ITrước Khi Đọc
Toàn bộ đời sống tâm linh và phụng vụ của Chính Thống Giáo Đông phương xoay quanh một trục thời gian duy nhất đi từ bóng tối sám hối của Mùa Chay Lớn (Tessarakoste) tiến tới ánh sáng rực rỡ của Đại Lễ Vượt Qua Phục Sinh (Agion Pascha, được mệnh danh là Lễ của mọi ngày Lễ và Lễ Hội của mọi Lễ Hội). Ở cực thứ nhất, suốt bốn mươi ngày chay tịnh trong ngôi nhà thờ phủ vải tím trầm mặc, người tín hữu quỳ sấp chạm trán xuống nền đá lạnh sau mỗi câu Kinh Cầu của Thánh Ephrem xứ Syria: Lạy Chúa và là Chủ Tể đời sống con, xin đừng để con vướng phải tinh thần biếng nhác, chán nản, ham quyền bính và nói năng phù phiếm. Rồi ở cực thứ hai, đúng vào lúc nửa đêm bước sang Chúa Nhật Phục Sinh, khi cánh cửa nhà thờ bật mở trong biển nến lung linh và tiếng chuông vang rền, toàn thể cộng đoàn đứng thẳng reo vang khúc khải hoàn Christos Anesti: Đức Kitô đã sống lại từ cõi chết, dùng cái chết đạp tan sự chết, và ban sự sống cho những người nằm trong nấm mồ!
Trong thần học phụng vụ Đông phương (như cha Alexander Schmemann đã phân tích sâu sắc trong hai tác phẩm Mùa Chay Lớn và Từ Nước Và Thánh Thần), người ta không thể hiểu được niềm vui bùng nổ của đêm Phục Sinh Chính Thống Giáo nếu chưa đi qua hành trình thanh lọc trái tim của Kinh Thánh Ephrem; và ngược lại, mọi sự ăn chay, kiêng khem và cúi lạy của Mùa Chay Lớn sẽ trở nên vô nghĩa nếu không nhắm thẳng tới sự sống lại của Đức Kitô. Các Giáo phụ gọi trạng thái tâm hồn nối kết hai cực ấy là Charmolype (χαρμολύπη, tiếng Slavơ là radostotvornaya pechal, nghĩa là nỗi buồn sinh ra niềm hoan lạc hay mùa xuân của linh hồn).
Chuyên khảo Bộ VII thuộc mảng kinh điển Chính Thống Giáo này đặt hai đỉnh cao văn chương phụng vụ của sách Triodion (Sách Mùa Chay) và sách Pentekostarion (Sách Mùa Phục Sinh) cạnh nhau trong một bảng kinh 15 câu: Cụm thứ nhất (câu 1 tới câu 5) là toàn văn Kinh Cầu Mùa Chay Của Thánh Ephrem Xứ Syria kèm câu nguyện mười hai lần cúi mình; Cụm thứ hai (câu 6 tới câu 9) là toàn văn Điệp Ca Đại Lễ Phục Sinh (Christos Anesti Χριστὸς ἀνέστη, tiếng Slavơ là Khristós voskrése) cùng các câu xướng Thánh Vịnh 67 LXX mở màn đêm Vượt Qua; và Cụm thứ ba (câu 10 tới câu 15) là những câu thơ bất hủ trong Bài Ca Thứ Nhất (Ode 1), Bài Ca Thứ Chín (Ode 9) và Khúc Ca Ánh Sáng (Exaposteilarion) thuộc Bộ Kanon Phục Sinh của Thánh Gioan Đamascênô (Ἀναστάσεως ἡμέρα, Hôm nay là ngày Phục Sinh).
Theo giáo nghĩa Chính Thống Giáo, tội lỗi của con người không chỉ là sự vi phạm một điều luật pháp lý bên ngoài, mà là một căn bệnh làm phân mảnh tâm hồn và dẫn tới sự mục nát của cái chết (φθορά, phthora). Trong Cụm I (Kinh Thánh Ephrem, câu 1 tới 5), người tín hữu đem toàn bộ thân xác và linh hồn ra trước vị Lương Y tối cao là Đức Kitô: bốn lần quỳ sấp chạm trán xuống đất (metanoia) diễn tả việc con người nhận biết mình đã sa ngã về với bụi đất, và từ bụi đất ấy trỗi dậy nhờ bốn phương thuốc nhân đức là sự tiết độ nguyên vẹn (sophrosyne), lòng khiêm nhường (tapeinophrosyne), sự kiên nhẫn (hypomone) và tình yêu thương (agape).
Khi sang Cụm II và Cụm III (Điệp Ca và Kanon Phục Sinh, câu 6 tới 15), chính động tác trỗi dậy từ mặt đất ấy đạt tới sự viên mãn vũ trụ: từ Lễ Hiện Xuống của đêm Phục Sinh cho tới suốt năm mươi ngày Mùa Ngũ Tuần, Giáo luật Chính Thống Giáo nghiêm cấm quỳ gối và lạy sát đất trong nhà thờ (theo Điều 20 của Công đồng Đại kết thứ nhất tại Nicea năm 325), bởi vì qua việc Đức Kitô bước xuống âm phủ và trỗi dậy ngày thứ ba (τριήμερος ἐξανέστης, Ἀδὰμ ἐγείρας ἐκ φθορᾶς), toàn thể nhân loại của Adam đã được nâng đứng thẳng dậy trong phẩm giá bất diệt của sự sống mới.
