có chốn gia thất yên ấm của mình. Của cải vật chất thì người ta chỉ ghét việc để nó vứt bỏ hoang phí trên mặt đất, chứ khai thác làm ra rồi thì không cần tích trữ cất giấu làm của riêng cho mình; sức lực lao động thì người ta chỉ ghét việc bản thân mình lười biếng không chịu dốc sức ra làm, chứ đã dốc sức làm rồi thì không cần mưu cầu lợi riêng cho cá nhân mình.Men had their proper vocations and women had their secure homes. As for material goods, people disliked seeing resources left wasted upon the ground, yet had no need to hoard them for private possession; as for human strength, people disliked failing to exert it from their own bodies, yet had no need to labor merely for selfish gain.
6LV.6 Shìgù móu bì ér bù xīng, dàoqiè luànzéi ér bù zuò, gù wàihù ér bù bì, shì wèi Dàtóng.LV.6 Thị cố mưu bế nhi bất hưng, đạo thiết loạn tặc nhi bất tác, cố ngoại hộ nhi bất bế, thị vị Đại Đồng.Bởi thế cho nên những mưu toan gian dối tự khắc khép kín lại mà không bao giờ dấy lên, nạn trộm cắp và giặc giã làm loạn cũng không bao giờ nảy sinh; vì vậy cửa ngoài ngõ của các nhà ban đêm chỉ khép hờ chứ chẳng cần cài then đóng chặt. Xã hội thái bình công chính như thế gọi là Đại Đồng.Consequently, scheming intrigues were shut down and never arose, robbery, theft and rebellious violence did not occur, and therefore outer gates had no need to be bolted shut at night: this was called the Great Unity or Great Commonwealth (Datong).
7LV.7 Jīn Dàdào jì yǐn, tiānxià wéi jiā, gè qīn qí qīn, gè zǐ qí zǐ, huò lì wèi jǐ.LV.7 Kim Đại Đạo ký ẩn, thiên hạ vi gia, các thân kỳ thân, các tử kỳ tử, hóa lực vị kỷ.Đến nay khi Đạo lớn đã ẩn khuất đi rồi, thiên hạ trở thành cơ nghiệp riêng của từng gia đình (cha truyền con nối); ai nấy chỉ biết thương riêng cha mẹ của mình, chỉ biết lo riêng cho con cái của mình, của cải làm ra và sức lực bỏ ra đều cốt thu vén cho bản thân và gia đình mình.Now that the Great Way has receded from view, all under Heaven is treated as a hereditary family possession (Tianxia wei jia); each person loves above all his own parents, each cares above all for his own children, and goods and labor are directed toward private family advantage.
8LV.8 Dàrén shì jí yǐ wéi lǐ, chéngguō gōuchí yǐ wéi gù, lǐyì yǐ wéi jì: yǐ zhèng jūnchén, yǐ dǔ fùzǐ, yǐ mù xiōngdì, yǐ hé fūfù, yǐ shè zhìdù, yǐ lì tiánlǐ, yǐ xián yǒng zhī, yǐ gōng wèi jǐ.LV.8 Đại nhân thế cập dĩ vi lễ, thành quách câu trì dĩ vi cố, lễ nghĩa dĩ vi kỷ: dĩ chính quân thần, dĩ đỗ phụ tử, dĩ mục huynh đệ, dĩ hòa phu phụ, dĩ thiết chế độ, dĩ lập điền lý, dĩ hiền dũng trí, dĩ công vị kỷ.Các bậc vương hầu đại nhân lấy việc cha truyền con nối, anh truyền em nối làm lễ thường; đắp thành trong quách ngoài, đào hào sâu ao rộng để làm kiên cố bờ cõi; lấy Lễ và Nghĩa làm giềng mối kỷ cương: dùng đó để làm ngay thẳng ngôi thứ vua tôi, làm đôn hậu tình nghĩa cha con, làm hòa thuận tình anh em, làm êm ấm đạo vợ chồng, dùng đó để đặt ra các quy chế phép tắc, phân định ranh giới ruộng đất làng xóm, tôn chuộng người có tài dũng và mưu trí, và lấy công lao lập được làm thành tích của riêng mình.Ruling lords treat hereditary succession from father to son and brother to brother as established ritual; they build inner and outer city walls and dig moats and trenches for defense; and they institute Ritual Propriety and Moral Rightness as the governing discipline: thereby rectifying the relationship of ruler and minister, deepening the affection of father and child, harmonizing older and younger brothers, uniting husband and wife, establishing institutional measures, laying out fields and village hamlets, honoring the brave and the wise, and claiming achievement for themselves.
9LV.9 Gù móu yòng shì zuò, ér bīng yóu shì qǐ. Yǔ, Tāng, Wén, Wǔ, Chéng Wáng, Zhōugōng, yóu cǐ qí xuǎn yě. Cǐ liù jūnzǐ zhě, wèi yǒu bù jǐn yú lǐ zhě yě, yǐ zhù qí yì, yǐ kǎo qí xìn, zhù yǒu guò, xíng Rén jiǎng ràng, shì mín yǒu cháng. Rú yǒu bù yóu cǐ zhě, zài shì zhě qù, zhòng yǐ wéi yāng, shì wèi Xiǎokāng.LV.9 Cố mưu dụng thị tác, nhi binh do thị khởi. Vũ, Thang, Văn, Vũ, Thành Vương, Chu Công, do thử kỳ tuyển dã. Thử lục quân tử giả, vị hữu bất cẩn ư lễ giả dã, dĩ trước kỳ nghĩa, dĩ khảo kỳ tín, trước hữu quá, hình nhân giảng nhượng, thị dân hữu thường. Như hữu bất do thử giả, tại thế giả khứ, chúng dĩ vi ương, thị vị Tiểu Khang.Cho nên mưu mô toan tính từ đó mà dấy lên, và việc binh đao chinh phạt cũng từ đó mà khởi phát. Sáu vị thánh vương và hiền thần là vua Hạ Vũ, vua Thương Thang, Chu Văn Vương, Chu Vũ Vương, Chu Thành Vương và Chu Công Đán chính là những bậc xuất sắc bậc nhất trị nước theo đường lối ấy. Sáu bậc quân tử ấy chưa từng có vị nào không hết lòng cẩn trọng về Lễ: dùng Lễ để làm sáng tỏ điều Nghĩa của mình, để kiểm nghiệm chữ Tín của mình, chỉ rõ chỗ có lỗi để răn dạy, lấy đức Nhân làm khuôn mẫu và giảng dạy sự khiêm nhường, chỉ rõ cho muôn dân biết phép tắc thường hằng để noi theo. Nếu có kẻ cầm quyền nào không tuân theo khuôn phép Lễ Nghĩa ấy, thì dù đang ở ngôi cao cũng bị phế bỏ và muôn người đều coi kẻ ấy là tai vạ. Xã hội giữ được kỷ cương an ổn như thế gọi là Tiểu Khang.Thus strategic calculation arises therefrom, and military arms are called into use. Yu the Great, King Tang of Shang, King Wen, King Wu, King Cheng and the Duke of Zhou were the preeminent exemplars of this age. Among these six noble rulers, not one failed to exercise utmost care in Ritual Propriety: thereby making manifest their moral rightness, testing their trustworthiness, exposing faults for correction, modeling humane benevolence and teaching courteous yielding, so as to set a constant standard before the people. If any ruler failed to follow this way, even one holding high power was deposed and regarded by the multitude as a public scourge: this social order is called Lesser Prosperity (Xiaokang).
10LV.10 Yán Yǎn fù wèn yuē: Rú cǐ hū lǐ zhī jí yě? Kǒngzǐ yuē: Fū lǐ, xiānwáng yǐ chéng tiān zhī dào, yǐ zhì rén zhī qíng. Gù shī zhī zhě sǐ, dé zhī zhě shēng.LV.10 Ngôn Yển phục vấn viết: Như thử hồ lễ chi cấp dã? Khổng Tử viết: Phù lễ, tiên vương dĩ thừa thiên chi đạo, dĩ trị nhân chi tình. Cố thất chi giả tử, đắc chi giả sinh.Ngôn Yển (Tử Du) lại thưa hỏi: Việc giữ Lễ đối với sự an nguy của thiên hạ lại cấp thiết tới nhường ấy sao ạ? Khổng Tử đáp: Lễ chính là cái mà các bậc tiên vương dùng để tiếp nối thuận theo đạo của Trời ở trên và để điều trị, uốn nắn tình cảm tự nhiên của con người ở dưới. Cho nên kẻ nào đánh mất Lễ thì đi vào chỗ bại vong, người nào giữ được Lễ thì được sống còn bền vững.Yan Yan asked again: Is Ritual Propriety truly of such urgent importance? Confucius replied: Ritual Propriety is that whereby the Former Kings received and continued the Way of Heaven above and ordered the feelings of human beings below. Therefore one who loses it perishes, while one who attains it lives and endures.
11LV.11 Shìgù fū lǐ, bì běn yú Tiān, yáo yú Dì, liè yú guǐshén, dá yú sāng, jì, shè, yù, guàn, hūn, zhāo, pìn. Gù shèngrén yǐ lǐ shì zhī, gù tiānxià guójiā kě dé ér zhèng yě.LV.11 Thị cố phù lễ, tất bản ư Thiên, hào ư Địa, liệt ư quỷ thần, đạt ư tang, tế, xạ, ngự, quán, hôn, triều, sính. Cố thánh nhân dĩ lễ thị chi, cố thiên hạ quốc gia khả đắc nhi chính dã.Bởi thế cho nên Lễ nhất định phải bắt nguồn từ trật tự của Trời, bắt chước theo phép tắc cao thấp của Đất, bày đặt thành lễ nghi thờ phụng quỷ thần, và thông suốt ra khắp tám việc lớn của đời người là lễ tang ma (tang), lễ cúng tế tổ tiên (tế), lễ bắn cung (xạ), lễ đánh xe (ngự), lễ đội mũ trưởng thành (quán), lễ cưới hỏi (hôn), lễ chư hầu vào chầu vua (triều) và lễ sứ giả thăm hỏi giao hảo (sính). Vì bậc thánh nhân lấy Lễ làm chuẩn mực chỉ rõ cho thiên hạ, cho nên thiên hạ và quốc gia mới có thể sắp đặt ngay ngắn được vậy.Therefore Ritual Propriety necessarily takes its root in Heaven, models itself upon the patterns of Earth, extends to the veneration of ancestral and natural spirits, and reaches throughout the rites of funeral mourning, ancestral sacrifice, archery, chariotry, capping at adulthood, marriage, court audience and diplomatic missions. Because the sages set forth Ritual Propriety as the visible standard, all under Heaven and every state can be brought to upright order.
