ITrước Khi Đọc
Mỗi buổi chiều tại sân biện luận rợp bóng thông của Tu viện Menri ở Dolanji (Ấn Độ) hay Tu viện Triten Norbutse ở Kathmandu (Nepal), trước khi hàng trăm tu sĩ khoác y đỏ sẫm và áo vest xanh lam bước vào những màn vỗ tay chất vấn triết học sôi nổi kéo dài hàng giờ đồng hồ, cả đại chúng đều ngồi xếp bằng trang nghiêm, nhắm mắt và đồng thanh ngân vang bài kệ cầu nguyện tới Đức Mawa Senge (སྨྲ་བའི་སེང་གེ་, Wylie: Smra ba'i seng ge). Trong truyền thống Đạo Bön Tây Tạng, Ngài chính là vị Bổn tôn tối cao của Trí Tuệ Phân Biệt, Logic Nhân Minh, Ngôn Ngữ Học và Biện Tài Vô Ngại.
Danh hiệu chữ Tạng Smra ba'i seng ge (đọc theo âm Tạng là Mawa Senge hoặc Mawé Senge) dịch sát từng chữ là Sư Tử Của Ngôn Từ hay Sư Tử Thuyết Pháp: smra ba nghĩa là nói năng, phát biểu, biện luận, giảng giải chân lý; còn seng ge là con sư tử tuyết, chúa tể của muôn thú trên đỉnh Himalaya. Giống như tiếng gầm của sư tử tuyết làm muôn thú nhỏ trong rừng im bặt và phá tan mọi sợ hãi, tiếng gầm trí tuệ của Đức Mawa Senge làm tan biến mọi tà kiến, ngụy biện, đần độn và nghi ngờ trong tâm thức người học đạo.
Đối với người đã quen thuộc với Phật Giáo Đại Thừa và Kim Cang Thừa, hình ảnh của Đức Mawa Senge ngay lập tức gợi lên sự tương ứng mật thiết với Đức Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát (Manjushri, chữ Tạng là 'Jam dpal dbyangs, trong đó một hóa thân nổi tiếng của Văn Thù cũng mang danh hiệu Smra ba'i seng ge tức Vadisihma). Tuy nhiên, trong thần học của Yungdrung Bön, nguồn gốc và biểu tượng của Đức Mawa Senge được đặt hoàn toàn trong cấu trúc giáo pháp của Đức Tổ sư Tonpa Shenrab Miwoche và Đức Phật Mẫu Sherab Chamma: Ngài là tia sáng trí tuệ phóng ra từ sự hợp nhất giữa Phương tiện của Đức Cha Tonpa Shenrab và Bát Nhã của Đức Mẹ Sherab Chamma, và quyển kinh đặt trên đóa sen xanh bên tay trái của Ngài không phải kinh Bát Nhã Ấn Độ, mà là bộ đại kinh Khams brgyad (ཁམས་བརྒྱད་, Tám Giới Cảnh Bát Nhã gồm mười sáu tập trong Đại Tạng Kinh Bön Kangyur).
Trang chuyên khảo này trình bày trọn vẹn 14 câu kệ chữ Tạng và ba câu chân ngôn của Đức Mawa Senge theo chuẩn bốn cột song ngữ, đi kèm phần giải nghĩa chi tiết từng câu, khảo cứu về truyền thống đào tạo học vị Geshe kéo dài mười lăm năm tại các tu viện Bön, ý nghĩa của Tam Trí (Giảng, Biện, Trước) và Tam Huệ (Văn, Tư, Tu), cùng cách hành trì để khai mở trí nhớ và sự minh mẫn.
Theo nghi quỹ quán tưởng Smra ba'i seng ge'i sgrub thabs, Đức Mawa Senge hiện thân là một vương tử mười sáu tuổi trẻ trung bất lão (biểu trưng cho trí tuệ luôn tươi mới, không bao giờ già cỗi hay cứng nhắc), sắc thân màu vàng kim rực sáng pha ánh đỏ của nhụy hoa nghệ tây (gser dang gur gum mdangs, màu của sự thông thái và ấm áp). Ngài ngồi kiết già kim cang trên lưng một con sư tử tuyết trắng (biểu trưng cho sự vô úy trước mọi cuộc tranh biện) đặt trên tòa sen và đĩa mặt trăng.
Hai pháp khí trên hai tay của Ngài đại diện cho hai mặt của Trí tuệ: (1) Tay phải vung cao thanh bảo kiếm trí tuệ bốc lửa (shes rab ral gri me 'bar) vươn lên trên bầu trời: lưỡi kiếm sắc bén chặt đứt ngay lập tức (cig car gcod) hai bức màn vô minh và lưới nghi ngờ, còn ngọn lửa trí tuệ bao quanh lưỡi kiếm thiêu rụi mọi vọng tưởng phân biệt chủ khách; (2) Tay trái cầm cành hoa sen xanh Utpala (utpal) nở ngang tim, trên đài sen đặt bộ kinh Khams brgyad (Khams brgyad stong phrag brgya pa, bộ kinh Bát Nhã một trăm nghìn câu kệ của đạo Bön): cành sen mềm mại biểu trưng cho lòng từ bi không nhiễm ô, còn bộ kinh trên hoa sen biểu trưng cho kho tàng giáo nghĩa Cửu Thừa và Bốn Cửa Năm Kho làm điểm tựa cho lưỡi kiếm lý luận bên tay phải.