Hai tác giả làm nên chuyên khảo này là hai nhà thơ thần học vĩ đại nhất của phương Đông Kitô giáo. Vị thứ nhất là Thánh Ephrem xứ Syria (khoảng năm 306 tới 373), sinh tại thành Nisibis thuộc vùng Lưỡng Hà (nay ở biên giới Thổ Nhĩ Kỳ và Syria) và sống những năm cuối đời tại thành Edessa. Suốt đời chỉ giữ chức Phó tế vì lòng khiêm nhường, Thánh Ephrem đã sáng tác hàng trăm bài thánh thi giáo huấn (madrashe) và bài giảng bằng thơ (memre) bằng tiếng Syriac cổ điển, đến mức được toàn thể Giáo hội tôn vinh là Cây Đàn Hạc của Chúa Thánh Thần. Ngay từ cuối thế kỷ thứ tư (như Thánh Giêrônimô đã ghi nhận năm 392), các tác phẩm của Thánh Ephrem đã được dịch sang tiếng Hy Lạp với sự trân trọng ngang với các sách giáo phụ lớn; và bài Kinh Mùa Chay của ngài đã đi vào quy điển phụng vụ của các đan viện Palestine và tu viện Stoudios tại Constantinopolis.
Vị thứ hai là Thánh Gioan Đamascênô (Ioannes ho Damaskenos, khoảng năm 676 tới 749). Sinh trưởng tại thành Đamát (Damascus) trong một gia đình Kitô hữu giữ chức vụ tài chính cao cấp dưới triều đại Umayyad trước khi từ bỏ mọi danh vọng để vào tu tại đại đan viện Mar Sabas nằm cheo leo bên vách hẻm núi Kidron trong hoang địa Giuđê, Thánh Gioan Đamascênô vừa là nhà thần học hệ thống hóa toàn bộ giáo lý Đông phương, vừa là người bảo vệ các Thánh Tượng trước làn sóng bài trừ ảnh tượng (Iconoclasm), lại vừa là bậc thầy tối cao của thể thơ phụng vụ Kanon (gồm chín bài ca Ode dựa theo chín bài thánh ca trong Kinh Thánh). Bộ Kanon Đại Lễ Phục Sinh mở đầu bằng câu Ἀναστάσεως ἡμέρα (câu 10 tới câu 14 trong bảng kinh) được giới âm nhạc học và thần học gọi là Kanon Hoàng Kim (Golden Canon) hay Nữ Hoàng của mọi bộ Kanon.
IIToàn Văn Mười Lăm Câu Kinh Mùa Chay Thánh Ephrem Và Điệp Ca, Kanon Đại Lễ Phục Sinh
Bảng kinh bốn cột dưới đây trình bày trọn vẹn 15 mệnh đề tiếng Hy Lạp phụng vụ của hai mùa trọng đại nhất trong năm: Cụm I (câu 1 tới 5) là toàn văn Kinh Mùa Chay Của Thánh Ephrem Xứ Syria theo sách Triodion; Cụm II (câu 6 tới 9) là Điệp Ca Đại Lễ Phục Sinh (Christos Anesti) và các câu xướng Thánh Vịnh Vượt Qua; Cụm III (câu 10 tới 15) là Bài Ca 1, Bài Ca 9 và Khúc Ca Ánh Sáng trong Bộ Kanon Phục Sinh của Thánh Gioan Đamascênô theo sách Pentekostarion. Cột hai ghi song song phiên âm tiếng Hy Lạp và phiên âm tiếng Slavơ Giáo hội.
| Câu | Nguyên văn Hy Lạp (Triodion & Pentekostarion) | Phiên âm Hy Lạp và Slavơ Giáo hội | Dịch nghĩa tiếng Việt | Bản dịch tiếng Anh (English) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Κύριε καὶ Δέσποτα τῆς ζωῆς μου, πνεῦμα ἀργίας, περιεργίας, φιλαρχίας καὶ ἀργολογίας μή μοι δῷς. | Hy Lạp: Kýrie kaì Déspota tês zōês mou, pneûma argías, periergías, philarchías kaì argologías mḗ moi dôis. | Slavơ: Góspodi i Vladýko zhivotá moyegó, dukh prázdnosti, unýniya, lyubonacháliya i prazdnoslóviya ne dazhd mi. | [Kinh Mùa Chay của Thánh Ephrem xứ Syria, vế 1] Lạy Chúa và là Chủ Tể đời sống con, xin đừng để con vướng phải tinh thần biếng nhác, tinh thần chán nản buông xuôi (tâm trí tản loạn), tinh thần ham chuộng quyền bính và thói nói năng phù phiếm. (Lạy sát đất lần thứ nhất). | [Lenten Prayer of St. Ephrem, Petition 1] O Lord and Master of my life, take from me the spirit of sloth (argia), despondency (periergia / faintheartedness), lust for power (philarchia), and idle talk (argologia). (First full prostration to the ground). |
| 2 | Πνεῦμα δὲ σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, ὑπομονῆς καὶ ἀγάπης χάρισαί μοι τῷ σῷ δούλῳ. | Hy Lạp: Pneûma dè sōphrosýnēs, tapeinophrosýnēs, hypomonês kaì agápēs chárisai moi tô sô doúlō. | Slavơ: Dukh zhe tselomúdriya, smirennomúdriya, terpénia i lyubvé dáruy mi rabú Tvoyemú. | [Kinh Thánh Ephrem, vế 2] Nhưng xin ban cho con, là tôi tớ Chúa, tinh thần tiết độ trong sáng (tâm trí nguyên vẹn), lòng khiêm nhường, đức kiên nhẫn chịu đựng và tình yêu thương. (Lạy sát đất lần thứ hai). | [Lenten Prayer of St. Ephrem, Petition 2] But give rather the spirit of chastity and whole-mindedness (sophrosyne), humility (tapeinophrosyne), patience (hypomone), and love (agape) to Your servant. (Second full prostration to the ground). |