12LV.12 Hé wèi rénqíng? Xǐ, nù, āi, jù, ài, wù, yù, qī zhě fú xué ér néng. Hé wèi rényì? Fù cí, zǐ xiào, xiōng liáng, dì dì, fū yì, fù tīng, zhǎng huì, yòu shùn, jūn rén, chén zhōng, shí zhě wèi zhī rényì. Jiǎng xìn xiū mù, wèi zhī rénlì; zhēngduó xiāng shā, wèi zhī rénhuàn. Gù shèngrén zhī suǒyǐ zhì rén qī qíng, xiū shí yì, jiǎng xìn xiū mù, shàng círàng, qù zhēngduó, shě lǐ hé yǐ zhì zhī? Yǐnshí nánnǚ, rén zhī dà yù cún yān; sǐwáng pínkǔ, rén zhī dà wù cún yān. Gù yù wù zhě, xīn zhī dà duān yě.LV.12 Hà vị nhân tình? Hỷ, nộ, ai, cụ, ái, ố, dục, thất giả phất học nhi năng. Hà vị nhân nghĩa? Phụ từ, tử hiếu, huynh lương, đệ đễ, phu nghĩa, phụ thính, trưởng huệ, ấu thuận, quân nhân, thần trung, thập giả vị chi nhân nghĩa. Giảng tín tu mục, vị chi nhân lợi; tranh đoạt tương sát, vị chi nhân hoạn. Cố thánh nhân chi sở dĩ trị nhân thất tình, tu thập nghĩa, giảng tín tu mục, thượng từ nhượng, khử tranh đoạt, xả lễ hà dĩ trị chi? Ẩm thực nam nữ, nhân chi đại dục tồn yên; tử vong bần khổ, nhân chi đại ố tồn yên. Cố dục ố giả, tâm chi đại đoan dã.Thế nào gọi là tình cảm tự nhiên của con người (Nhân tình)? Vui mừng (hỷ), giận dữ (nộ), đau buồn (ai), sợ hãi (cụ), yêu thương (ái), chán ghét (ố) và ham muốn (dục): bảy tình cảm ấy con người không cần học mà tự nhiên sinh ra đã có. Thế nào gọi là đạo nghĩa làm người (Nhân nghĩa)? Cha hiền từ, con hiếu thảo, anh lương thiện, em kính nhường, chồng trọng nghĩa, vợ lắng nghe hòa thuận, người lớn tuổi ban ơn, người nhỏ tuổi vâng thuận, vua nhân từ, bề tôi trung thành: mười bổn phận ấy gọi là Nhân nghĩa. Giữ chữ tín và vun đắp sự hòa mục gọi là mối lợi chân chính của con người (Nhân lợi); tranh cướp và giết hại lẫn nhau gọi là tai họa của con người (Nhân hoạn). Vậy bậc thánh nhân muốn điều hòa bảy tình cảm của con người, tu sửa mười điều nghĩa, giảng chữ tín, vun sự hòa mục, đề cao sự nhường nhịn và dẹp bỏ sự tranh cướp, nếu bỏ Lễ đi thì lấy gì mà điều trị được? Việc ăn uống và tình nam nữ là nơi sự ham muốn lớn nhất của con người tồn tại; cái chết và cảnh nghèo khổ là nơi sự ghét sợ lớn nhất của con người tồn tại. Cho nên lòng ham muốn và lòng ghét sợ chính là hai đầu mối lớn nhất trong tâm con người vậy.What are the natural feelings of human beings (Renqing)? Joy, anger, sorrow, fear, love, aversion and desire: these seven feelings belong to human beings without having to be learned. What is moral rightness in human relationships (Renyi)? Kindness in the father, filial piety in the child, gentleness in the older brother, respectfulness in the younger brother, righteousness in the husband, harmonious attentiveness in the wife, generosity in elders, obedience in the young, benevolence in the ruler, and loyalty in the minister: these ten reciprocal duties are called human rightness. Speaking with trustworthiness and cultivating harmony are called true human benefit (Renli); contention, plunder and mutual slaughter are called human calamity (Renhuan). How then could the sages regulate the seven human feelings, cultivate the ten reciprocal duties, promote trustworthiness and harmony, honor courteous yielding and eliminate violent contention, if they set aside Ritual Propriety? In eating, drinking and the relation of man and woman reside the greatest desires of human beings; in death, exile, poverty and suffering reside their greatest aversions. Thus desire and aversion are the two great poles of the human heart.
13LV.13 Gù rén zhě, qí tiāndì zhī xīn yě, wǔxíng zhī duān yě, shí wèi, bié shēng, bèi sè ér shēng zhě yě. Gù shèngrén zuò zé, bì yǐ tiāndì wéi běn, yǐ yīnyáng wéi duān, yǐ sìshí wéi bǐng, yǐ rìxīng wéi jì, yuè yǐ wéi liàng, guǐshén yǐ wéi tú, wǔxíng yǐ wéi zhì, lǐyì yǐ wéi qì, rénqíng yǐ wéi tián, sìlíng yǐ wéi chù.LV.13 Cố nhân giả, kỳ thiên địa chi tâm dã, ngũ hành chi đoan dã, thực vị, biệt thanh, bị sắc nhi sinh giả dã. Cố thánh nhân tác tắc, tất dĩ thiên địa vi bản, dĩ âm dương vi đoan, dĩ tứ thời vi bính, dĩ nhật tinh vi kỷ, nguyệt dĩ vi lượng, quỷ thần dĩ vi đồ, ngũ hành dĩ vi chất, lễ nghĩa dĩ vi khí, nhân tình dĩ vi điền, tứ linh dĩ vi súc.Cho nên con người chính là trái tim linh giác của Trời Đất, là đầu mối hội tụ tinh túy của Ngũ Hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), là sinh linh biết ăn năm vị, phân biệt năm âm thanh và mang đủ năm sắc thái mà sinh trưởng. Bởi vậy khi bậc thánh nhân đặt ra phép tắc lễ nghi, nhất định phải lấy Trời Đất làm gốc rễ, lấy hai khí Âm Dương làm đầu mối dò xét, lấy bốn mùa làm cán xoay vận hành, lấy Mặt Trời và các vì sao làm kỷ cương định hướng, lấy Mặt Trăng làm thước đo chu kỳ thời gian, lấy sự cảm ứng của quỷ thần làm hàng ngũ trợ giúp, lấy Ngũ Hành làm chất liệu vận động, lấy Lễ Nghĩa làm khí cụ thi hành, lấy tình cảm con người làm thửa ruộng canh tác, và cảm hóa cả bốn loài linh vật (lân, phượng, quy, long) trở thành vật nuôi hiền hòa trong cõi thế.Therefore the human being is the conscious heart and mind of Heaven and Earth, and the finest convergence of the Five Phases (Wuxing), born with the capacity to savor flavors, distinguish musical tones and wear symbolic colors. Thus when the sages frame rules of ritual, they necessarily take Heaven and Earth as their root, Yin and Yang as their clue, the four seasons as their handle, the sun and stars as their guiding thread, the moon as their measure, spiritual beings as their retinue, the Five Phases as their substance, Ritual Propriety and Rightness as their instruments, human feelings as their field of cultivation, and the four auspicious creatures as their domesticated companions.
14LV.14 Gù rénqíng yě zhě, shèngwáng zhī tián yě: xiū lǐ yǐ gēng zhī, chén yì yǐ zhòng zhī, jiǎng xué yǐ nòu zhī, běn rén yǐ jù zhī, bō yuè yǐ ān zhī.LV.14 Cố nhân tình dã giả, thánh vương chi điền dã: tu lễ dĩ canh chi, trần nghĩa dĩ chủng chi, giảng học dĩ nậu chi, bản nhân dĩ tụ chi, bá nhạc dĩ an chi.Cho nên tình cảm tự nhiên của con người chính là thửa ruộng của bậc thánh vương: sửa sang Lễ tiết để cày xới làm mềm thửa ruộng tâm hồn ấy; bày tỏ điều Nghĩa để gieo hạt giống thiện lành xuống đó; mở mang việc giảng học đạo lý để làm sạch cỏ dại tà vọng; lấy đức Nhân làm gốc rễ để thu hoạch hoa trái đạo đức; và tấu lên âm nhạc thanh hòa để làm cho lòng người được an vui thuần hậu.Therefore the natural feelings of human beings are the field of the Sage Kings: they cultivate Ritual Propriety to plow it, set forth Moral Rightness to sow it, promote classical learning and discourse to weed it, ground it in Humane Benevolence to harvest it, and diffuse harmonious Music to give it peace.
15LV.15 Gù lǐyì yě zhě, rén zhī dà duān yě; suǒyǐ jiǎng xìn xiū mù ér gù rén zhī jīfū zhī huì, jīngǔ zhī shí zhě yě; suǒyǐ yǎng shēng sòng sǐ, shì guǐshén zhī dà duān yě; suǒyǐ dá tiāndì, shùn rénqíng zhī dà dòu yě. Gù wéi shèngrén wéi néng zhī lǐ zhī bù kě yǐ yǐ yě.LV.15 Cố lễ nghĩa dã giả, nhân chi đại đoan dã; sở dĩ giảng tín tu mục nhi cố nhân chi cơ phu chi hội, cân cốt chi thực giả dã; sở dĩ dưỡng sinh tống tử, sự quỷ thần chi đại đoan dã; sở dĩ đạt thiên địa, thuận nhân tình chi đại đậu dã. Cố duy thánh nhân vi năng tri lễ chi bất khả dĩ dỹ dã.Cho nên Lễ và Nghĩa chính là đầu mối lớn nhất của đạo làm người; là phương tiện để trau dồi chữ tín, vun đắp sự hòa mục, và làm cho các khớp da thịt cùng gân cốt của con người được gắn kết vững chắc; là đầu mối lớn để phụng dưỡng người đang sống, đưa tiễn người qua đời và thờ phụng quỷ thần tổ tiên; là đường kênh lớn để thông suốt với đạo Trời Đất và thuận theo tình cảm chân chính của con người. Bởi vậy chỉ có bậc thánh nhân mới thấu hiểu sâu sắc rằng Lễ là điều tuyệt đối không thể một ngày nào đình bãi được vậy.Therefore Ritual Propriety and Moral Rightness are the great foundation of humanity: they are the means by which trustworthiness is taught and harmony is cultivated so as to knit together the flesh and skin and strengthen the sinews and bones of human life; they are the great foundation for nourishing the living, escorting the dead and serving ancestral spirits; and they are the great channel for communicating with Heaven and Earth and harmonizing human feelings. Thus only the sage truly knows that Ritual Propriety can never for a single day be abandoned.
16LV.16 Gù shèngrén nǎi yǐ tiānxià wéi yījiā, yǐ Zhōngguó wéi yīrén, fēi yì zhī yě, bì zhī qí qíng, pì yú qí yì, míng yú qí lì, dá yú qí huàn, ránhòu néng wéi zhī.LV.16 Cố thánh nhân nãi dĩ thiên hạ vi nhất gia, dĩ Trung Quốc vi nhất nhân, phi ý chi dã, tất tri kỳ tình, tịch ư kỳ nghĩa, minh ư kỳ lợi, đạt ư kỳ hoạn, nhiên hậu năng vi chi.Cho nên bậc thánh nhân có thể coi cả thiên hạ rộng lớn như một gia đình duy nhất, coi muôn người khắp trong nước như một thân người thống nhất; làm được điều đó hoàn toàn không phải do suy đoán chủ quan bằng ý riêng của mình, mà nhất định phải thấu hiểu tận gốc tình cảm tự nhiên của con người (Thất tình), mở thông suốt các bổn phận đạo nghĩa (Thập nghĩa), làm sáng tỏ mối lợi chân chính của sự tín mục (Nhân lợi) và nhìn thấu tai họa của sự tranh đoạt (Nhân hoạn), rồi sau mới có thể thực hiện được cảnh giới đại thuận ấy vậy.Therefore the sage is able to regard all under Heaven as one family (Tianxia wei yijia) and all within the realm as one person; this is no mere subjective wish, but is achieved only by knowing the reality of human feelings, opening the path of moral rightness, clarifying true human benefit and comprehending the causes of human calamity.