Dưới góc nhìn lịch sử giáo dục Tây Tạng, các học giả như Per Kvaerne (1995), Samten G. Karmay (1972) và Georges Dreyfus (2003) chỉ ra rằng đạo Bön sở hữu một truyền thống học viện kinh điển (Bshad grwa) và nhân minh học (Tshad ma) lâu đời không kém bất kỳ tông phái nào trên cao nguyên. Ngay từ năm 1072, đại sư Bru chen Nam mkha' g.yung drung thuộc gia tộc Bru đã thành lập tu viện đại học Yeru Wensakha (G.yas ru dben sa kha) ở vùng Tsang. Tại đây, mười tám bậc đại học giả liên tiếp (được tôn xưng là Mười Tám Trang Nghiêm Học Giả của Yeru, G.yas ru'i mkhas pa rgyan bcu brgyad) đã biên soạn hàng loạt bộ luận đồ sộ về Nhận thức luận (Tshad ma), Vũ trụ học A tỳ đạt ma (Mdzod phug), Bát nhã (Phar phyin), Giới luật ('Dul ba), Mật thừa và Đại Viên Mãn.
Sau khi tu viện Yeru Wensakha bị trận lũ lụt và sạt lở đất phá hủy vào năm 1386, truyền thống học thuật này được kết tinh nơi Đại sư Nyame Sherab Gyaltsen (1356 tới 1415). Khi ngài lập nên Tu viện Menri vào năm 1405, chư tăng và tín đồ Bönpo đều tôn kính ngài là chính hóa thân sống của Đức Mawa Senge (trong tên của ngài cũng mang chữ Shes rab là Trí tuệ). Từ thời Nyame Sherab Gyaltsen cho tới các trường Phật học Bön hiện đại tại Dolanji và Kathmandu, việc trì tụng bài kệ tán thán và tâm chú Đức Mawa Senge đã trở thành nghi thức khai tâm bắt buộc của mọi thế hệ học tăng.
IIToàn Văn Kệ Tán Thán Và Tâm Chú Đức Mawa Senge (14 Câu)
Bảng dưới đây trình bày trọn vẹn 14 câu kệ chữ Tạng và ba câu tâm chú của Đức Mawa Senge. Năm câu đầu (câu 1 tới 5) đảnh lễ nguồn gốc hóa hiện, sắc tướng mười sáu tuổi, bảo kiếm lửa và kinh Bát Nhã Khams brgyad của Ngài; câu 6 tán dương tiếng gầm Sư Tử Ngôn Từ; ba câu tiếp (câu 7, 8, 9) cầu xin Ba Trí Tuệ của bậc Học Giả (Giảng thuyết, Biện luận, Trước tác); ba câu kế (câu 10, 11, 12) cầu xin Ba Huệ Văn, Tư, Tu, trí nhớ tổng trì không quên và sự trực ngộ Tánh Giác vượt ngoài ngôn tự; câu 13 là lời phát nguyện hồi hướng; và câu 14 là ba câu tâm chú khai mở trí tuệ.
| Câu | Nguyên văn chữ Tạng | Chuyển tự Wylie và cách đọc | Dịch nghĩa tiếng Việt | Tiếng Anh |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ༄༅། །རྒྱལ་བ་གཤེན་རབ་བྱམས་མའི་ཐུགས་ཀ་ནས། །མཁྱེན་རབ་ཡེ་ཤེས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པའི་སྐུ། | rgyal ba gshen rab byams ma'i thugs ka nas / mkhyen rab ye shes gcig tu bsdus pa'i sku (Đọc: Gyal wa shen rab jam mei thug ka ne / Khyen rab ye she chig tu dü pe ku) | Từ nơi tâm điểm trái tim của Đấng Chiến Thắng Tonpa Shenrab và Đức Phật Mẫu Sherab Chamma, Ngài hiện ra làm kim thân hội tụ trọn vẹn mọi trí tuệ toàn tri; | From the heart center of the Victorious One Tonpa Shenrab and the Loving Mother Sherab Chamma, you manifest as the single embodiment of all omniscient wisdom; |
| 2 | ལྷ་དང་མི་ཡི་མུན་པ་སེལ་མཛད་པ། །སྨྲ་བའི་སེང་གེ་མཆོག་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། | lha dang mi yi mun pa sel mdzad pa / smra ba'i seng ge mchog la phyag 'tshal lo (Đọc: Lha dang mi yi mün pa sel dze pa / Ma wei seng ge chog la chag tshal lo) | Đấng xua tan màn đêm vô minh của cả chư thiên và loài người, trước Đức Sư Tử Ngôn Từ Tối Thượng Mawa Senge, con xin chí thành đỉnh lễ. | Dispeller of the darkness of ignorance among gods and human beings, before Supreme Mawa Senge, the Lion of Speech and Wisdom, I bow in homage. |
| 3 | ལང་ཚོ་བཅུ་དྲུག་གསེར་དང་གུར་གུམ་མདངས། །སེང་གེ་པད་ཟླའི་གདན་ལ་རྡོ་རྗེའི་སྐྱིལ། | lang tsho bcu drug gser dang gur gum mdangs / seng ge pad zla'i gdan la rdo rje'i skyil (Đọc: Lang tsho chu drug ser dang gur gum dang / Seng ge pe dei den la dor jei kyil) | Thân Ngài tươi trẻ tuổi mười sáu, rực rỡ sắc vàng kim pha ánh nghệ tây đỏ thắm, ngồi kiết già kim cang trên tòa sư tử tuyết, hoa sen và đĩa mặt trăng. | Youthful in the form of sixteen years, glowing with the hue of gold and saffron, you sit in vajra posture upon a throne of snow lions, lotus and moon disc. |