| 3 | Ναί, Κύριε Βασιλεῦ, δώρησαί μοι τοῦ ὁρᾶν τὰ ἐμὰ πταίσματα, καὶ μὴ κατακρίνειν τὸν ἀδελφόν μου, | Hy Lạp: Naí, Kýrie Basileû, dṓrēsaí moi toû horân tà emà ptaísmata, kaì mḕ katakrínein tòn adelphón mou, | Slavơ: Yéy, Góspodi Tsaryú, dáruy mi zréti moyá pregresheniya i ne osúzhdáti bráta moyegó, | [Kinh Thánh Ephrem, vế 3a] Vâng, lạy Chúa là Đức Vua, xin ban cho con ơn nhìn thấy rõ những lỗi lầm vấp phạm của chính mình và không lên án phán xét người anh em của con, | [Lenten Prayer of St. Ephrem, Petition 3a] Yea, O Lord and King, grant me to see my own transgressions (ta ema ptaismata) and not to judge my brother (me katakrinein ton adelphon mou), |
| 4 | ὅτι εὐλογητὸς εἶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. | Hy Lạp: hóti eulogētòs eî eis toùs aiônas tôn aiṓnōn. Amḗn. | Slavơ: yáko blagoslovén yesí vo véki vekóv. Amín. | [Kinh Thánh Ephrem, vế 3b] vì Chúa là Đấng đáng chúc tụng đến muôn thuở muôn đời. Amen. (Lạy sát đất lần thứ ba). | [Lenten Prayer of St. Ephrem, Petition 3b] for blessed are You unto ages of ages. Amen. (Third full prostration to the ground). |
| 5 | Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ, καὶ ἐλέησόν με. (δωδεκάκις) | Hy Lạp: Ho Theós, hilásthētí moi tô hamartōlô, kaì eléēsón me. (dōdekákis) | Slavơ: Bózhe, mílostiv búdi mne gréshnomu. (dvenádtsat raz) | [Lời nguyện mười hai lần cúi mình của Kinh Thánh Ephrem] Lạy Thiên Chúa, xin rộng lòng khoan dung với con là kẻ tội lỗi, và xin thương xót con. (Đọc 12 lần kèm 12 lần cúi mình chạm tay xuống đất, rồi đọc lại trọn bài Kinh Thánh Ephrem và lạy sát đất lần thứ tư). | [Twelve Penitential Bows of the Prayer of St. Ephrem] O God, cleanse me a sinner and have mercy on me. (Recited twelve times with twelve waist bows, followed by the entire prayer once more and a fourth full prostration). |
| 6 | Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας, | Hy Lạp: Christòs anéstē ek nekrôn, thanátō thánaton patḗsas, | Slavơ: Khristós voskrése iz mértvykh, smértiyu smert popráv, | [Điệp Ca Đại Lễ Phục Sinh Christos Anesti, vế 1] Đức Kitô đã sống lại từ cõi chết, dùng cái chết để đạp tan sự chết, | [Paschal Troparion, Part 1] Christ is risen from the dead, trampling down death by death (Christos aneste ek nekron, thanato thanaton patesas), |
| 7 | καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος. | Hy Lạp: kaì toîs en toîs mnḗmasi zōḕn charisámenos. | Slavơ: i súshchim vo grobékh zhivót darováv. | [Điệp Ca Đại Lễ Phục Sinh, vế 2] và ban tặng sự sống cho những người đang nằm trong các nấm mồ. | [Paschal Troparion, Part 2] and upon those in the tombs bestowing life (kai tois en tois mnemasi zoen charisamenos)! |
| 8 | Ἀναστήτω ὁ Θεός, καὶ διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ, καὶ φυγέτωσαν ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ οἱ μισοῦντες αὐτόν. | Hy Lạp: Anastḗtō ho Theós, kaì diaskorpisthḗtōsan hoi echthroì autoû, kaì phygétōsan apὸ prosṓpou autoû hoi misoûntes autón. | Slavơ: Da voskrésnet Bog, i razydútsya vrazí Yegó, i da bezhát ot litsá Yegó nenavídyashchii Yegó. | [Câu Xướng Phục Sinh Stichos 1, Thánh Vịnh 67,2 LXX] Nguyện Thiên Chúa trỗi dậy, nguyện mọi kẻ thù của Ngài bị đánh tan tác, và những kẻ thù ghét Ngài phải chạy trốn khỏi thánh nhan Ngài. | [Paschal Stichos 1, Psalm 67:2 LXX] Let God arise, and let His enemies be scattered; and let those who hate Him flee from before His face! |
| 9 | Αὕτη ἡ ἡμέρα, ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος· ἀγαλλιασώμεθα καὶ εὐφρανθῶμεν ἐν αὐτῇ. | Hy Lạp: Haútē hē hēméra, hḕn epoíēsen ho Kýrios; agalliasṓmetha kaì euphranthômen en autê. | Slavơ: Sey den, yegózhe sotvorí Gospód, vozráduyemsya i vozveselímsya v on. | [Câu Xướng Phục Sinh, Thánh Vịnh 117,24 LXX] Đây chính là ngày mà Đức Chúa đã làm nên; chúng ta hãy hớn hở nhảy mừng và hoan hỷ trong ngày ấy. | [Paschal Stichos 4, Psalm 117:24 LXX] This is the day which the Lord has made; let us rejoice and be glad in it! |