Bảng khảo dị văn bản học và âm đọc huấn hỗ trong thiên Lễ Vận

Trong lịch sử truyền bản và chú giải Lễ Ký từ Trịnh Huyền (Đông Hán), Lục Đức Minh và Khổng Dĩnh Đạt (đời Đường) tới Trần Hạo (đời Nguyên) và Tôn Hy Đán (đời Thanh), thiên Lễ Vận có nhiều từ ngữ lễ chế cổ và âm đọc đặc thù cần phân biệt rõ. Bảy điểm khảo dị và huấn hỗ quan trọng nhất được trình bày dưới đây.

Đối chiếu văn bản học, âm đọc cổ và nghĩa lễ học trong thiên Lễ Vận
Đoạn kinhChữ và âm đọc chuẩnChú giải Trịnh Huyền và Khổng Dĩnh ĐạtChú giải Trần Hạo và ý nghĩa kinh học
Đoạn LV.1Dữ ư Chạp tân (Pinyin yù yú Zhà bīn) và Quán (Pinyin Guàn)Lục Đức Minh ghi chữ Dữ đọc khứ thanh (tham dự); chữ Chạp (Pinyin zhà, mặt chữ viết giống chữ Sáp hoặc Lạp) là tên đại lễ tế tám vị thần nông nghiệp vào tháng Chạp cuối năm thời Chu; Quán (đọc khứ thanh, tức Khuyết) là hai đài cao dựng hai bên cổng cung môn nước Lỗ nơi treo pháp lệnh.Trịnh Huyền và Trần Hạo giải thích: nước Lỗ vốn được ban đặc ân dùng lễ Thiên tử ở miếu Chu Công, nhưng tới thời Khổng Tử các quyền thần Tam Hoàn tiếm lễ và bỏ bê lễ Chạp, nên Khổng Tử đứng trên đài Quán nhìn xuống mà thở dài.
Đoạn LV.2Khâu vị chi đãi dã (Pinyin Qiū wèi zhī dǎi yě)Trịnh Huyền giải Đãi (Pinyin dǎi) là cập (theo kịp, sống kịp thời đại ấy). Bản Lục Đức Minh ghi âm thượng thanh.Khổng Tử tự xưng tên riêng là Khâu theo phép khiêm xưng của cổ nhân: tuy sinh sau không kịp thấy tận mắt thời Ngũ Đế và Tam Đại thịnh thế, nhưng qua điển tịch cũ vẫn ghi chép được và hằng nuôi chí hướng khôi phục đạo ấy.
Đoạn LV.3Tuyển hiền dữ năng, giảng tín tu mụcTrịnh Huyền và Vương Túc đều giữ nguyên văn tám chữ này; chữ Dữ nghĩa là trao phó chức trách cho người có năng lực thực tế.Trần Hạo phân biệt rõ: Hiền là người có đức hạnh (hữu đức), Năng là người có tài cán làm việc (hữu tài); Tín là chân thật không dối nhau, Mục là hòa thuận yêu thương nhau từ trong ra ngoài.
Đoạn LV.4Quan, quả, cô, độc, phế tật (Pinyin guān, guǎ, gū, dú, fèijí)Theo định nghĩa kinh điển trong Mạnh Tử (1B.5) và Lễ Ký · Vương Chế: già mà không vợ gọi là Quan, già mà không chồng gọi là Quả, nhỏ mà mồ côi cha gọi là Cô, già mà không có con cái gọi là Độc.Bốn hạng Quan, quả, cô, độc gọi chung là Tứ dân chi cùng (bốn hạng người cô thế không nơi nương tựa nhất trong xã hội), cộng thêm người phế tật (khuyết tật, bệnh tật mất sức lao động); một xã hội chỉ xứng danh Đại Đồng khi cả năm nhóm yếu thế này đều được chăm sóc chu toàn.
Đoạn LV.5Hóa ố kỳ khí ư địa dã (Pinyin huò wù qí qì yú dì yě)Chữ Ố đọc khứ thanh (Pinyin wù, động từ: ghét bỏ, không đành lòng nhìn thấy), không đọc âm ác.Câu này giải thích cực kỳ sâu sắc động lực kinh tế trong xã hội Đại Đồng: người ta vẫn hăng hái khai thác tài nguyên và lao động hết sức mình (vì ghét sự lãng phí của trời đất và ghét sự lười biếng), nhưng thành quả làm ra là để phục vụ cộng đồng chứ không tích trữ ích kỷ.
Đoạn LV.11Tất bản ư Thiên, hào ư Địa (Pinyin yáo yú Dì)Trịnh Huyền giải chữ Hào (cùng mặt chữ với hào trong quẻ Dịch) ở đây mang nghĩa là hiệu (Pinyin xiào, bắt chước, mô phỏng phép tắc cao thấp của Đất).Khổng Dĩnh Đạt giải: Lễ bắt nguồn từ trật tự tôn ty tự nhiên của Trời, rồi mô phỏng theo sự phân chia cao thấp quý tiện của mặt đất để định ra các nghi tiết.
Đoạn LV.14Tu lễ dĩ canh chi... giảng học dĩ nậu chi (Pinyin nòu)Lục Đức Minh ghi chữ Nậu (có bộ Lỗi là cái cày bên cạnh chữ Nhục) đọc âm nậu (Pinyin nòu), nghĩa là dùng cuốc cào làm sạch cỏ dại hại lúa.Ẩn dụ nông học năm bước của thiên Lễ Vận: Nhân tình là đất ruộng, Lễ là cày xới đất cứng, Nghĩa là hạt giống gieo xuống, Giảng học là nhổ cỏ dại (tà thuyết và tư dục), Nhân là gặt hái tụ hội hoa trái, và Nhạc là làm cho muôn dân an vui hưởng thành quả.

IIIGiải Nghĩa Chi Tiết Mười Sáu Đoạn Và Triết Học Đại Đồng, Tiểu Khang, Nhân Tình

Mười sáu đoạn kinh văn của thiên Lễ Vận dẫn người đọc đi qua một hành trình tư tưởng liền mạch: từ tiếng thở dài lịch sử của Khổng Tử (đoạn 1, 2), mở ra bức tranh xã hội lý tưởng Đại Đồng (đoạn 3, 4, 5, 6), đối sánh với xã hội kỷ cương Tiểu Khang (đoạn 7, 8, 9), rồi đào sâu xuống bản thể vũ trụ và tâm lý học của Lễ qua Thất Tình, Đại Dục, Thập Nghĩa và ẩn dụ thửa ruộng Nhân tình (đoạn 10 tới đoạn 16). Mười sáu mục dưới đây giải nghĩa tường tận từng đoạn.

LV.1 Xīzhě Zhòngní yù yú Zhà bīn, shì bì, chū yóu yú Guàn zhī shàng, kuìrán ér tàn. Zhòngní zhī tàn, gài tàn Lǔ yě. Yán Yǎn zài cè yuē: Jūnzǐ hé tàn?
LV.1 Tích giả Trọng Ni dự ư Chạp tân, sự tất, xuất du ư Quán chi thượng, vị nhiên nhi thán. Trọng Ni chi thán, cái thán Lỗ dã. Ngôn Yển tại trắc viết: Quân tử hà thán?

Đoạn mở đầu thiên Lễ Vận dựng lên một bối cảnh không gian và thời gian đầy tính biểu tượng. Lễ Chạp (còn đọc là Lạp, Pinyin Zhà) là đại lễ tế tạ tám vị thần bảo hộ nghề nông vào tháng mười hai cuối năm âm lịch (sau khi mùa màng đã thu hoạch xong, muôn dân được nghỉ ngơi vui hội). Khổng Tử (tự Trọng Ni) lúc ấy tham dự với tư cách khách trợ tế (Chạp tân). Khi nghi lễ kết thúc, ngài bước lên đài Quán (tức hai vọng lâu cao đắp hai bên cổng cung điện nước Lỗ, nơi xưa kia treo bảng pháp độ của Chu Công để trăm họ ngước nhìn).