| 4 | ཕྱག་གཡས་ཤེས་རབ་རལ་གྲི་མེ་འབར་བསྣམས། །མ་རིག་ཐེ་ཚོམ་དྲ་བ་ཅིག་ཅར་གཅོད། | phyag g.yas shes rab ral gri me 'bar bsnams / ma rig the tshom dra ba cig car gcod (Đọc: Chag ye she rab ral dri me bar nam / Ma rig the tshom dra wa chig char chö) | Tay phải Ngài vung cao thanh bảo kiếm trí tuệ rực lửa, chặt đứt ngay trong một nhát toàn bộ tấm lưới vô minh và nghi hoặc rối bời. | Your right hand wields aloft the flaming sword of discriminating wisdom, severing at a single stroke the tangled net of ignorance and doubt. |
| 5 | ཕྱག་གཡོན་ཨུཏྤལ་སྟེང་ན་ཁམས་བརྒྱད་གླེགས། །ཐེག་དགུ་སྒོ་བཞི་མཛོད་ལྔའི་དོན་ཟབ་སྟོན། | phyag g.yon utpal steng na khams brgyad glegs / theg dgu sgo bzhi mdzod lnga'i don zab ston (Đọc: Chag yön ut pal teng na kham gye leg / Theg gu go zhi dzö nge dön zab tön) | Tay trái Ngài cầm cành sen xanh Utpala nâng bộ kinh Bát Nhã Khams brgyad ngang tim, khai mở nghĩa lý thâm sâu của Cửu Thừa cùng Bốn Cửa Năm Kho. | Your left hand holds at your heart a blue utpala lotus supporting the Khams brgyad Prajnaparamita scripture, revealing the profound meaning of the Nine Ways and Four Portals and Fifth Treasury. |
| 6 | སྨྲ་བའི་སེང་གེའི་སྒྲ་ཆེན་ལན་གཅིག་བསྒྲགས། །ལོག་སྨྲ་ཝ་སྐྱེས་ཚོགས་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན། | smra ba'i seng ge'i sgra chen lan gcig bsgrags / log smra wa skyes tshogs rnams zil gyis gnon (Đọc: Ma wei seng gei dra chen len chig drag / Log ma wa kye tshog nam zil gyi nön) | Khi tiếng gầm lớn của bậc Sư Tử Ngôn Từ vang rền một lượt, mọi tà thuyết kiến chấp nhỏ nhen như bầy cáo hoang đều bị uy lực trí tuệ khuất phục. | When the mighty roar of the Lion of Speech resounds even once, all perverse views and petty sophistries are overwhelmed like a pack of foxes. |
| 7 | འཆད་པའི་ཤེས་རབ་ཐོགས་མེད་ངག་གི་དབང་། །གསུང་རབ་དགོངས་དོན་ཇི་བཞིན་འགྲོལ་བར་མཛོད། | 'chad pa'i shes rab thogs med ngag gi dbang / gsung rab dgongs don ji bzhin 'grol bar mdzod (Đọc: Che pe she rab thog me ngag gi wang / Sung rab gong dön ji zhin drol war dzö) | Cúi xin ban cho con Trí Tuệ Giảng Thuyết ('Chad pa) tự tại vô ngại nơi ngôn từ, để giải mở chuẩn xác mật ý chân thật của toàn bộ kinh điển. | Grant me the Wisdom of Expounding ('Chad pa) and unobstructed mastery of speech, so that I may unerringly unravel the true intent of the scriptures. |
| 8 | རྩོད་པའི་ཤེས་རབ་རིགས་པའི་མཚོན་ཆ་ཡིས། །སྒྲོ་འདོགས་ལོག་རྟོག་མ་ལུས་གཅོད་པར་མཛོད། | rtsod pa'i shes rab rigs pa'i mtshon cha yis / sgro 'dogs log rtog ma lus gcod par mdzod (Đọc: Tsö pe she rab rig pe tshön cha yi / Dro dog log tog ma lü chö par dzö) | Cúi xin ban cho con Trí Tuệ Biện Luận (Rtsod pa) sắc bén như vũ khí nhân minh lý luận, để chặt đứt không sót mọi vọng tưởng thêu dệt và nhận thức sai lầm. | Grant me the Wisdom of Dialectical Debate (Rtsod pa) armed with razor-sharp logic, to sever without remainder all superimpositions and misconceptions. |
| 9 | རྩོམ་པའི་ཤེས་རབ་སྙན་ངག་ཚིག་དོན་ལྡན། །སྐལ་ལྡན་བློ་གྲོས་པདྨོ་འབྱེད་པར་མཛོད། | rtsom pa'i shes rab snyan ngag tshig don ldan / skal ldan blo gros padmo 'byed par mdzod (Đọc: Tsom pe she rab nyen ngag tshig dön den / Kal den lo drö pe mo je par dzö) | Cúi xin ban cho con Trí Tuệ Trước Tác (Rtsom pa) vẹn toàn cả văn chương lẫn nghĩa lý, làm nở rộ đóa sen trí huệ nơi những bậc học trò hữu duyên. | Grant me the Wisdom of Composition (Rtsom pa) rich in poetic beauty and meaning, to open the lotus of intelligence in fortunate disciples. |
| 10 | ཐོས་བསམ་སྒོམ་གསུམ་ཤེས་རབ་འོད་སྣང་གིས། །བདག་བློའི་རྨོངས་མུན་བརྗེད་ངས་སེལ་བར་མཛོད། | thos bsam sgom gsum shes rab 'od snang gis / bdag blo'i rmongs mun brjed ngas sel bar mdzod (Đọc: Thö sam gom sum she rab ö nang gi / Dag lö mong mün je nge sel war dzö) | Bằng ánh sáng của ba trí Văn, Tư, Tu (Thos Bsam Sgom), cúi xin Ngài xua tan màn tối đần độn và tật hay quên trong tâm trí của con. | Through the radiant light of the threefold wisdom of Study, Reflection and Meditation, dispel the dullness, darkness and forgetfulness of my mind. |