| 10 | Ἀναστάσεως ἡμέρα, λαμπρυνθῶμεν Λαοί· Πάσχα Κυρίου, Πάσχα· | Hy Lạp: Anastáseōs hēméra, lamprynthômen Laoí; Páscha Kyríou, Páscha; | Slavơ: Voskreséniya den, prosvetímsya, lyúdiye; Páskha Gospodnya, Páskha; | [Kanon Phục Sinh của Thánh Gioan Đamascênô, Bài Ca 1, Heirmos 1a] Hôm nay là ngày Phục Sinh, hỡi muôn dân, chúng ta hãy rạng rỡ chiếu sáng lên! Đây là Lễ Vượt Qua (Pascha) của Chúa, chính là Lễ Vượt Qua! | [Paschal Canon of St. John of Damascus, Ode 1, Heirmos 1a] It is the Day of Resurrection! Let us be illumined, O peoples! Pascha, the Pascha of the Lord! |
| 11 | ἐκ γὰρ θανάτου πρὸς ζωήν, καὶ ἐκ γῆς πρὸς οὐρανόν, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμᾶς διεβίβασεν, ἐπινίκιον ᾄδοντας. | Hy Lạp: ek gàr thanátou pròs zōḗn, kaì ek gês pròs ouranón, Christòs ho Theòs hēmâs diebíbasen, epiníkion ádontas. | Slavơ: ot smérti bo k zhízni, i ot zemlí k nebesí, Khristós Bog nas prevéd, pobédnuyu poyúshchyya. | [Kanon Phục Sinh, Bài Ca 1, Heirmos 1b] Bởi vì từ cõi chết sang cõi sống, và từ mặt đất lên tới tầng trời, Đức Kitô là Thiên Chúa đã dẫn đưa chúng ta vượt qua, khi chúng ta cất tiếng hát khúc khải hoàn chiến thắng. | [Paschal Canon, Ode 1, Heirmos 1b] For from death unto life, and from earth unto heaven has Christ our God brought us over, as we sing the hymn of victory! |
| 12 | Καθαρθῶμεν τὰς αἰσθήσεις, καὶ ὀψόμεθα τῷ ἀπροσίτῳ φωτὶ τῆς ἀναστάσεως, Χριστὸν ἐξαστράπτοντα, καὶ χαίρετε, φάσκοντα, τρανῶς ἀκουσόμεθα, ἐπινίκιον ᾄδοντες. | Hy Lạp: Katharthômen tàs aisthḗseis, kaì opsómetha tô aprosítō phōtì tês anastáseōs, Christòn exastráptonta, kaì chaírete, pháskonta, tranôs akousómetha, epiníkion ádontes. | Slavơ: Ochístim chúvstviya, i úzrim nepristúpnym svétom voskreséniya, Khristá blistáyushchasya, i, ráduytesya, rekúshcha, yásno uslyshim, pobédnuyu poyúshche. | [Kanon Phục Sinh, Bài Ca 1, Troparion 1] Chúng ta hãy thanh lọc mọi giác quan cho trong sạch, thì sẽ nhìn thấy Đức Kitô đang chói lòa trong ánh sáng khôn cùng của sự Phục Sinh, và sẽ nghe rõ tiếng Ngài phán bảo: Hãy vui mừng lên, khi chúng ta hát khúc khải hoàn. | [Paschal Canon, Ode 1, Troparion 1] Let us purify our senses (katharthomen tas aistheseis), and we shall behold Christ shining forth in the unapproachable light of the Resurrection, and we shall clearly hear Him say: 'Rejoice!' |
| 13 | Ὁ Ἄγγελος ἐβόα τῇ Κεχαριτωμένῃ· Ἁγνὴ Παρθένε, χαῖρε, καὶ πάλιν ἐρῶ, χαῖρε· ὁ σὸς Υἱὸς ἀνέστη τριήμερος ἐκ τάφου, καὶ νεκροὺς ἐγείρας· λαοὶ ἀγαλλιᾶσθε. | Hy Lạp: Ho Ángelos ebóa tê Kecharitōménē: Hagnḕ Parthéne, chaîre, kaì pálin erô, chaîre; ho sὸs Huiòs anéstē triḗmeros ek táphou, kaì nekroùs egeíras; laoì agalliâsthe. | Slavơ: Ángel vopiyáshe Blagodátney: Chístaya Dévo, ráduysya, i páki rekú, ráduysya; Tvoy Syn voskrése trídneven ot gróba, i mértvyya vozdvígnuvyy; lyúdiye, veselítesya. | [Kanon Phục Sinh, Bài Ca 9, Megalynarion] Vị Thiên Thần đã reo lớn cùng Đấng Đầy Ân Sủng rằng: Hỡi Trinh Nữ Tinh Tuyền, hãy vui lên, và một lần nữa tôi lại nói, hãy vui lên! Con của Mẹ đã sống lại từ trong mồ vào ngày thứ ba và đã cho kẻ chết trỗi dậy: hỡi muôn dân, hãy hớn hở nhảy mừng! | [Paschal Canon, Ode 9, Megalynarion] The Angel cried to the Lady full of grace: 'Rejoice, O pure Virgin! And again I say, Rejoice! Your Son is risen on the third day from the tomb, and has raised the dead!' |
| 14 | Φωτίζου, φωτίζου, ἡ νέα Ἱερουσαλήμ· ἡ γὰρ δόξα Κυρίου ἐπὶ σὲ ἀνέτειλε. Χόρευε νῦν, καὶ ἀγάλλου, Σιών· σὺ δὲ, Ἁγνή, τέρπου, Θεοτόκε, ἐν τῇ ἐγέρσει τοῦ τόκου σου. | Hy Lạp: Phōtízou, phōtízou, hē néa Hierousalḗm; hē gàr dóxa Kyríou epì sè anéteile. Chóreue nŷn, kaì agállou, Siṓn; sỳ dé, Hagnḗ, térpou, Theotóke, en tê egérsei toû tókou sou. | Slavơ: Svetísya, svetísya, nóvyy Iyerusalíme; sláva bo Gospódnya na Tebé vozsiyá. Likúy nýne, i veselísya, Sióne; Ty zhe, Chístaya, krasúysya, Bogoróditse, o vostánii Rozhdestvá Tvoyegó. | [Kanon Phục Sinh, Bài Ca 9, Heirmos] Hãy chiếu sáng lên, hãy chiếu sáng lên, hỡi Giêrusalem Mới, vì vinh quang của Đức Chúa đã bừng mọc trên ngươi! Ngay giờ này hãy múa nhảy và reo vui, hỡi Sion; còn riêng Mẹ, hỡi Đấng Tinh Tuyền là Đức Theotokos, hãy hân hoan trong sự trỗi dậy của Đấng do lòng Mẹ sinh ra! | [Paschal Canon, Ode 9, Heirmos] Shine, shine, O New Jerusalem (Photizou, photizou, he nea Hierousalem), for the glory of the Lord has risen upon you! Exult now and be glad, O Zion! |