Đứng trên đài cao nhìn xuống kinh đô nước Lỗ, thấy nghi thức lễ Chạp tuy còn cái vỏ hình thức nhưng tinh thần nhân ái và kỷ cương của tiên vương đã bị quyền thần họ Quý, họ Mạnh, họ Thúc lấn át làm cho rỗng tuếch, Khổng Tử bất giác buông một tiếng thở dài sâu thẳm (vị nhiên nhi thán). Chính câu hỏi Quân tử hà thán của người học trò thông tuệ Ngôn Yển (Tử Du) đã khơi mở cho bài diễn thuyết triết học chính trị vĩ đại nhất của Nho gia.

LV.2 Kǒngzǐ yuē: Dàdào zhī xíng yě, yǔ Sāndài zhī yīng, Qiū wèi zhī dǎi yě, ér yǒu zhì yān.
LV.2 Khổng Tử viết: Đại Đạo chi hành dã, dữ Tam Đại chi anh, Khâu vị chi đãi dã, nhi hữu chí yên.

Câu trả lời mở đầu của Khổng Tử ngay lập tức đặt ra hai cột mốc lớn của triết học lịch sử Nho giáo: một là Đại Đạo chi hành dã (thời kỳ Đạo lớn được thi hành trọn vẹn khắp thiên hạ, tức thời đại Ngũ Đế đường Ngu Nghiêu Thuấn, tương ứng với xã hội Đại Đồng ở đoạn 3 tới đoạn 6); và hai là Tam Đại chi anh (thời kỳ các bậc vua hiền tướng thánh kiệt xuất của ba triều đại Hạ, Thương, Chu dùng Lễ Nghĩa trị nước, tương ứng với xã hội Tiểu Khang ở đoạn 7 tới đoạn 9).

Khổng Tử khiêm tốn nói rằng bản thân ông (Khâu) sinh vào cuối thời Xuân Thu nên không kịp sống trong hai thời đại thịnh trị ấy (vị chi đãi dã), nhưng nhờ khảo cứu cổ tịch mà hiểu rõ đạo lý của hai thời ấy và suốt đời ôm ấp chí nguyện phục hưng cảnh giới ấy cho nhân gian (nhi hữu chí yên).

LV.3 Dàdào zhī xíng yě, tiānxià wéi gōng, xuǎn xián yǔ néng, jiǎng xìn xiū mù.
LV.3 Đại Đạo chi hành dã, thiên hạ vi công, tuyển hiền dữ năng, giảng tín tu mục.

Mười sáu chữ của đoạn LV.3 là trái tim của lý tưởng Đại Đồng. Bốn chữ Thiên hạ vi công (Cả thiên hạ là của chung muôn người) xác lập nguyên lý tối cao về chủ quyền và công bằng xã hội: quốc gia, đất đai và quyền lực chính trị tuyệt đối không phải là tài sản tư hữu của riêng một cá nhân hay một hoàng tộc nào, mà thuộc về toàn thể cộng đồng thiên hạ.

Vì thiên hạ là của chung, nên nguyên tắc tổ chức quyền lực tất yếu phải là tuyển hiền dữ năng: lựa chọn người có phẩm đức trong sáng (hiền) và trao chức vụ cho người có năng lực thực tài (năng) ra gánh vác việc nước, chứ không dựa vào đặc quyền huyết thống. Và nguyên tắc gắn kết xã hội giữa người với người là giảng tín tu mục: trong lời nói và giao ước thì giữ trọn chữ Tín, trong quan hệ cộng đồng thì vun đắp sự hòa thuận thân ái (Mục).

LV.4 Gù rén bù dú qīn qí qīn, bù dú zǐ qí zǐ, shǐ lǎo yǒu suǒ zhōng, zhuàng yǒu suǒ yòng, yòu yǒu suǒ zhǎng, guānguǎ gūdú fèijí zhě jiē yǒu suǒ yǎng.
LV.4 Cố nhân bất độc thân kỳ thân, bất độc tử kỳ tử, sử lão hữu sở chung, tráng hữu sở dụng, ấu hữu sở trưởng, quan quả cô độc phế tật giả giai hữu sở dưỡng.

Đoạn LV.4 mô tả cấu trúc đạo đức và an sinh xã hội của thế giới Đại Đồng. Đáng chú ý là Khổng Tử nói bất độc thân kỳ thân, bất độc tử kỳ tử (không chỉ thương riêng cha mẹ mình, không chỉ nuôi riêng con cái mình), chứ không phải xóa bỏ tình cha con như thuyết Kiêm ái vô phân biệt. Nho giáo luôn bắt đầu từ lòng hiếu thảo với cha mẹ ruột và thương con ruột, nhưng trong xã hội Đại Đồng, tình thương ấy không bị đóng kín trong bốn bức tường gia đình vị kỷ mà được mở rộng ra (như câu của Mạnh Tử: Lão ngô lão dĩ cập nhân chi lão, ấu ngô ấu dĩ cập nhân chi ấu).

Nhờ sự mở rộng tình thương ấy, xã hội đạt tới bốn mục tiêu an sinh hoàn chỉnh: (1) Lão hữu sở chung: mọi người cao tuổi đều được phụng dưỡng an lành tới lúc trăm tuổi; (2) Tráng hữu sở dụng: mọi người ở tuổi trưởng thành khỏe mạnh đều có công việc để phát huy tài sức; (3) Ấu hữu sở trưởng: mọi trẻ em đều được nuôi nấng và giáo dục để trưởng thành; và (4) Quan quả cô độc phế tật giả giai hữu sở dưỡng: những người cô đơn không nơi nương tựa và người khuyết tật đau yếu đều được xã hội chăm lo chu đáo, không một ai bị bỏ rơi bên lề cuộc sống.

LV.5 Nán yǒu fèn, nǚ yǒu guī. Huò wù qí qì yú dì yě, bù bì cáng yú jǐ; lì wù qí bù chū yú shēn yě, bù bì wèi jǐ.
LV.5 Nam hữu phân, nữ hữu quy. Họa ố kỳ khí ư địa dã, bất tất tàng ư kỷ; lực ố kỳ bất xuất ư thân dã, bất tất vị kỷ.

Đoạn LV.5 giải quyết bài toán về phân công xã hội, tài sản và động lực lao động trong thế giới Đại Đồng. Về đời sống gia đình và chức phận, nam hữu phân, nữ hữu quy: mỗi người nam đều có chức phận nghề nghiệp phù hợp với năng lực, mỗi người nữ đều có mái ấm gia đình xứng đáng và được trân trọng.

Về kinh tế và lao động, thiên Lễ Vận đưa ra hai mệnh đề có chiều sâu triết học vượt thời đại: thứ nhất, đối với của cải tài nguyên (hóa), con người ghét việc để của cải vứt bỏ lãng phí dưới đất, nên ra sức khai thác làm ra, nhưng làm ra rồi thì không cần tích trữ cất giấu làm của riêng cho mình (bất tất tàng ư kỷ); thứ hai, đối với sức lực tài năng (lực), con người ghét việc bản thân mình ăn không ngồi rồi không chịu đóng góp sức lực từ thân mình, nhưng khi đã dốc sức làm việc thì không cần mưu tính thu vén cho riêng mình (bất tất vị kỷ). Đó là nền đạo đức kinh tế vừa khuyến khích lao động sáng tạo hết mình, vừa vượt thoát khỏi lòng tham tích lũy ích kỷ.

LV.6 Shìgù móu bì ér bù xīng, dàoqiè luànzéi ér bù zuò, gù wàihù ér bù bì, shì wèi Dàtóng.
LV.6 Thị cố mưu bế nhi bất hưng, đạo thiết loạn tặc nhi bất tác, cố ngoại hộ nhi bất bế, thị vị Đại Đồng.

Đoạn LV.6 khép lại bức tranh Đại Đồng bằng hệ quả tất yếu về trật tự và bình an xã hội. Một khi bậc hiền năng đã ở ngôi công tâm, mọi người già trẻ cô quả đều có nơi nương tựa, của cải và sức lực đều vì lợi ích chung, thì gốc rễ sinh ra tội phạm đã tự nhiên triệt tiêu: những mưu kế lừa lọc hại người tự khắc khép lại không còn đất phát khởi (mưu bế nhi bất hưng), tệ trộm cắp và giặc cướp phản loạn cũng không còn lý do gì để nảy sinh (đạo thiết loạn tặc nhi bất tác).

Hình ảnh ngoại hộ nhi bất bế (cửa ngoài ngõ chỉ khép chắn gió sương chứ chẳng cần khóa chặt cài then đề phòng trộm cướp) đã trở thành biểu tượng thi vị và cụ thể nhất của một xã hội thái bình thịnh trị trong văn hóa Đông Á. Hai chữ Đại Đồng (cùng hòa hợp lớn lao trong một lẽ Công của Trời Đất, bình đẳng và nhân ái như một nhà) từ đây chính thức đi vào lịch sử triết học nhân loại.

LV.7 Jīn Dàdào jì yǐn, tiānxià wéi jiā, gè qīn qí qīn, gè zǐ qí zǐ, huò lì wèi jǐ.
LV.7 Kim Đại Đạo ký ẩn, thiên hạ vi gia, các thân kỳ thân, các tử kỳ tử, hóa lực vị kỷ.

Từ đoạn LV.7, giọng văn chuyển sang bước ngoặt lịch sử thứ hai: khi Đại Đạo thuần phác của thời đại công thiên hạ đã ẩn đi, xã hội loài người bước vào thời kỳ Thiên hạ vi gia (coi thiên hạ và quốc gia là gia sản riêng của một dòng họ cầm quyền, bắt đầu từ khi nhà Hạ truyền ngôi cho con là Khải thay vì nhường ngôi cho người hiền như Nghiêu, Thuấn).

Khi trên đã lấy thiên hạ làm của riêng gia tộc mình, thì tâm thức chung của xã hội cũng co cụm lại trong ranh giới huyết thống và tư hữu: ai nấy chỉ biết chăm lo cho cha mẹ riêng của mình (các thân kỳ thân), chỉ biết vun vén cho con cái riêng của mình (các tử kỳ tử), của cải làm ra và sức lực bỏ ra đều nhằm phục vụ lợi ích riêng của bản thân mình (hóa lực vị kỷ).