| 11 | མི་བརྗེད་གཟུངས་དང་སྤོབས་པའི་གཏེར་བརྒྱད་ཀྱིས། །བཀའ་དང་བཀའ་བརྟེན་མ་ལུས་འཛིན་པར་ཤོག། | mi brjed gzungs dang spobs pa'i gter brgyad kyis / bka' dang bka' brten ma lus 'dzin par shog (Đọc: Mi je zung dang pob pe ter gye kyi / Ka dang ka ten ma lü dzin par shog) | Nhờ tổng trì không quên (Mi brjed gzungs) và tám kho tàng biện tài vô ngại, nguyện con thọ trì trọn vẹn toàn bộ Kinh tạng Kangyur và Luận tạng Tengyur. | Endowed with unfailing memory retention and the eight treasures of confident eloquence, may I uphold the entire Kangyur scriptures and Tengyur commentaries. |
| 12 | ཚིག་གི་སྤྲོས་པ་ཤེས་རབ་མེ་ཡིས་བསྲེགས། །རིག་པ་རྗེན་པའི་དོན་ལ་མངོན་ཕྱོགས་ཤོག། | tshig gi spros pa shes rab me yis bsregs / rig pa rjen pa'i don la mngon phyogs shog (Đọc: Tshig gi trö pa she rab me yi sreg / Rig pa jen pe dön la ngön chog shog) | Nguyện lấy ngọn lửa trí tuệ thiêu rụi mọi sự bám chấp vào văn tự ngôn từ, để trực tiếp hướng thẳng vào nghĩa lý trần trụi của Tánh Giác Rigpa. | Burning away all conceptual clinging to mere words with the fire of wisdom, may I directly realize the naked meaning of intrinsic awareness (Rigpa). |
| 13 | ཚེ་རབས་ཀུན་ཏུ་སྨྲ་བའི་སེང་གེ་ཡིས། །རྗེས་སུ་བཟུང་ནས་ཀུན་མཁྱེན་མྱུར་ཐོབ་ཤོག། | tshe rabs kun tu smra ba'i seng ge yis / rjes su bzung nas kun mkhyen myur thob shog (Đọc: Tshe rab kün tu ma wei seng ge yi / Je su zung ne kün khyen nyur thob shog) | Nguyện trong khắp mọi đời kiếp, con luôn được Đức Sư Tử Ngôn Từ Mawa Senge nhiếp hộ, sớm chứng đạt quả vị Toàn Tri viên mãn. | Throughout all my lifetimes, may Mawa Senge, the Lion of Speech, hold me in his care, and may I swiftly attain omniscient Buddhahood. |
| 14 | ཨཱོཾ་ཨ་ར་པ་ཙ་ན་དྷཱིཿ ཨཱོཾ་ཝཱ་གི་ཤྭ་རི་མུཾ། ཨཱོཾ་སྨྲ་བའི་སེང་གེ་ཡེ་ཤེས་སྐར་མ་རཱཾ་སྭཱ་ཧཱ། | oM a ra pa tsa na dhIH / oM wA gi shwa ri muM / oM smra ba'i seng ge ye shes skar ma rAM swA hA (Đọc: Om A Ra Pa Tsa Na Dhi / Om Wa Gi Sho Ri Mum / Om Ma Wei Seng Ge Ye She Kar Ma Ram So Ha) | Om A Ra Pa Tsa Na Dhi. Om Wagi Shori Mum. Om Ma Wei Seng Ge Ye She Kar Ma Ram So Ha (Ba câu tâm chú khai mở trí tuệ và biện tài của Đức Mawa Senge). | Om A Ra Pa Tsa Na Dhi. Om Wagi Shori Mum. Om Ma Wei Seng Ge Ye She Kar Ma Ram So Ha (The threefold wisdom and eloquence mantra of Mawa Senge). |
IIIGiải Nghĩa Chi Tiết Từng Câu Kệ, Tam Trí Học Giả Và Tam Huệ Văn Tư Tu
Mười bốn câu kệ của bài tán thán Đức Mawa Senge được sắp xếp theo một lộ trình nhận thức hoàn chỉnh: từ việc chiêm ngưỡng biểu tượng ngoại tại của trí tuệ, đi vào rèn luyện ngôn ngữ, tư duy logic và trí nhớ, cho tới bước nhảy vọt cuối cùng là dùng chính ngọn lửa trí tuệ ấy để đốt cháy sự chấp trước vào ngôn từ mà chạm tới Tánh Giác trần trụi. Dưới đây là giải nghĩa chi tiết từng câu.
Câu mở đầu giải thích căn nguyên thần học của Đức Mawa Senge trong Yungdrung Bön: Ngài xuất sinh từ chính trung tâm trái tim của Đức Đạo Sư Tonpa Shenrab và Đức Phật Mẫu Sherab Chamma (rgyal ba gshen rab byams ma'i thugs ka nas). Trong đó, Đức Tonpa Shenrab là Phương tiện từ bi, Đức Sherab Chamma là Không tính Bát Nhã; khi hai nguồn năng lượng ấy giao hòa, toàn bộ trí tuệ toàn tri của chư Phật ba thời ngưng kết lại thành một sắc thân duy nhất (mkhyen rab ye shes gcig tu bsdus pa'i sku) chính là Đức Mawa Senge.
Câu thứ hai nêu rõ công năng của vị Bổn tôn này: lha dang mi yi mun pa sel mdzad pa (ལྷ་དང་མི་ཡི་མུན་པ་སེལ་མཛད་པ་), Đấng xua tan bóng tối si mê của cả chư thiên lẫn loài người. Vì sao lại nhắc tới cả chư thiên (lha)? Bởi trong vũ trụ quan Bön giáo, chư thiên tuy hưởng phước báu sung sướng dài lâu nhưng dễ đắm chìm trong sự phóng dật và quên mất vô thường; chỉ có ánh sáng trí tuệ sắc bén của Đức Smra ba'i seng ge mới đánh thức được cả trời lẫn người khỏi giấc ngủ vô minh.
Câu thứ ba vẽ nên pháp tướng thiền quán: lang tsho bcu drug (ལང་ཚོ་བཅུ་དྲུག་) là vóc dáng thanh xuân tuổi mười sáu tràn đầy sinh lực, bởi chân lý và trí tuệ thì vượt ngoài thời gian, không bao giờ già yếu. Sắc thân của Ngài mang màu gser dang gur gum mdangs (vàng ròng pha sắc đỏ cam của nhụy hoa nghệ tây saffron, màu sắc kích hoạt luân xa trí tuệ và sự minh mẫn). Ngài ngồi thế rdo rje'i skyil (kiết già kim cang bất động) trên tòa sư tử tuyết trắng (biểu trưng cho sức mạnh áp đảo tà kiến), hoa sen (sự thanh tịnh) và đĩa mặt trăng (tâm Bồ đề mát dịu).