| 15 | Σαρκὶ ὑπνώσας ὡς θνητός, ὁ Βασιλεὺς καὶ Κύριος, τριήμερος ἐξανέστης, Ἀδὰμ ἐγείρας ἐκ φθορᾶς, καὶ καταργήσας θάνατον· Πάσχα τῆς ἀφθαρσίας, τοῦ κόσμου σωτήριον. | Hy Lạp: Sarkì hypnṓsas hōs thnētós, ho Basileùs kaì Kýrios, triḗmeros exanéstēs, Adὰm egeíras ek phthorâs, kaì katargḗsas thánaton; Páscha tês aphtharsías, toû kósmou sōtḗrion. | Slavơ: Plótiyu usnúv yáko smérten, Tsaryú i Góspodi, trídneven voskrésl yesí, Adáma vozdvíg ot tléniya, i uprazdnív smert: Páskha netléniya, míra spaséniye. | [Khúc Ca Ánh Sáng Exaposteilarion Đại Lễ Phục Sinh] Sau khi đã chìm vào giấc ngủ trong xác phàm như một người phải chết, lạy Đức Vua và là Chúa, Ngài đã trỗi dậy vào ngày thứ ba, nâng tổ phụ Adam dậy khỏi cảnh mục nát và hủy diệt quyền lực sự chết: hỡi Lễ Vượt Qua của sự bất diệt, ơn cứu rỗi của toàn thế gian! | [Paschal Exaposteilarion / Hymn of Light] Having fallen asleep in the flesh as a mortal, O King and Lord, You rose on the third day, raising up Adam from corruption and abolishing death: O Pascha of incorruption, the salvation of the world! |
IIIGiải Nghĩa Từng Câu Và Thuật Ngữ Thần Học Hy Lạp - Slavơ
Mười lăm câu kinh trong bảng trên dẫn người đọc đi từ giải phẫu tâm lý học tu đức của các Giáo phụ sa mạc tới thần học Vượt Qua huy hoàng của truyền thống Byzantine. Phần dưới đây phân tích chi tiết từng cụm câu theo nguyên bản Hy Lạp và bản dịch Slavơ Giáo hội.
Mở đầu Kinh Mùa Chay, Thánh Ephrem gọi Thiên Chúa là Κύριε καὶ Δέσποτα τῆς ζωῆς μου (Lạy Chúa và là Chủ Tể của đời sống con). Chữ Δέσποτα khẳng định quyền làm chủ tối thượng của Thiên Chúa trên mạng sống con người: căn nguyên của mọi tội lỗi từ thời Adam là con người tự coi mình là ông chủ tự trị của đời mình, còn khởi đầu của sự hoán cải Mùa Chay là trao trả quyền làm chủ ấy về cho Chúa. Tiếp đó, lời kinh không liệt kê một danh sách tội lỗi ngẫu nhiên, mà chỉ ra bốn mắt xích tâm lý sinh ra nhau theo quy luật nhân quả:
Mắt xích đầu tiên là ἀργία (argia, Slavơ prázdnost): sự lười biếng, buông xuôi tâm linh, trạng thái tâm hồn từ chối tỉnh thức và làm việc thiện. Khi tâm hồn đã rơi vào sự trống rỗng của lười biếng, nó lập tức bị tấn công bởi mắt xích thứ hai là περιεργία (periergia, Slavơ dịch là unýniye): trong tiếng Hy Lạp của các Giáo phụ, chữ này vừa chỉ sự tản loạn tò mò xao lãng chuyện bên ngoài, vừa gắn chặt với chứng ἀκηδία (akedia, nỗi chán nản rã rời, tuyệt vọng ngầm làm tê liệt ý chí). Để khỏa lấp nỗi trống rỗng và chán chường ấy, cái tôi tìm cách khẳng định mình bằng mắt xích thứ ba là φιλαρχία (philarchia, Slavơ lyubonacháliya): lòng ham mê quyền bính, muốn áp đặt ý mình và cai trị người khác. Và công cụ trực tiếp để thực hiện sự thống trị ấy chính là mắt xích thứ tư: ἀργολογία (argologia, Slavơ prazdnoslóviya, lời nói nhàn rỗi, buông tuồng, phán xét và làm tổn thương tha nhân).
Câu 2 xin Thiên Chúa ban bốn nhân đức đối trị chính xác bốn căn bệnh của câu 1. Đứng đầu là σωφροσύνη (sōphrosynē, ghép từ σῶς là lành lặn, nguyên vẹn và φρήν là tâm trí, cõi lòng). Bản dịch tiếng Slavơ Giáo hội đã dịch từ này bằng một từ ghép tuyệt đẹp là tselomúdriye (ghép từ tsely là nguyên vẹn, toàn khối và mudrost là sự khôn ngoan: sự khôn ngoan nguyên vẹn, sự quy nhất toàn vẹn của tâm hồn). Khi tâm trí không còn bị xé lẻ bởi các đam mê mà quy tụ trọn vẹn về Thiên Chúa, sự biếng nhác và tản loạn (argia và periergia) lập tức được chữa lành.
Từ sự nguyên vẹn nội tâm ấy nảy sinh nhân đức thứ hai là ταπεινοφροσύνη (tapeinophrosynē, Slavơ smirennomúdriye, tư duy khiêm hạ đứng trong sự thật), phương thuốc trực tiếp hóa giải lòng ham chuộng quyền bính (philarchia). Tiếp theo là ὑπομονή (hypomonē, Slavơ terpéniye, sự kiên nhẫn bền bỉ đứng vững dưới thử thách). Và vương miện khép lại toàn bộ tiến trình là ἀγάπη (agápē, Slavơ lyubóv, tình yêu thương vô vị lợi chỉ có thể nở hoa khi tâm hồn đã được thanh lọc khỏi sự ích kỷ).