LV.8 Dàrén shì jí yǐ wéi lǐ, chéngguō gōuchí yǐ wéi gù, lǐyì yǐ wéi jì: yǐ zhèng jūnchén, yǐ dǔ fùzǐ, yǐ mù xiōngdì, yǐ hé fūfù, yǐ shè zhìdù, yǐ lì tiánlǐ, yǐ xián yǒng zhī, yǐ gōng wèi jǐ.
LV.8 Đại nhân thế cập dĩ vi lễ, thành quách câu trì dĩ vi cố, lễ nghĩa dĩ vi kỷ: dĩ chính quân thần, dĩ đỗ phụ tử, dĩ mục huynh đệ, dĩ hòa phu phụ, dĩ thiết chế độ, dĩ lập điền lý, dĩ hiền dũng trí, dĩ công vị kỷ.

Đoạn LV.8 phân tích vô cùng khách quan cơ chế vận hành của xã hội Thiên hạ vi gia. Trong thời đại mà con người đã có tâm phân biệt của ta và của người, nếu để mặc cho lòng tư lợi tự do bành trướng thì xã hội sẽ lập tức rơi vào cảnh cá lớn nuốt cá bé. Bởi vậy, các bậc thánh nhân thời Tam Đại đã thiết lập hệ thống phòng vệ và định phận bằng Lễ Nghĩa: về mặt chính trị thì định quy chế truyền ngôi trong dòng họ (đại nhân thế cập dĩ vi lễ) để tránh nạn tranh giành ngôi báu đẫm máu; về mặt quốc phòng thì đắp thành cao đào hào sâu (thành quách câu trì dĩ vi cố) để bảo vệ dân cư.

Quan trọng nhất, các ngài lấy Lễ và Nghĩa làm giềng mối kỷ cương (lễ nghĩa dĩ vi kỷ) để điều chỉnh bốn mối quan hệ trụ cột (vua tôi ngay thẳng, cha con đôn hậu, anh em hòa mục, vợ chồng êm ấm), đặt ra quy chế nhà cửa xe áo (thiết chế độ), chia ranh giới ruộng đồng làng xóm (lập điền lý) và khuyến khích người có tài trí dũng lược lập công.

LV.9 Gù móu yòng shì zuò, ér bīng yóu shì qǐ. Yǔ, Tāng, Wén, Wǔ, Chéng Wáng, Zhōugōng, yóu cǐ qí xuǎn yě. Cǐ liù jūnzǐ zhě, wèi yǒu bù jǐn yú lǐ zhě yě, yǐ zhù qí yì, yǐ kǎo qí xìn, zhù yǒu guò, xíng Rén jiǎng ràng, shì mín yǒu cháng. Rú yǒu bù yóu cǐ zhě, zài shì zhě qù, zhòng yǐ wéi yāng, shì wèi Xiǎokāng.
LV.9 Cố mưu dụng thị tác, nhi binh do thị khởi. Vũ, Thang, Văn, Vũ, Thành Vương, Chu Công, do thử kỳ tuyển dã. Thử lục quân tử giả, vị hữu bất cẩn ư lễ giả dã, dĩ trước kỳ nghĩa, dĩ khảo kỳ tín, trước hữu quá, hình nhân giảng nhượng, thị dân hữu thường. Như hữu bất do thử giả, tại thế giả khứ, chúng dĩ vi ương, thị vị Tiểu Khang.

Đoạn LV.9 định danh mô hình xã hội thứ hai là Tiểu Khang (Xiǎokāng: sự an lành, thịnh trị có khuôn phép trong điều kiện thực tế của lịch sử). Vì đã có sự phân chia ranh giới quốc gia và tư hữu, nên mưu kế và việc dùng binh (để dẹp loạn trừ bạo) cũng từ đó mà xuất hiện. Nhưng sáu bậc thánh vương và hiền tướng tiêu biểu nhất của Tam Đại là Hạ Vũ, Thương Thang, Chu Văn Vương, Chu Vũ Vương, Chu Thành Vương và Chu Công Đán sở dĩ đem lại được thái bình cho muôn dân là vì cả sáu vị đều hết lòng cẩn trọng giữ Lễ (vị hữu bất cẩn ư lễ giả dã).

Các ngài dùng Lễ để làm sáng tỏ điều phải (nghĩa), kiểm chứng lòng thành (tín), chỉ rõ lỗi lầm để sửa chữa, lấy đức Nhân làm khuôn mẫu và dạy dân biết nhường nhịn. Đáng chú ý là câu kết mang tinh thần trách nhiệm chính trị rất cao: Như hữu bất do thử giả, tại thế giả khứ, chúng dĩ vi ương (Nếu kẻ cầm quyền nào chà đạp lên Lễ Nghĩa và Nhân Tín ấy, thì dù đang nắm quyền thế ở ngôi cao cũng bị phế bỏ, như vua Kiệt, vua Trụ bị toàn dân coi là tai ương mà đánh đổ). Thuật ngữ Tiểu Khang khởi nguồn từ đoạn kinh này về sau trở thành khái niệm kinh tế xã hội chỉ mức sống ấm no, an định và có kỷ cương.

LV.10 Yán Yǎn fù wèn yuē: Rú cǐ hū lǐ zhī jí yě? Kǒngzǐ yuē: Fū lǐ, xiānwáng yǐ chéng tiān zhī dào, yǐ zhì rén zhī qíng. Gù shī zhī zhě sǐ, dé zhī zhě shēng.
LV.10 Ngôn Yển phục vấn viết: Như thử hồ lễ chi cấp dã? Khổng Tử viết: Phù lễ, tiên vương dĩ thừa thiên chi đạo, dĩ trị nhân chi tình. Cố thất chi giả tử, đắc chi giả sinh.

Nghe Thầy phân tích rằng trong xã hội thực tế một khi rời bỏ Lễ thì bậc cầm quyền cũng mất ngôi và quốc gia lâm họa, Ngôn Yển thốt lên: Lễ lại cấp thiết sống còn tới mức ấy sao? Khổng Tử đáp lại bằng một định nghĩa mười bốn chữ thâu tóm toàn bộ bản chất của Lễ học: Phù lễ, tiên vương dĩ thừa thiên chi đạo, dĩ trị nhân chi tình (Lễ là cái mà các bậc tiên vương dùng để tiếp nối thuận theo đạo lý tự nhiên của Trời ở trên, và để điều hòa, dẫn dắt tình cảm tự nhiên của con người ở dưới).

Lễ không phải là những nghi thức rườm rà do người đời bịa đặt ra một cách tùy tiện; đầu trên của Lễ nối với Thiên đạo (trật tự âm dương bốn mùa), đầu dưới của Lễ bám rễ vào Nhân tình (tâm lý thực tế của con người). Bởi vậy một cá nhân hay một quốc gia đánh mất Lễ thì tự cắt đứt khỏi trật tự sống và đi tới chỗ diệt vong (thất chi giả tử), còn giữ được Lễ thì tồn tại phát triển (đắc chi giả sinh).

LV.11 Shìgù fū lǐ, bì běn yú Tiān, yáo yú Dì, liè yú guǐshén, dá yú sāng, jì, shè, yù, guàn, hūn, zhāo, pìn. Gù shèngrén yǐ lǐ shì zhī, gù tiānxià guójiā kě dé ér zhèng yě.
LV.11 Thị cố phù lễ, tất bản ư Thiên, hào ư Địa, liệt ư quỷ thần, đạt ư tang, tế, xạ, ngự, quán, hôn, triều, sính. Cố thánh nhân dĩ lễ thị chi, cố thiên hạ quốc gia khả đắc nhi chính dã.

Đoạn LV.11 triển khai cụ thể cách thức mà Lễ nối liền Thiên đạo với toàn bộ các sinh hoạt văn hóa xã hội. Nguồn gốc của Lễ bắt đầu từ sự tôn nghiêm của Trời (bản ư Thiên), mô phỏng sự phân định cao thấp và sản vật của Đất (hào ư Địa), thể hiện lòng tôn kính biết ơn qua việc thờ phụng thần minh và tiên tổ (liệt ư quỷ thần), rồi lan tỏa thông suốt vào tám nghi lễ trọng đại bao trùm đời sống gia đình và quốc gia:

Một là Tang (lễ tang ma báo hiếu lúc người thân qua đời); hai là Tế (lễ cúng giỗ tổ tiên và tế thần bốn mùa); ba là Xạ (lễ thi bắn cung rèn đức nhường nhịn và chí hướng chính trực của kẻ sĩ); bốn là Ngự (lễ điều khiển xe ngựa theo đúng nhịp nhạc và quy tắc); năm là Quán (lễ đội mũ lúc người thanh niên tròn hai mươi tuổi để bước vào hàng người lớn gánh vác trách nhiệm); sáu là Hôn (lễ cưới hỏi kết hợp hai họ làm gốc của muôn đời); bảy là Triều (lễ triều kiến giữa chư hầu và thiên tử); và tám là Sính (lễ cử sứ giả đi thăm hỏi giao hảo hòa bình giữa các nước).

LV.12 Hé wèi rénqíng? Xǐ, nù, āi, jù, ài, wù, yù, qī zhě fú xué ér néng. Hé wèi rényì? Fù cí, zǐ xiào, xiōng liáng, dì dì, fū yì, fù tīng, zhǎng huì, yòu shùn, jūn rén, chén zhōng, shí zhě wèi zhī rényì. Jiǎng xìn xiū mù, wèi zhī rénlì; zhēngduó xiāng shā, wèi zhī rénhuàn. Gù shèngrén zhī suǒyǐ zhì rén qī qíng, xiū shí yì, jiǎng xìn xiū mù, shàng círàng, qù zhēngduó, shě lǐ hé yǐ zhì zhī? Yǐnshí nánnǚ, rén zhī dà yù cún yān; sǐwáng pínkǔ, rén zhī dà wù cún yān. Gù yù wù zhě, xīn zhī dà duān yě.
LV.12 Hà vị nhân tình? Hỷ, nộ, ai, cụ, ái, ố, dục, thất giả phất học nhi năng. Hà vị nhân nghĩa? Phụ từ, tử hiếu, huynh lương, đệ đễ, phu nghĩa, phụ thính, trưởng huệ, ấu thuận, quân nhân, thần trung, thập giả vị chi nhân nghĩa. Giảng tín tu mục, vị chi nhân lợi; tranh đoạt tương sát, vị chi nhân hoạn. Cố thánh nhân chi sở dĩ trị nhân thất tình, tu thập nghĩa, giảng tín tu mục, thượng từ nhượng, khử tranh đoạt, xả lễ hà dĩ trị chi? Ẩm thực nam nữ, nhân chi đại dục tồn yên; tử vong bần khổ, nhân chi đại ố tồn yên. Cố dục ố giả, tâm chi đại đoan dã.