Câu thứ tư giải nghĩa pháp khí bên tay phải: shes rab ral gri me 'bar (ཤེས་རབ་རལ་གྲི་མེ་འབར་), thanh bảo kiếm trí tuệ bốc lửa. Trong quá trình học đạo và tu thiền, kẻ thù lớn nhất làm tê liệt tâm thức là ma rig (vô minh, không thấy đúng thực tướng) và the tshom dra ba (tấm lưới nghi ngờ chằng chịt làm tâm do dự tiến thoái lưỡng nan). Thay vì gỡ từng sợi tơ nghi ngờ một cách mệt mỏi, lưỡi kiếm của Đức Mawa Senge chặt đứt toàn bộ tấm lưới ấy ngay trong một nhát (cig car gcod, đốn đoạn tức thời).
Câu thứ năm giải nghĩa pháp khí bên tay trái: cành hoa sen xanh Utpala nâng cuốn kinh Khams brgyad (ཁམས་བརྒྱད་གླེགས་). Trong Đại Tạng Kinh Bön Kangyur, Khams brgyad gtan la phab pa'i 'bum (Bộ Kinh Bát Nhã Mười Sáu Tập Quyết Định Tám Giới Cảnh) là bộ kinh triết học đồ sộ nhất do Đức Tonpa Shenrab thuyết giảng về tính Không. Việc Đức Mawa Senge cầm kiếm bên phải và kinh Khams brgyad bên trái dạy người học một nguyên tắc vàng: lý luận sắc bén (thanh kiếm) phải luôn đặt trên nền tảng kinh điển chuẩn xác và lòng từ bi (cuốn kinh trên hoa sen), để trí thông minh không biến thành sự ngạo mạn tranh thắng.
Câu thứ sáu giải thích trực tiếp ý nghĩa của hồng danh Smra ba'i seng ge qua hình ảnh ẩn dụ cổ điển: khi con sư tử tuyết cất tiếng gầm vang rền một lượt (sgra chen lan gcig bsgrags) trên đỉnh núi, toàn bộ bầy cáo hoang (wa skyes tshogs, ẩn dụ cho những kẻ nói lời tà kiến ngụy biện log smra, chấp thường hoặc chấp đoạn) đều khiếp sợ im tiếng và bị uy lực chân lý nhiếp phục (zil gyis gnon).
Từ câu 7 tới câu 9, bài kệ cầu xin Ba Phẩm Tính Trí Tuệ Của Bậc Học Giả Chân Chính (Mkhas pa'i bya ba gsum: 'Chad Rtsod Rtsom gsum, tức Giảng thuyết, Biện luận và Trước tác). Câu 7 cầu xin Trí Tuệ Giảng Thuyết ('chad pa'i shes rab): năng lực làm chủ ngôn từ không chút vấp váp ngăn ngại (thogs med ngag gi dbang), giúp người thầy giải thích sáng tỏ và đúng như thật mật ý thâm sâu của kinh điển (gsung rab dgongs don ji bzhin 'grol bar mdzod) tùy theo trình độ của người nghe.
Câu thứ tám cầu xin Trí Tuệ Biện Luận (rtsod pa'i shes rab), linh hồn của sân biện luận kinh viện Tây Tạng. Mục đích của việc vỗ tay biện luận trong đạo Bön không phải để hạ bệ đồng học, mà là dùng vũ khí của lý lẽ nhân minh học chuẩn xác (rigs pa'i mtshon cha) để chặt đứt hai căn bệnh của nhận thức: sgro 'dogs (vọng tưởng thêm thắt, gán ghép cái không có thành có) và log rtog (hiểu sai lệch bản chất của giáo pháp).
Câu thứ chín cầu xin Trí Tuệ Trước Tác (rtsom pa'i shes rab): năng lực viết sách, soạn luận thư và làm kệ tụng vừa đạt tới vẻ đẹp chuẩn mực của thi pháp học (snyan ngag), vừa hàm chứa nghĩa lý chính xác sâu xa (tshig don ldan). Một tác phẩm có đủ cả văn lẫn nghĩa như thế được ví như ánh nắng mặt trời làm nở rộ đóa hoa sen trí huệ (blo gros padmo 'byed pa) trong tâm những học trò hữu duyên.
Câu thứ mười chuyển sang lộ trình nội tâm của mỗi cá nhân qua Tam Huệ: Văn, Tư, Tu (thos bsam sgom gsum shes rab). Thos pa (Văn huệ) là trí tuệ có được nhờ lắng nghe thầy giảng và đọc rộng kinh sách; Bsam pa (Tư huệ) là trí tuệ có được nhờ tự mình suy xét, phản biện và kiểm chứng lý lẽ cho tới khi hết nghi ngờ; và Sgom pa (Tu huệ) là trí tuệ có được nhờ đưa điều đã hiểu vào thiền định thực chứng. Hành giả cầu xin ánh sáng của Tam Huệ ấy xua tan hai chướng ngại lớn nhất của người đi học là rmongs mun (sự tối tăm đần độn, đọc mà không hiểu) và brjed ngas (chứng hay quên, học trước quên sau).
Câu mười một cầu xin Đà-la-ni Tổng trì không quên (mi brjed gzungs) cùng Tám Kho Tàng Biện Tài (spobs pa'i gter brgyad: kho tàng ghi nhớ không quên, kho tàng trí phân biệt, kho tàng thông hiểu nghĩa kinh, kho tàng pháp âm, v.v.). Trong truyền thống tu viện Bön, một học tăng theo học chương trình Geshe phải học thuộc lòng hàng nghìn trang kinh văn gốc; bởi vậy năng lực mi brjed gzungs để nắm giữ trọn vẹn cả Bka' (Kinh tạng Kangyur, lời dạy của Đức Tonpa Shenrab) lẫn Bka' brten (Luận tạng Tengyur, luận giải của các tổ sư) là phước báu vô giá.