Câu 3 và câu 4 đúc kết dấu chỉ kiểm chứng thực tế của một Mùa Chay chân thật: δώρησαί μοι τοῦ ὁρᾶν τὰ ἐμὰ πταίσματα, καὶ μὴ κατακρίνειν τὸν ἀδελφόν μου (xin ban cho con ơn nhìn thấy rõ những lỗi lầm vấp phạm của chính mình, và không lên án phán xét người anh em của con). Động từ κατακρίνειν trong tiếng Hy Lạp không chỉ sự phân biệt đúng sai thông thường, mà chỉ hành vi tự đặt mình lên ghế quan tòa để kết án chung cuộc phẩm giá của người anh em. Các Giáo phụ sa mạc dạy rằng chừng nào một người còn bận rộn soi mói lỗi lầm của người bên cạnh, chừng đó con mắt nội tâm của họ vẫn còn mù tối chưa thấy được tình trạng thật của mình. Câu 5 lấy nguyên văn lời cầu nguyện của người thu thuế trong Tin Mừng Luca chương 18 câu 13 (Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ) đọc lặp lại mười hai lần kèm mười hai lần cúi mình trước khi đọc lại trọn bài Kinh Thánh Ephrem.
Bước sang Cụm II (câu 6 và câu 7), chúng ta chạm tới mười hai chữ Hy Lạp quan trọng nhất của toàn bộ phụng vụ Chính Thống Giáo Đông phương: Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας, καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος (Slavơ: Khristós voskrése iz mértvykh, smértiyu smert popráv, i súshchim vo grobékh zhivót darováv). Chỉ trong một câu thơ ngắn gọn gồm một động từ chính (ἀνέστη, đã trỗi dậy) và hai phân từ quá khứ (πατήσας, đã giẫm đạp; χαρισάμενος, đã ban tặng như ân huệ nhưng không), bài Điệp Ca đã cô đọng trọn vẹn mầu nhiệm Vượt Qua.
Trung tâm của bài ca là phép nghịch ngữ lừng danh θανάτῳ θάνατον πατήσας (đặt chữ θανάτῳ ở tặng cách công cụ sát cạnh chữ θάνατον ở đối cách tân ngữ: bằng cái chết, Ngài đã giẫm đạp lên cái chết). Trong thần học các Giáo phụ (từ Thánh Athanasiô Cả tới Bài Giảng Phục Sinh của Thánh Gioan Kim Khẩu), Đức Kitô không tiêu diệt sự chết bằng cách đứng từ xa trên trời phán một lời quyền năng, mà bằng cách tự nguyện bước vào bên trong cái chết của con người. Khi Âm phủ (Hades) nuốt lấy thân xác chịu đóng đinh trên thập giá, nó tưởng mình chỉ nuốt một người phàm, nhưng lại chạm phải chính Nguồn Sự Sống Bất Tạo của Thiên Chúa ẩn bên trong nhân tính ấy; kết quả là các ổ khóa của âm phủ bị nổ tung từ bên trong, và những người đang nằm trong các nấm mồ (τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι) được trao tặng sự sống bất diệt.
Điệp Ca Christos Anesti không được hát đơn lẻ vào đầu Kinh Sáng Phục Sinh, mà luôn được linh mục xướng đối đáp với bốn câu Thánh Vịnh cổ (Stichoi), trong đó câu mở đầu (câu 8) lấy từ Thánh Vịnh 67 câu 2 theo bản Septuaginta (Thánh Vịnh 68,1): Ἀναστήτω ὁ Θεός, καὶ διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ (Nguyện Thiên Chúa trỗi dậy, và nguyện mọi kẻ thù của Ngài bị đánh tan tác). Đây vốn là lời ông Môsê hô vang mỗi khi Hòm Bia Giao Ước lên đường trong sa mạc (Dân Số chương 10 câu 35); nay khi Đức Kitô trỗi dậy từ mồ đá, mọi thế lực ma quỷ và sự chết đều tan chảy như sáp ong trước mặt lửa (ὡς τήκεται κηρὸς ἀπὸ προσώπου πυρός). Câu 9 lấy từ Thánh Vịnh 117 câu 24 LXX (Thánh Vịnh 118,24): Αὕτη ἡ ἡμέρα, ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος (Đây là ngày mà Đức Chúa đã làm nên), công bố rằng Chúa Nhật Phục Sinh là Ngày Thứ Tám vượt ngoài thời gian mục nát.
Câu 10 và 11 là khổ thơ mở đầu (Heirmos của Bài Ca thứ nhất, Ode 1) trong Bộ Kanon Phục Sinh của Thánh Gioan Đamascênô. Trong cấu trúc của mọi bộ Kanon Byzantine, Bài Ca thứ nhất luôn dựa trên Bài Ca của Môsê và bà Miriam sau khi dân Israel vượt qua Biển Đỏ (Xuất Hành chương 15). Thánh Gioan Đamascênô lấy hình ảnh cuộc vượt biển ấy để định nghĩa chữ Πάσχα (Pascha, từ chữ Hebrew Pesach là Vượt Qua): trong Đêm Phục Sinh, không phải dân Israel đi bộ qua đáy Biển Đỏ từ Ai Cập sang sa mạc Sinai, mà chính Đức Kitô là Thiên Chúa đã dẫn đưa toàn thể nhân loại chúng ta vượt qua (động từ διεβίβασεν) từ cõi chết sang cõi sống (ἐκ γὰρ θανάτου πρὸς ζωήν) và từ mặt đất lên tới tận tầng trời (καὶ ἐκ γῆς πρὸς οὐρανόν)!
Câu 12 (khổ thơ tiếp theo của Bài Ca thứ nhất) chính là chiếc chìa khóa thần học nối kết Cụm I (Kinh Mùa Chay Thánh Ephrem) với Cụm II và III (Đại Lễ Phục Sinh): Καθαρθῶμεν τὰς αἰσθήσεις, καὶ ὀψόμεθα τῷ ἀπροσίτῳ φωτὶ τῆς ἀναστάσεως, Χριστὸν ἐξαστράπτοντα (Chúng ta hãy thanh lọc mọi giác quan cho trong sạch, thì sẽ nhìn thấy Đức Kitô đang chói lòa như ánh chớp trong ánh sáng khôn cùng của sự Phục Sinh). Tại sao chúng ta phải ăn chay, kiêng khem và cúi lạy đọc Kinh Thánh Ephrem suốt bốn mươi ngày Mùa Chay? Là để thanh lọc năm giác quan của thân xác và linh hồn (καθαρθῶμεν τὰς αἰσθήσεις), nhờ đó trong đêm Phục Sinh, đôi mắt tâm linh của chúng ta mới đủ trong sáng để nhìn thấy Ánh Sáng bất tạo của Đức Kitô Phục Sinh và đôi tai mới nghe rõ tiếng chào đầu tiên của Ngài nói với các phụ nữ mang thuốc thơm trong Tin Mừng Mátthêu chương 28 câu 9: Χαίρετε! (Hãy vui mừng lên!).