Đoạn LV.12 là bản tổng cương về Tâm lý học và Luân lý học Nho giáo, định nghĩa bốn khái niệm nền tảng: Thất Tình, Thập Nghĩa, Nhân Lợi và Nhân Hoạn. Trước hết, Thất Tình gồm bảy trạng thái cảm xúc bẩm sinh không cần học mà ai cũng có: Hỷ (vui), Nộ (giận), Ai (buồn thương), Cụ (sợ hãi), Ái (yêu thích), Ố (chán ghét) và Dục (ham muốn). Quy tụ lại tới tận gốc của bảy tình ấy thì có hai đầu mối lớn nhất của tâm thức (tâm chi đại đoan) là Dục (ham muốn, mà đứng đầu là ẩm thực nam nữ, nhân chi đại dục tồn yên: nhu cầu ăn uống nuôi sống cơ thể và tình yêu nam nữ duy trì nòi giống) và Ố (ghét sợ, mà đứng đầu là tử vong bần khổ: cái chết và cảnh nghèo khổ cơ cực).

Nho giáo nhìn nhận hoàn toàn thực tế rằng không ai có thể xóa bỏ nhu cầu ăn uống, tình cảm nam nữ hay nỗi sợ chết sợ nghèo của con người. Nhưng nếu để cho Dục và Ố phóng túng vô độ thì con người sẽ rơi vào cảnh tranh đoạt tương sát (Nhân hoạn). Bởi vậy bậc thánh nhân mới dùng Lễ làm khuôn thước để điều hòa Thất Tình và bồi đắp Thập Nghĩa (mười bổn phận đạo đức hai chiều: phụ từ tử hiếu, huynh lương đệ đễ, phu nghĩa phụ thính, trưởng huệ ấu thuận, quân nhân thần trung, nghĩa là bề trên phải từ, lương, nghĩa, huệ, nhân thì bề dưới mới hiếu, đễ, thính, thuận, trung).

LV.13 Gù rén zhě, qí tiāndì zhī xīn yě, wǔxíng zhī duān yě, shí wèi, bié shēng, bèi sè ér shēng zhě yě. Gù shèngrén zuò zé, bì yǐ tiāndì wéi běn, yǐ yīnyáng wéi duān, yǐ sìshí wéi bǐng, yǐ rìxīng wéi jì, yuè yǐ wéi liàng, guǐshén yǐ wéi tú, wǔxíng yǐ wéi zhì, lǐyì yǐ wéi qì, rénqíng yǐ wéi tián, sìlíng yǐ wéi chù.
LV.13 Cố nhân giả, kỳ thiên địa chi tâm dã, ngũ hành chi đoan dã, thực vị, biệt thanh, bị sắc nhi sinh giả dã. Cố thánh nhân tác tắc, tất dĩ thiên địa vi bản, dĩ âm dương vi đoan, dĩ tứ thời vi bính, dĩ nhật tinh vi kỷ, nguyệt dĩ vi lượng, quỷ thần dĩ vi đồ, ngũ hành dĩ vi chất, lễ nghĩa dĩ vi khí, nhân tình dĩ vi điền, tứ linh dĩ vi súc.

Đoạn LV.13 chứa đựng một trong những câu định nghĩa về Con Người cao quý và sâu sắc nhất trong toàn bộ triết học cổ điển: Nhân giả, kỳ thiên địa chi tâm dã, ngũ hành chi đoan dã (Con người chính là Trái Tim của Trời Đất, là đầu mối hội tụ tinh hoa của Ngũ Hành). Vì sao nói con người là Tâm của Trời Đất? Khổng Dĩnh Đạt và Trương Tải giải thích rằng Trời Đất tuy rộng lớn mênh mông và sinh hóa muôn vật, nhưng Trời Đất vốn vô ngôn; chỉ khi sinh ra con người mang đầy đủ khí tinh anh của Ngũ Hành và có tâm thức linh minh biết yêu thương, biết suy ngẫm, biết phân biệt phải trái, thì thông qua trái tim và trí tuệ của con người, Trời Đất mới tự nhận thức và thực hiện trọn vẹn đạo lý hiếu sinh của mình (câu này chính là nguồn cảm hứng cho mệnh đề Vi thiên địa lập tâm của Trương Tải đời Tống).

Bởi con người là Tâm của Trời Đất, nên khi bậc thánh nhân chế định phép tắc Lễ nhạc, các ngài kết nối toàn bộ vũ trụ quan (lấy Trời Đất làm gốc, Âm Dương làm mối, Bốn Mùa làm cán xoay, Nhật Tinh làm giềng, Mặt Trăng làm thước đo, Ngũ Hành làm chất liệu) với nhân sinh quan (lấy Lễ Nghĩa làm khí cụ và lấy Nhân Tình làm thửa ruộng).

LV.14 Gù rénqíng yě zhě, shèngwáng zhī tián yě: xiū lǐ yǐ gēng zhī, chén yì yǐ zhòng zhī, jiǎng xué yǐ nòu zhī, běn rén yǐ jù zhī, bō yuè yǐ ān zhī.
LV.14 Cố nhân tình dã giả, thánh vương chi điền dã: tu lễ dĩ canh chi, trần nghĩa dĩ chủng chi, giảng học dĩ nậu chi, bản nhân dĩ tụ chi, bá nhạc dĩ an chi.

Đoạn LV.14 triển khai ẩn dụ Nhân tình là thửa ruộng của bậc Thánh vương (Nhân tình dã giả, thánh vương chi điền dã) thành một quy trình giáo hóa gồm năm bước tương ứng hoàn hảo với năm công đoạn canh tác của người nông phu trên đồng ruộng:

Bước thứ nhất, đất hoang lâu ngày vốn chai cứng, phải dùng cái cày của Lễ để cày xới cho lòng người trở nên mềm mại, khiêm cung (tu lễ dĩ canh chi). Bước thứ hai, đất đã tơi xốp thì đem hạt giống tốt của Nghĩa (bổn phận chính đáng) gieo trồng xuống đó (trần nghĩa dĩ chủng chi). Bước thứ ba, khi mầm thiện mọc lên thì cỏ dại của tư dục và tà kiến cũng mọc theo, nên phải dùng cái cuốc của việc giảng học để phân biệt đúng sai và nhổ sạch cỏ ác (giảng học dĩ nậu chi). Bước thứ tư, khi lúa đã chín vàng thì lấy đức Nhân (lòng yêu thương) làm gốc để thu hoạch và quy tụ muôn vẻ thiện lành (bản nhân dĩ tụ chi). Và bước thứ năm, sau vụ gặt bội thu, tấu lên tiếng Nhạc hòa bình để tâm hồn muôn dân được an vui, thư thái trong đạo lý (bá nhạc dĩ an chi).

LV.15 Gù lǐyì yě zhě, rén zhī dà duān yě; suǒyǐ jiǎng xìn xiū mù ér gù rén zhī jīfū zhī huì, jīngǔ zhī shí zhě yě; suǒyǐ yǎng shēng sòng sǐ, shì guǐshén zhī dà duān yě; suǒyǐ dá tiāndì, shùn rénqíng zhī dà dòu yě. Gù wéi shèngrén wéi néng zhī lǐ zhī bù kě yǐ yǐ yě.
LV.15 Cố lễ nghĩa dã giả, nhân chi đại đoan dã; sở dĩ giảng tín tu mục nhi cố nhân chi cơ phu chi hội, cân cốt chi thực giả dã; sở dĩ dưỡng sinh tống tử, sự quỷ thần chi đại đoan dã; sở dĩ đạt thiên địa, thuận nhân tình chi đại đậu dã. Cố duy thánh nhân vi năng tri lễ chi bất khả dĩ dỹ dã.

Đoạn LV.15 tổng kết vai trò toàn diện của Lễ Nghĩa đối với cả cơ thể sinh học, đời sống gia đình lẫn trật tự tâm linh. Về mặt cá nhân, thực hành Lễ Nghĩa với tư thế trang nghiêm, đi đứng khoan thai, lòng không tà vọng chính là cách làm cho các thớ cơ, làn da và gân cốt của chính cơ thể con người trở nên rắn chắc, khỏe mạnh (cố nhân chi cơ phu chi hội, cân cốt chi thực).

Về mặt xã hội và tâm linh, Lễ Nghĩa là đầu mối lớn nhất để làm tròn ba đạo lý căn bản: dưỡng sinh (phụng dưỡng cha mẹ và chăm lo người đang sống), tống tử (lo tang lễ trang nghiêm khi người thân qua đời), và sự quỷ thần (thờ cúng tổ tiên và thần minh với lòng thành kính). Nó giống như một đường kênh lớn (đại đậu) dẫn dòng nước đạo lý từ Trời Đất chảy thông suốt vào lòng người, thuận theo nhân tình mà không hề tắc nghẽn.

LV.16 Gù shèngrén nǎi yǐ tiānxià wéi yījiā, yǐ Zhōngguó wéi yīrén, fēi yì zhī yě, bì zhī qí qíng, pì yú qí yì, míng yú qí lì, dá yú qí huàn, ránhòu néng wéi zhī.
LV.16 Cố thánh nhân nãi dĩ thiên hạ vi nhất gia, dĩ Trung Quốc vi nhất nhân, phi ý chi dã, tất tri kỳ tình, tịch ư kỳ nghĩa, minh ư kỳ lợi, đạt ư kỳ hoạn, nhiên hậu năng vi chi.