Câu mười hai là điểm nhấn siêu việt nối liền Học viện Kinh điển (Bshad grwa) với Thiền đường Đại Viên Mãn (Sgrub grwa) trong truyền thống Bön. Nếu người học chỉ dừng lại ở việc thuộc kinh và tranh biện giỏi thì rất dễ mắc kẹt vào chữ nghĩa (tshig gi spros pa), giống như người chỉ mải ngắm ngón tay chỉ mặt trăng mà quên nhìn mặt trăng. Câu kệ cầu xin dùng chính ngọn lửa trên thanh kiếm của Đức Mawa Senge để thiêu rụi mọi sự bám chấp vào ngôn từ khái niệm (tshig gi spros pa shes rab me yis bsregs), đưa tâm thức đối diện trực tiếp với nghĩa lý trần trụi của Tánh Giác Rigpa (rig pa rjen pa'i don), nối liền mạch văn với Lời Cầu Nguyện Dzogchen Zhang Zhung Nyengyü.
Câu mười ba là lời phát nguyện xuyên suốt mọi đời kiếp (tshe rabs kun tu): nguyện luôn được Đức Sư Tử Ngôn Từ Mawa Senge nắm tay dắt dẫn (rjes su bzung nas), không bao giờ sinh vào nơi tà kiến hay đần độn, cho tới ngày chứng đắc quả vị Toàn Tri (kun mkhyen).
Câu 14 khép lại bài kệ bằng ba câu chân ngôn trí tuệ được trì tụng tại các tu viện Bön. Câu thứ nhất là Om A Ra Pa Tsa Na Dhi (ཨཱོཾ་ཨ་ར་པ་ཙ་ན་དྷཱིཿ), câu tâm chú năm âm tiết cổ xưa gắn với chủng tự trí tuệ Dhih (khi tụng hết một tràng hạt, các tu sĩ thường ngân dài âm Dhi Dhi Dhi... trong một hơi thở để kích hoạt luân xa cổ họng và trí nhớ). Câu thứ hai là Om Wagi Shori Mum (ཨཱོཾ་ཝཱ་གི་ཤྭ་རི་མུཾ།, nghĩa là Kính lễ Đấng Tự Tại Của Ngôn Từ). Câu thứ ba là Chân ngôn Mawa Senge đặc thù của đạo Bön: ཨཱོཾ་སྨྲ་བའི་སེང་གེ་ཡེ་ཤེས་སྐར་མ་རཱཾ་སྭཱ་ཧཱ། (đọc là Om Ma Wei Seng Ge Ye She Kar Ma Ram So Ha), gọi thẳng hồng danh Đức Sư Tử Ngôn Từ cùng ngôi sao trí tuệ rạng ngời (ye shes skar ma) và ngọn lửa chủng tự Ram đốt sạch mọi ngu tối.
IVHệ Thống Đào Tạo Học Vị Geshe Và Phép Biện Luận Nhân Minh Học Trong Đạo Bön
Trong Phẩm Trật Đạo Bön Tây Tạng, bài kệ tán thán Đức Mawa Senge gắn liền trực tiếp với đời sống của Trường Kinh Viện (Bshad grwa, đọc là Shedra), nơi đào tạo các học giả tiến sĩ Phật học Bön mang học vị Geshe (དགེ་བཤེས་, viết tắt của Dge ba'i bshes gnyen, nghĩa là Bậc Thiện Tri Thức). Để hiểu vì sao các tu sĩ Bön lại cầu nguyện Đức Mawa Senge mỗi ngày, cần nhìn vào cấu trúc chương trình học kéo dài từ mười ba tới mười lăm năm của họ.
| Nhóm môn học | Tên chữ Tạng (Wylie) | Bộ kinh và luận thư gốc của Bön | Vai trò đối với sự phát triển trí tuệ |
|---|---|---|---|
| 1. Nhân minh học và Nhận thức luận | Tshad ma (Logic and Epistemology) | Zhang zhung tshad ma và bộ Tshad ma rnam 'byed 'phrul gyi sgron me | Rèn luyện tư duy suy luận chặt chẽ, cách lập mệnh đề (rtags) và phá trừ mâu thuẫn trên sân biện luận (ứng với câu kệ 8) |
| 2. Bát Nhã Ba La Mật | Phar phyin (Perfection of Wisdom) | Bộ đại kinh Khams brgyad (16 tập) và luận Sa lam (Đạo lộ và Địa vị) | Nắm vững lộ trình Năm Đạo Lộ, Mười Địa Vị của bậc Yungdrung Sempa và bản thể Không tính (ứng với cuốn kinh trên tay trái Đức Mawa Senge ở câu 5) |
| 3. Trung Quán Luận | Dbu ma (Madhyamaka Philosophy) | Theg chen dbu ma bden gnyis (Nhị Đế Trung Quán Đại Thừa của Bön) | Dùng thanh kiếm lý luận chặt đứt bốn cực đoan (có, không, vừa có vừa không, chẳng có chẳng không) để hiển lộ Chân đế (ứng với câu kệ 4) |
| 4. Vũ trụ học và A Tỳ Đạt Ma | Mdzod phug (Abhidharma and Cosmology) | Bộ Srid pa'i mdzod phug song ngữ Zhang Zhung và Tạng (Kho Thứ Năm) | Phân tích chi tiết cấu trúc vũ trụ, năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới và quy luật vận hành của nghiệp báo |
| 5. Giới luật Tu viện | 'Dul ba (Monastic Discipline) | 'Dul ba rgyud drug (Sáu Bộ Kinh Luật) và giới bổn của bậc Drang srong | Giữ gìn giới hạnh thanh tịnh làm nền tảng đạo đức cho định và tuệ |
| 6. Mật thừa và Đại Viên Mãn | Sngags dang Rdzogs chen (Tantra & Dzogchen) | Ma rgyud (Mẫu Tục), Zhang zhung snyan rgyud, A khrid và Rdzogs chen | Điểm khác biệt lớn nhất của bằng Geshe đạo Bön: học tăng bắt buộc phải học và hành trì cả Mật thừa lẫn Dzogchen chứ không chỉ học Hiển giáo (ứng với câu kệ 12) |
| 7. Ngũ Minh Khoa Học | Rig gnas lnga (Five Traditional Sciences) | Ngữ pháp thi ca (Sgra), Y học (Gso ba), Chiêm tinh lịch toán (Rtsis), Mỹ thuật (Bzo) | Trang bị năng lực Trước tác và ứng dụng thực tiễn để phụng sự cộng đồng (ứng với câu kệ 9) |
Khi bước vào sân biện luận (Bon ra) sau khi tụng xong bài kệ Đức Mawa Senge, các tu sĩ Bön chia thành từng cặp: người chất vấn (rtags gsal gtong mkhan) đứng thẳng, còn người bảo vệ luận điểm (dam bca' ba) ngồi xếp bằng trên mặt đất. Mỗi khi người đứng đưa ra một câu hỏi sắc bén, thầy bước tới một bước mạnh mẽ, tay phải giơ cao từ phía sau rồi đập mạnh vào lòng bàn tay trái tạo thành tiếng nổ giòn giã, đồng thời rút tràng hạt bằng tay trái.