Câu 13 và câu 14 là Bài Ca thứ chín (Ode 9) của Bộ Kanon Phục Sinh, đồng thời cũng chính là bài Zadostoinik được hát thay cho bài Kinh Axion Estin trong mọi Phụng Vụ Thánh suốt bốn mươi ngày Mùa Phục Sinh. Khổ thơ mở đầu bằng tiếng reo của vị Thiên Thần báo tin cho Đức Trinh Nữ Maria rằng Con của Mẹ đã sống lại từ trong mồ vào ngày thứ ba, rồi chuyển sang lời kêu gọi ngôn sứ trong sách Isaia chương 60 câu 1: Φωτίζου, φωτίζου, ἡ νέα Ἱερουσαλήμ· ἡ γὰρ δόξα Κυρίου ἐπὶ σὲ ἀνέτειλε (Hãy chiếu sáng lên, hãy chiếu sáng lên, hỡi Giêrusalem Mới, vì vinh quang của Đức Chúa đã bừng mọc trên ngươi). Giêrusalem Mới ở đây vừa là Hội Thánh vừa là chính Đức Mẹ Theotokos đang hân hoan trong sự trỗi dậy của Con mình.
Khép lại bảng kinh ở câu 15 là bài Exaposteilarion (Khúc Ca Ánh Sáng hát sau Bài Ca thứ chín của Kanon Phục Sinh, tương truyền do Hoàng đế học giả Constantinus VII Porphyrogenitus thế kỷ thứ mười hoặc truyền thống Mar Sabas biên soạn): Σαρκὶ ὑπνώσας ὡς θνητός, ὁ Βασιλεὺς καὶ Κύριος, τριήμερος ἐξανέστης. Bài ca được hát ba lần bằng một giai điệu dịu dàng êm ái bậc nhất của đêm Phục Sinh, tóm kết toàn bộ lịch sử cứu độ: Đức Vua và là Chúa đã ngủ yên trong xác phàm như một người phải chết, để rồi trỗi dậy vào ngày thứ ba, nắm cổ tay kéo tổ phụ Adam dậy khỏi sự mục nát (Ἀδὰμ ἐγείρας ἐκ φθορᾶς) và trở thành Lễ Vượt Qua của sự bất diệt, ơn cứu rỗi của toàn thế gian.
IVĐối Chiếu Phụng Vụ Giữa Mùa Chay Lớn (Triodion) Và Mùa Phục Sinh (Pentekostarion)
Trong lịch phụng vụ động (Movable Cycle) của Chính Thống Giáo Đông phương, toàn bộ nửa đầu của năm xoay quanh hai bộ sách phụng vụ khổng lồ đối xứng nhau: Triodion (Sách Tam Tuần Mùa Chay, dùng từ mười tuần trước lễ Phục Sinh cho tới sáng Thứ Bảy Tuần Thánh) và Pentekostarion (Sách Ngũ Tuần Mùa Phục Sinh, dùng từ nửa đêm Đại Lễ Phục Sinh cho tới Chúa Nhật Các Thánh sau lễ Hiện Xuống). Bảng dưới đây đối chiếu sự chuyển biến toàn diện về không gian, màu sắc, âm nhạc và tư thế thân xác giữa hai cực phụng vụ này.
| Chiều kích Phụng vụ | Mùa Chay Lớn (Sách Triodion) gắn với Kinh Thánh Ephrem | Đêm Phục Sinh & Tuần Quang Minh (Sách Pentekostarion) gắn với Christos Anesti | Ý nghĩa Thần học của sự Chuyển hóa |
|---|---|---|---|
| Lời kinh cốt lõi mở đầu và kết thúc giờ kinh | Đọc Kinh Cầu của Thánh Ephrem xứ Syria (Câu 1 tới Câu 5) ở cuối mọi giờ kinh ngày thường từ tối Chúa Nhật tới Thứ Sáu. | Hát Điệp Ca Christos Anesti (Câu 6 tới Câu 9) ba lần ở đầu và cuối mọi giờ kinh, thay thế cả kinh Lạy Vua Thiên Quốc suốt 40 ngày. | Đi từ lời van xin chữa lành bốn căn bệnh tâm hồn tới lời công bố chiến thắng sự chết đã hoàn tất. |
| Tư thế thân xác của tín hữu trong nhà thờ | Liên tục thực hiện các lần quỳ lạy chạm trán sát đất (metanoia / zemnoy poklon) và cúi gập lưng chạm tay xuống sàn. | Cấm quỳ gối và cấm lạy sát đất suốt 50 ngày từ đêm Phục Sinh tới lễ Hiện Xuống; toàn thể cộng đoàn đứng thẳng khi cầu nguyện. | Tư thế quỳ sấp biểu thị sự sa ngã và sám hối; tư thế đứng thẳng biểu thị nhân loại đã được Đức Kitô nâng dậy cùng Phục Sinh với Ngài. |
| Ánh sáng, màu sắc lễ phục và Cửa Hoàng Gia | Nhà thờ tắt bớt đèn chỉ thắp nến mờ; lễ phục màu tím sẫm, đỏ thẫm hoặc đen; Cửa Hoàng Gia đóng kín trong phần lớn các giờ kinh ngày thường. | Toàn bộ đèn chùm và nến của mọi tín hữu thắp sáng rực rỡ; lễ phục trắng tinh khôi và vàng kim; Cửa Hoàng Gia mở toang liên tục suốt 7 ngày Tuần Quang Minh. | Cửa Thiên Đàng vốn bị đóng kín từ khi Adam phạm tội nay đã được Thập Giá và Sự Phục Sinh của Đức Kitô mở toang cho muôn dân. |