Đoạn LV.16 khép lại mạch tư tưởng của thiên Lễ Vận bằng cách nối vòng tròn trở lại với lý tưởng Đại Đồng ở đầu thiên: nếu ở thời Tam Đại thiên hạ bị chia cắt thành từng nhà riêng lẻ (thiên hạ vi gia), thì thông qua sự giáo hóa của Lễ Nghĩa và Nhân Nhạc, bậc thánh nhân lại nâng toàn xã hội vươn lên cảnh giới dĩ thiên hạ vi nhất gia, dĩ Trung Quốc vi nhất nhân (coi toàn thể thiên hạ rộng lớn như một gia đình duy nhất, coi muôn dân trăm họ như cùng chung một cơ thể con người, nơi nỗi đau của bất kỳ ai cũng là nỗi đau của chính mình).

Khổng Tử nhấn mạnh rằng cảnh giới Thiên hạ nhất gia ấy không phải là một ảo tưởng duy ý chí (phi ý chi dã), mà hoàn toàn khả thi khi người trị nước nắm vững bốn điều: hiểu thấu Nhân tình (Thất tình), mở thông Nhân nghĩa (Thập nghĩa), làm sáng tỏ Nhân lợi (giảng tín tu mục) và ngăn ngừa tận gốc Nhân hoạn (tranh đoạt tương sát).

IVĐối Sánh Mô Hình Đại Đồng Và Tiểu Khang Cùng Lịch Sử Kinh Học Lễ Ký

Trong lịch sử triết học chính trị phương Đông, sự phân biệt và bổ sung giữa hai mô hình xã hội Đại Đồng (Dàtóng) và Tiểu Khang (Xiǎokāng) trong thiên Lễ Vận giữ vị trí nền tảng. Bảng dưới đây đối chiếu trực tiếp năm phương diện cốt lõi giữa hai mô hình này theo đúng chính văn kinh điển.

Đối chiếu toàn diện hai mô hình xã hội Đại Đồng và Tiểu Khang trong thiên Lễ Vận (Kinh Lễ)
Phương diện đối chiếuXã hội Đại Đồng (Đại Đạo chi hành)Xã hội Tiểu Khang (Tam Đại chi anh)Ý nghĩa triết học chính trị
1. Quyền sở hữu và Chuyển giao quyền lựcThiên hạ vi công: thiên hạ là của chung; tuyển hiền dữ năng (chọn người hiền đức và tài năng ra gánh vác).Thiên hạ vi gia: ngôi vị truyền trong gia tộc (đại nhân thế cập dĩ vi lễ); của cải và công lao thuộc về từng nhà.Đại Đồng là tiêu chuẩn tối cao của tính chính danh công cộng; Tiểu Khang là cơ chế ổn định trật tự khi tư hữu đã hình thành.
2. Phạm vi đạo đức và Gia đìnhBất độc thân kỳ thân, bất độc tử kỳ tử: yêu kính cha mẹ và con cái mình đồng thời mở rộng sang mọi người già, trẻ nhỏ trong xã hội.Các thân kỳ thân, các tử kỳ tử: mỗi gia đình ưu tiên chăm lo cha mẹ và con cái ruột thịt của nhà mình trước.Từ tình thương gia đình tự nhiên ở Tiểu Khang mở rộng dần lên tình thương đại đồng nhân loại (Thiên hạ nhất gia).
3. An sinh xã hội và Kinh tếLão hữu sở chung, tráng hữu sở dụng, ấu hữu sở trưởng, quan quả cô độc phế tật giai hữu sở dưỡng; của cải và sức lực không cất riêng cho mình.Lập chế độ, chia ranh giới ruộng đất (lập điền lý), ai làm nấy hưởng theo công lao và định phận.Đặt ra thước đo nhân bản cho mọi nhà nước: chăm lo việc làm cho người trẻ và bảo trợ người già, trẻ em, người yếu thế.
4. Vai trò của Lễ Nghĩa và Quốc phòngĐạo đức và chữ Tín tự nhiên thấm nhuần (giảng tín tu mục), không cần thành lũy chiến tranh.Đắp thành đào hào (thành quách câu trì) và lấy Lễ Nghĩa làm kỷ cương để chính vua tôi, hậu cha con, mục anh em, hòa vợ chồng.Khi con người còn lòng vị kỷ thì Lễ Nghĩa và pháp độ là bức tường thành không thể thiếu để ngăn ngừa bạo loạn.
5. Trật tự trị an và Trách nhiệm cầm quyềnMưu bế nhi bất hưng, đạo thiết loạn tặc nhi bất tác, ngoại hộ nhi bất bế (cửa ngoài không cần đóng).Sáu vị minh quân (Vũ, Thang, Văn, Vũ, Thành Vương, Chu Công) cẩn trọng giữ Lễ; kẻ nào trái Lễ hại dân thì bị phế bỏ (tại thế giả khứ).Khẳng định dù ở chế độ thế tập Tiểu Khang, kẻ cầm quyền đánh mất Lễ Nghĩa và làm hại dân sinh vẫn mất tính chính danh.
Theo sử liệu

Trong lịch sử kinh học Đông Á, bộ Lễ Ký (cùng với Chu Lễ và Nghi Lễ) được nghiên cứu qua ba truyền thống chú giải lớn nhất. Truyền thống thứ nhất là Hán Đường Chú Sớ, đứng đầu là đại nho Trịnh Huyền (127 tới 200): Trịnh Huyền là bậc thông cả Kim văn lẫn Cổ văn, ông dùng kiến thức uyên bác của cả Chu Lễ và Nghi Lễ để chú giải trọn 49 thiên Lễ Ký; sang đời Đường, Khổng Dĩnh Đạt tập hợp các nhà nghĩa sớ Nam Bắc triều (như Hoàng Khản, Hùng An Sinh) để biên soạn bộ Lễ Ký Chính Nghĩa 63 quyển, được đánh giá là bộ sớ xuất sắc nhất trong Ngũ Kinh Chính Nghĩa.

Truyền thống thứ hai là Tống Nguyên Lý Học: sau khi Chu Hy tách hai thiên Đại Học và Trung Dung từ Lễ Ký ra để hợp thành bộ Tứ Thư và khởi thảo bộ Nghi Lễ Kinh Truyện Thông Giải, học giả đời Nguyên là Trần Hạo (1261 tới 1341, hiệu Vân Trang) đã biên soạn bộ Lễ Ký Tập Thuyết gồm 10 quyển, giải thích súc tích nghĩa lý từng câu và được nhà Minh đưa vào bộ Lễ Ký Đại Toàn làm sách chuẩn thi cử. Truyền thống thứ ba là Thanh Nho Khảo Chứng Lễ Học với các danh tác Lễ Ký Huấn Toản của Chu Bân, Lễ Ký Tập Giải của Tôn Hy Đán và Lễ Thư Thông Cố của Hoàng Dĩ Chu.

VThiên Lễ Vận Và Tư Tưởng Đại Đồng, Thiên Hạ Vi Công Trong Lịch Sử Văn Hóa Việt Nam

Tại Việt Nam, Kinh Lễ (Lễ Ký) là một trong năm bộ kinh trụ cột của nền giáo dục Quốc Tử Giám và chế độ khoa cử Nho học từ thời Lý, Trần, Lê tới năm 1919 thời Nguyễn. Trong các kỳ thi Hương và thi Hội thời Lê Thánh Tông trở đi, bên cạnh đề thi chung về Tứ Thư, mỗi nho sinh đều phải chọn chuyên sâu ít nhất một kinh trong Ngũ Kinh (hoặc kiêm thông cả Ngũ Kinh), và thiên Lễ Vận luôn là một trong những thiên trọng tâm nhất để ra đề văn Kinh nghĩa và văn Sách hỏi về đạo trị nước, an dân, tuần hành lễ nhạc.

Chính lý tưởng Lão hữu sở chung, tráng hữu sở dụng, ấu hữu sở trưởng, quan quả cô độc phế tật giả giai hữu sở dưỡng của thiên Lễ Vận đã được thể chế hóa trực tiếp vào pháp luật và chính sách xã hội của các triều đại Việt Nam. Ngay từ thời Lý, Trần, triều đình đã lập các nhà Dưỡng tế để nuôi người già cô độc không nơi nương tựa. Đặc biệt, trong bộ Quốc Triều Hình Luật (Luật Hồng Đức) thế kỷ mười lăm thời Lê Thánh Tông (điều 294 trong chương Hộ hôn và chương Vi chế) cũng như trong Hoàng Việt Luật Lệ thời Nguyễn và hàng trăm bản Hương ước làng xã cổ truyền Việt Nam, đều có điều khoản bắt buộc quan sở tại và làng xã phải cấp dưỡng cho người quan, quả, cô, độc, phế tật (gọi là tứ dân chi cùng); quan lại địa phương nào bỏ mặc người cô độc tàn tật không nuôi dưỡng đều bị xử phạt theo luật nước.

Ở tầm tư tưởng triết học và văn học, thế kỷ mười tám bảng nhãn Lê Quý Đôn (trong Vân Đài Loại Ngữ và Quần Thư Khảo Biện), Phạm Nguyễn Du và Bùi Huy Bích đã bàn luận sâu sắc về sự chuyển biến từ Đại Đồng sang Tiểu Khang và phép lấy Nhân tình làm ruộng của Thánh vương. Bước sang đầu thế kỷ hai mươi, thiên Lễ Vận Đại Đồng trở thành nguồn cảm hứng mãnh liệt cho các nhà yêu nước và học giả Việt Nam: Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh thường xuyên dẫn bốn chữ Thiên hạ vi công và Tuyển hiền dữ năng để cổ vũ dân quyền và tinh thần công tâm phụng sự đất nước; trong khi Trần Trọng Kim (trong bộ Nho Giáo) và Nguyễn Hiến Lê dành trọn những chương trang trọng nhất để dịch giải nguyên văn đoạn Đại Đồng và Tiểu Khang như đỉnh cao nhân văn của triết học Nho gia.

Thiên hạ vi công (Đoạn LV.3)

Bốn chữ đại tự khắc trên bức hoành phi tại nhiều hội quán, văn miếu và công đường xưa ở Việt Nam, nhắc nhở việc nước và thiên hạ là của chung muôn dân, không được mưu tư lợi.

Tuyển hiền dữ năng (Đoạn LV.3)

Nguyên lý chọn người hiền tài ra giúp nước không phân biệt xuất thân, gắn liền với câu khắc trên bia Tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám: 'Hiền tài là nguyên khí của quốc gia'.