Theo lời giảng tại Tu viện Menri, toàn bộ động tác ấy chính là hiện thân sống động của pháp tướng Đức Mawa Senge: bàn tay phải giơ cao bổ xuống biểu trưng cho thanh bảo kiếm lửa Phương Tiện chặt đứt tà kiến; bàn tay trái mở ra đón nhận biểu trưng cho đóa sen Trí Tuệ Bát Nhã; và tiếng vỗ tay nổ vang giữa hai bàn tay chính là tiếng gầm của Sư Tử Ngôn Từ (câu kệ 6) đánh thức tâm thức khỏi sự trì trệ, hợp nhất Phương Tiện và Trí Tuệ ngay trong khoảnh khắc đối đáp.
VThực Hành Nghi Quỹ Đức Mawa Senge Và Những Điểm Cần Phân Biệt
Không chỉ dành riêng cho chư tăng trong các học viện tu viện, bài kệ tán thán và tâm chú Đức Mawa Senge còn được đông đảo cư sĩ, học sinh, sinh viên và giới trí thức Bönpo hành trì hằng ngày để tăng trưởng trí nhớ, sự tập trung và khả năng diễn đạt.
Trước khi mở kinh sách nghiên cứu hoặc bước vào phòng thi, người học chắp tay đọc 14 câu kệ tán thán Đức Mawa Senge, sau đó trì niệm 21 hoặc 108 biến câu chú Om A Ra Pa Tsa Na Dhi và Om Ma Wei Seng Ge Ye She Kar Ma Ram So Ha, quán tưởng ánh sáng màu vàng cam từ trái tim Đức Mawa Senge chiếu vào đỉnh đầu và cổ họng, làm tan biến sự căng thẳng, lơ đãng và khai thông trí nhớ.
Theo truyền thống khẩu truyền Tây Tạng, sau khi tụng xong chuỗi chú Om A Ra Pa Tsa Na, ở vòng cuối cùng người tụng lấy một hơi sâu và ngân liên tục âm Dhi-Dhi-Dhi-Dhi... nhanh và rõ hết mức có thể trong một hơi thở, rồi nuốt nhẹ nước bọt như đang nuốt giọt cam lồ trí tuệ chữ Dhih rơi từ lưỡi kiếm của Đức Mawa Senge xuống thẳng tâm điểm trái tim.
Trong các gia đình Bönpo truyền thống ở vùng Himalaya, khi một đứa trẻ bắt đầu tới tuổi học đọc bảng chữ cái tiếng Tạng (Ka Kha Ga Nga), cha mẹ thường đưa trẻ tới tu viện để vị Lama làm lễ gia trì của Đức Mawa Senge, dùng bút viết chữ Dhih bằng nước nghệ tây lên đầu lưỡi của trẻ và trao viên hoàn thảo dược đã được trì chú Mawa Senge để cầu chúc bé thông minh, sáng dạ.
Tại Tu viện Menri và Triten Norbutse, các vị thầy luôn nhắc nhở học trò thực hành đúng câu kệ thứ 12: ban ngày trên sân biện luận thì mài sắc thanh kiếm phân biệt của Đức Mawa Senge để thấu suốt từng khái niệm của Cửu Thừa, nhưng khi bước vào thời tọa thiền buổi tối thì lập tức buông bỏ mọi khái niệm ngôn từ ấy để nghỉ ngơi trong Tánh Giác trần trụi của Đức Tapihritsa.
Năm điểm dễ nhầm lẫn khi tìm hiểu về Đức Mawa Senge trong Đạo Bön
Dưới đây là năm điểm người đọc thường dễ hiểu lầm khi đặt hình tượng Đức Mawa Senge của Yungdrung Bön cạnh truyền thống Phật Giáo Tây Tạng.
Đây là định kiến sai lệch rất phổ biến. Thực tế, Yungdrung Bön có hệ thống Nhân minh học (Tshad ma), Bát nhã (Phar phyin) và Trung quán (Dbu ma) cực kỳ đồ sộ được giảng dạy liên tục từ thời tu viện Yeru Wensakha (lập năm 1072) cho tới chương trình đào tạo tiến sĩ Geshe 15 năm tại tu viện Menri và Triten Norbutse ngày nay.
Tuy cùng mang danh hiệu Geshe và cùng dùng phương pháp vỗ tay biện luận, chương trình Geshe của đạo Bön có một đặc trưng độc nhất vô nhị: ngoài Năm Bộ Luận Hiển Giáo, mọi tu sĩ Bönpo muốn tốt nghiệp Geshe bắt buộc phải học, thi và nhập thất thực hành trọn vẹn cả Mật thừa (Sngags) lẫn Đại Viên Mãn (Dzogchen), hợp nhất học giả và hành giả làm một.
Trên tranh thờ Bönpo, cuốn kinh đặt trên đóa sen xanh Utpala nơi tay trái Đức Mawa Senge (câu kệ 5) là bộ đại kinh Khams brgyad (Tám Giới Cảnh Bát Nhã gồm 16 tập trong Bön Kangyur) cùng kho tàng Cửu Thừa và Bốn Cửa Năm Kho do Đức Tonpa Shenrab thuyết giảng.
Thanh kiếm rực lửa trên tay phải Đức Mawa Senge (câu kệ 4) hoàn toàn không bao giờ hướng vào bất kỳ một chúng sinh nào, mà chỉ hướng thẳng vào tấm lưới vô minh (ma rig), tâm nghi ngờ (the tshom) và tà kiến chấp ngã bên trong chính tâm thức người tu.
Câu kệ thứ 12 giải quyết trọn vẹn mối quan hệ này: học rộng và suy xét chín chắn (Văn và Tư) giúp chặt đứt mọi tà kiến và hiểu lầm về giáo pháp; sau đó chính ngọn lửa trí tuệ của Mawa Senge sẽ tự thiêu rụi sự bám chấp vào câu chữ (tshig gi spros pa), mở toang cánh cửa bước vào Tánh Giác trần trụi của Dzogchen.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đức Mawa Senge (Smra ba'i seng ge) là ai trong Đạo Bön Tây Tạng
Đức Mawa Senge (chữ Tạng: Smra ba'i seng ge, nghĩa là Sư Tử Của Ngôn Từ) là vị Bổn tôn tối cao của Trí Tuệ, Ngôn Ngữ, Lý Luận Nhân Minh và Biện Tài trong truyền thống Yungdrung Bön, giữ vai trò tương đương với Đức Văn Thù Sư Lợi (Manjushri) trong Phật Giáo. Theo kinh điển Bön, Ngài là hóa thân trí tuệ phóng ra từ trái tim của Đức Tổ sư Tonpa Shenrab Miwoche và Đức Phật Mẫu Sherab Chamma để xua tan màn đêm vô minh của chư thiên và loài người.
Thanh kiếm lửa và cành hoa sen nâng sách trên hai tay Đức Mawa Senge có ý nghĩa gì
Theo câu kệ 4 và 5, tay phải của Đức Mawa Senge vung cao thanh bảo kiếm trí tuệ bốc lửa (shes rab ral gri me 'bar), biểu trưng cho trí tuệ phân biệt sắc bén chặt đứt tấm lưới vô minh, nghi ngờ và thiêu rụi mọi vọng tưởng chấp ngã. Tay trái của Ngài cầm cành hoa sen xanh Utpala nâng bộ đại kinh Bát Nhã Khams brgyad ngang tim, biểu trưng cho kho tàng giáo nghĩa Cửu Thừa và Bốn Cửa Năm Kho của đạo Bön.
Tam Trí của bậc Học Giả ('Chad Rtsod Rtsom gsum) trong câu kệ 7, 8, 9 gồm những gì
Trong truyền thống học viện Tây Tạng, một bậc học giả chân chính phải thành tựu ba năng lực trí tuệ gọi là 'Chad Rtsod Rtsom gsum: (1) Trí Tuệ Giảng Thuyết ('Chad pa, câu 7) là khả năng giải thích kinh điển mạch lạc, chuẩn xác và dễ hiểu; (2) Trí Tuệ Biện Luận (Rtsod pa, câu 8) là khả năng dùng logic nhân minh học sắc bén để phá trừ mọi hiểu lầm và tà kiến; và (3) Trí Tuệ Trước Tác (Rtsom pa, câu 9) là khả năng viết luận thư và thi kệ giàu cả văn chương lẫn nghĩa lý để truyền lại cho hậu thế.
Tam Huệ Văn, Tư, Tu (Thos Bsam Sgom gsum) trong câu kệ 10 được thực hành thế nào
Câu kệ thứ 10 nêu rõ ba bước chuyển hóa tri thức thành chứng ngộ: Văn huệ (Thos pa) là lắng nghe thầy giảng và học rộng kinh sách; Tư huệ (Bsam pa) là tự mình suy ngẫm, chất vấn và biện luận cho tới khi dứt sạch mọi nghi ngờ; và Tu huệ (Sgom pa) là đưa nghĩa lý đã thấu suốt vào thiền định thực chứng. Ánh sáng của ba trí này giúp xua tan sự đần độn và chứng hay quên.
Vì sao chư tăng tu viện Menri và Triten Norbutse luôn tụng bài kệ này trước giờ biện luận
Tại các trường Kinh Viện (Bshad grwa) đào tạo học vị tiến sĩ Geshe của đạo Bön, biện luận triết học không phải là cuộc tranh cãi hơn thua thế tục mà là pháp tu mài sắc trí tuệ. Tụng bài kệ tán thán Đức Mawa Senge (vị mà Đại tổ sư sáng lập tu viện Menri là Nyame Sherab Gyaltsen được tôn là hóa thân sống) giúp học tăng giữ động cơ thanh tịnh, khai mở biện tài và biến tiếng vỗ tay trên sân biện luận thành tiếng gầm của Sư Tử Ngôn Từ.
Ba câu tâm chú ở câu kệ 14 được trì niệm như thế nào để tăng trưởng trí nhớ
Câu kệ 14 kết hợp ba câu chân ngôn: Om A Ra Pa Tsa Na Dhi, Om Wagi Shori Mum và câu chú riêng của Bön là Om Ma Wei Seng Ge Ye She Kar Ma Ram So Ha. Khi hành trì mỗi sáng trước giờ học hoặc làm việc trí óc, người tụng thường đọc 21 hoặc 108 biến, sau đó ở hơi thở cuối cùng ngân dài chủng tự Dhi-Dhi-Dhi... liên tục để đánh thức luân xa cổ họng và tâm điểm trí tuệ nơi trái tim.