Quan, quả, cô, độc, phế tật giai hữu sở dưỡng (Đoạn LV.4)

Nền tảng đạo lý của chính sách cứu tế xã hội trong Luật Hồng Đức và truyền thống 'Lá lành đùm lá rách' của làng xã Việt Nam dành cho người già neo đơn, góa bụa, trẻ mồ côi và người khuyết tật.

Thế giới Đại Đồng và Ngoại hộ nhi bất bế (Đoạn LV.6)

Khát vọng ngàn đời của người Việt về một xã hội thái bình, nhân ái, bốn biển một nhà, đêm ngủ không cần cài cửa vì không còn trộm cắp gian tà.

Thất tình (Hỷ, Nộ, Ai, Cụ, Ái, Ố, Dục) và Thập nghĩa (Đoạn LV.12)

Hệ thống thuật ngữ tâm lý học và đạo lý gia đình (cha từ con hiếu, anh lành em đễ, vợ chồng hòa thuận) đã đi sâu vào văn chương và gia giáo Việt Nam.

VINhững Chỗ Hay Hiểu Lầm Khi Đọc Thiên Lễ Vận (Kinh Lễ)

Khi đọc thiên Lễ Vận, người đọc hiện đại đôi khi hiểu lệch mối quan hệ giữa Đại Đồng và Tiểu Khang hoặc hiểu sai quan điểm của Nho giáo về tình cảm và dục vọng con người ở năm điểm dưới đây.

Tưởng câu Bất độc thân kỳ thân, bất độc tử kỳ tử trong Đại Đồng là xóa bỏ gia đình và tình mẫu tử, phụ tử

Chữ Độc nghĩa là 'chỉ riêng'. Khổng Tử nói 'không chỉ thương riêng cha mẹ mình, không chỉ nuôi riêng con mình', nghĩa là trước hết phải hiếu thảo với cha mẹ mình và nuôi dạy con mình, rồi từ nền tảng tình thân ấy mở rộng lòng nhân ái ra chăm sóc mọi cụ già và trẻ em trong cộng đồng, chứ tuyệt đối không phải xóa bỏ gia đình.

Tưởng Khổng Tử chê bai và phủ nhận xã hội Tiểu Khang của Vũ, Thang, Văn, Vũ, Chu Công

Trong đoạn LV.2, chính Khổng Tử khẳng định ngài hằng ngưỡng vọng cả thời Đại Đạo (Đại Đồng) lẫn các bậc anh kiệt thời Tam Đại (Tiểu Khang). Trong điều kiện thực tế khi con người còn lòng vị kỷ, việc sáu vị thánh vương dùng Lễ Nghĩa làm kỷ cương để dựng nên xã hội Tiểu Khang là thành tựu vĩ đại giữ cho nhân loại khỏi rơi vào hỗn loạn chiến tranh.

Tưởng Kinh Lễ chủ trương diệt bỏ mọi cảm xúc và nhu cầu tự nhiên (Thất tình và Đại dục)

Ở đoạn LV.12, thiên Lễ Vận khẳng định thẳng thắn: Hỷ, Nộ, Ai, Cụ, Ái, Ố, Dục là bảy tình tự nhiên không cần học mà có, và 'Ẩm thực nam nữ, nhân chi đại dục tồn yên' (ăn uống và tình nam nữ là nơi ham muốn lớn nhất của con người tồn tại). Lễ không bao giờ tiêu diệt tình cảm tự nhiên, mà chỉ như bờ đê và cái cày giúp điều tiết cảm xúc cho hợp đạo nghĩa, tránh tranh đoạt hại nhau.

Hiểu Thập Nghĩa trong Kinh Lễ là sự phục tùng một chiều của kẻ dưới đối với bề trên

Nguyên văn đoạn LV.12 và LV.16 nêu rất rõ mười điều nghĩa luôn đi thành năm cặp trách nhiệm song phương đối xứng: Phụ từ, tử hiếu; huynh lương, đệ đễ; phu nghĩa, phụ thính; trưởng huệ, ấu thuận; quân nhân, thần trung. Cha phải từ thì con mới hiếu, vua phải nhân thì tôi mới trung; và ở đoạn LV.9 còn khẳng định nếu kẻ cầm quyền bỏ Lễ Nghĩa làm hại dân thì bị coi là tai ương và phải bị phế bỏ.

Đọc nhầm lễ tế Chạp (Pinyin Zhà) ở câu mở đầu thành sáp ong (Lạp)

Trong cổ văn, chữ Chạp (tên lễ tế tạ tám vị thần nông nghiệp vào tháng mười hai cuối năm nhà Chu, đọc là zhà trong Pinyin và giữ lại trong tiếng Việt thành 'tháng Chạp') dùng chung mặt chữ với chữ Lạp (sáp ong). Khi đọc câu Tích giả Trọng Ni dự ư Chạp tân, cần hiểu đây là đại lễ tế thần cuối năm của quốc gia.

?Hỏi Đáp Nhanh

Thiên Lễ Vận nằm ở đâu trong Kinh Lễ và ra đời trong bối cảnh nào

Thiên Lễ Vận là thiên thứ chín trong bốn mươi chín thiên của bộ Lễ Ký (Tiểu Đới Lễ Ký, một trong Ngũ Kinh của Nho giáo). Toàn thiên mở đầu bằng sự kiện Khổng Tử sau khi tham dự lễ tế Chạp cuối năm tại nước Lỗ, bước lên đài Quán trên cổng cung môn nhìn thấy lễ nhạc nhà Chu ở nước Lỗ suy đồi nên bùi ngùi thở dài. Khi người học trò Ngôn Yển (Tử Du) đứng hầu bên cạnh hỏi nguyên cớ, Khổng Tử đã giảng giải toàn bộ học thuyết về hai mô hình xã hội Đại Đồng và Tiểu Khang, cùng bản chất của Lễ trong việc thừa thiên chi đạo, trị nhân chi tình.

Xã hội Đại Đồng và nguyên lý Thiên hạ vi công được Khổng Tử mô tả như thế nào

Trong đoạn mở đầu thiên Lễ Vận, Khổng Tử mô tả xã hội Đại Đồng (khi Đạo lớn được thi hành trọn vẹn) gồm bốn đặc trưng cốt lõi: thứ nhất, về chính trị là Thiên hạ vi công, tuyển hiền dữ năng, giảng tín tu mục (thiên hạ là của chung muôn người, chọn người hiền đức và tài năng ra phục vụ, giữ chữ tín và tình hòa mục); thứ hai, về an sinh xã hội là người ta không chỉ thương riêng cha mẹ và con cái mình, mà người già có nơi trọn đời, người trẻ khỏe có việc làm, trẻ thơ được nuôi dạy, người cô quả tàn tật đều được nuôi dưỡng; thứ ba, về kinh tế là của cải không vứt bỏ lãng phí nhưng không cất giữ riêng tư, sức lực dốc ra làm việc nhưng không mưu lợi ích kỷ; thứ tư, về trật tự là không có mưu gian trộm cướp, cửa ngoài không cần đóng.

Xã hội Tiểu Khang khác với xã hội Đại Đồng ở những điểm nào

Khi Đại Đạo ẩn khuất, xã hội bước sang mô hình Tiểu Khang gắn với ba triều đại Hạ, Thương, Chu (Tam Đại): thiên hạ trở thành cơ nghiệp truyền nối trong từng gia đình (thiên hạ vi gia), ai nấy lo cho cha mẹ và con cái riêng của mình, của cải và sức lực dùng cho riêng mình. Để giữ gìn trật tự và ngăn ngừa tranh đoạt binh đao, sáu bậc quân tử (Vũ, Thang, Văn, Vũ, Thành Vương, Chu Công) lấy Lễ Nghĩa làm kỷ cương để làm ngay thẳng ngôi vua tôi, đôn hậu tình cha con, hòa mục nghĩa anh em, êm ấm đạo vợ chồng, lập chế độ và chia ruộng đất. Nhờ cẩn trọng giữ Lễ mà xã hội đạt được sự ổn định và ấm no có phép tắc gọi là Tiểu Khang.

Thất tình và Thập nghĩa trong thiên Lễ Vận là gì, và câu Ẩm thực nam nữ nhân chi đại dục tồn yên có ý nghĩa ra sao

Ở đoạn LV.12, thiên Lễ Vận định nghĩa Nhân tình gồm bảy cảm xúc tự nhiên không cần học mà có (Thất tình): Hỷ (vui), Nộ (giận), Ai (buồn), Cụ (sợ), Ái (yêu), Ố (ghét) và Dục (muốn); trong đó việc ăn uống và tình nam nữ là nơi ham muốn lớn nhất của con người tồn tại (Ẩm thực nam nữ, nhân chi đại dục tồn yên), còn cái chết và sự nghèo khổ là nơi nỗi ghét sợ lớn nhất tồn tại. Để điều hòa Thất tình mà không rơi vào tranh đoạt, bậc thánh nhân dùng Lễ để tu dưỡng Thập nghĩa (mười bổn phận đạo đức song phương: cha từ, con hiếu, anh lành, em đễ, chồng nghĩa, vợ thuận, người lớn huệ, người nhỏ thuận, vua nhân, tôi trung).

Vì sao thiên Lễ Vận gọi Con người là Tâm của Trời Đất và gọi Nhân tình là thửa ruộng của Thánh vương

Ở đoạn LV.13 và LV.14, thiên Lễ Vận khẳng định Nhân giả, kỳ thiên địa chi tâm dã, ngũ hành chi đoan dã: trong muôn vật giữa vũ trụ, con người hội tụ khí tinh túy nhất của Ngũ Hành và có tâm thức linh minh biết yêu thương, suy xét, nên con người chính là trái tim nhận thức của Trời Đất. Khi trị nước, bậc thánh vương coi tình cảm con người như thửa ruộng quý (Nhân tình dã giả, thánh vương chi điền dã): dùng Lễ làm cái cày để cày xới, dùng Nghĩa làm hạt giống để gieo trồng, dùng việc giảng học làm cái cuốc để nhổ cỏ ác, dùng đức Nhân để thu hoạch và dùng Nhạc để đem lại sự an hòa.

›Đọc Tiếp