| Nhịp độ âm nhạc và thể thức đọc kinh | Các Thánh Vịnh và lời kinh được đọc đơn âm chậm rãi, trầm lắng; từ Thứ Hai tới Thứ Sáu không cử hành Phụng Vụ Thánh truyền phép mới (chỉ cử hành Lễ Tiền Thánh Hóa). | Toàn bộ giờ Kinh Sáng Phục Sinh và các giờ kinh trong Tuần Quang Minh được hát 100% không có một câu đọc xuôi nào, liên tục xông hương với chuông nhỏ ngân vang. | Ngôn ngữ thường ngày nhường chỗ trọn vẹn cho ngôn ngữ âm nhạc của thời đại tương lai (Ngày Thứ Tám). |
Một điểm đặc sắc bậc nhất của Chính Thống Giáo Đông phương là cách vẽ bức Thánh Tượng Đại Lễ Phục Sinh. Khác với hội họa Tây phương thời Phục Hưng thường vẽ cảnh Đức Kitô cầm cờ bước ra khỏi nắp quan tài đá trước mặt các lính canh La Mã đang ngất xỉu, nghệ thuật thánh tượng Chính Thống Giáo không bao giờ vẽ khoảnh khắc vật lý lúc Chúa bước ra khỏi mồ (vì các sách Tin Mừng giữ sự kín nhiệm tuyệt đối về giây phút ấy), mà vẽ bức thánh tượng mang tên Anastasis (Ἡ Ἀνάστασις, Sự Trỗi Dậy, tức cảnh Đức Kitô ngự xuống phá tan Ngục Tổ Tông).
Bức thánh tượng Anastasis chính là bản dịch bằng hình ảnh từng chữ một của câu 6, câu 7 và câu 15 trong bảng kinh chuyên khảo này: Đức Kitô mặc y phục trắng rực sáng ánh hào quang bước đi trên hai cánh cửa đồng của âm phủ đã bị đạp gãy chéo thành hình chữ thập dưới chân Ngài (θανάτῳ θάνατον πατήσας, dùng cái chết đạp tan sự chết); dưới vực sâu đen tối là thần chết Hades đang bị trói gô giữa những ổ khóa và xiềng xích vỡ vụn; còn hai bàn tay của Đức Kitô nắm chặt lấy cổ tay (chứ không phải bàn tay, biểu thị ân sủng chủ động cứu vớt con người đã kiệt sức) của tổ phụ Adam và tổ mẫu Eva để kéo hai ông bà bay vụt lên khỏi các nấm mồ đá (καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος... Ἀδὰμ ἐγείρας ἐκ φθορᾶς, ban sự sống cho những người nằm trong mồ và nâng Adam dậy khỏi sự mục nát), xung quanh là vua Đavít, vua Salômôn, ngôn sứ Gioan Tiền Hô và các bậc công chính Cựu Ước.
Từ đêm Đại Lễ Phục Sinh cho tới ngày lễ Đức Kitô Lên Trời (suốt bốn mươi ngày), người tín hữu Chính Thống Giáo khi gặp nhau ngoài đường, trong gia đình hay khi viết thư từ đều thay câu chào hỏi thông thường bằng Lời Chào Phục Sinh lấy từ câu 6 của bảng kinh:
Người thứ nhất chào: Χριστὸς ἀνέστη! (Christòs anéstē!, tiếng Slavơ và tiếng Nga là Khristós voskrése!, tiếng Ả Rập là Al-Masih qam!, tiếng Rumani là Hristos a înviat!, nghĩa là Đức Kitô đã sống lại!). Người thứ hai đáp lại ngay: Ἀληθῶς ἀνέστη! (Alēthôs anéstē!, tiếng Slavơ là Voístinnu voskrése!, tiếng Ả Rập là Haqqan qam!, tiếng Rumani là Adevărat a înviat!, nghĩa là Ngài đã sống lại thật!), kèm theo nụ hôn bình an ba lần trên hai má. Tục lệ cổ truyền này (gắn liền với tích Thánh Maria Magdalena cầm quả trứng đỏ đến trước mặt Hoàng đế Tiberius tại Rôma công bố Đức Kitô đã sống lại) biến mỗi cuộc gặp gỡ giữa người với người thành một lời tuyên xưng đức tin tông truyền.
VThực Hành Nghi Lễ Mùa Chay Và Đêm Phục Sinh, Đời Sống Tại Việt Nam Và Những Chỗ Hay Hiểu Lầm
Hai cụm văn bản trong chuyên khảo này gắn liền với những nghi thức phụng vụ sâu lắng và hùng tráng nhất trong năm của người Chính Thống Giáo, từ các đan viện cổ kính cho tới các giáo xứ tại Việt Nam.
Từ chiều Chúa Nhật Tha Thứ mở đầu Mùa Chay Lớn cho tới hết giờ kinh sáng Thứ Tư Tuần Thánh, vào cuối mỗi giờ kinh ngày thường, linh mục bước ra đứng trước thánh tượng Đức Kitô và đọc to Kinh Thánh Ephrem: đọc xong câu 1, linh mục và toàn thể cộng đoàn quỳ sấp chạm trán xuống sàn nhà thờ (lần lạy sát đất thứ nhất); đứng dậy đọc câu 2 rồi lạy sát đất lần thứ hai; đứng dậy đọc câu 3 và 4 rồi lạy sát đất lần thứ ba; sau đó mọi người đứng tại chỗ đọc thầm câu 5 (Lạy Thiên Chúa, xin rộng lòng khoan dung với con là kẻ tội lỗi) mười hai lần kèm mười hai lần cúi gập lưng chạm tay phải xuống đất; cuối cùng linh mục đọc liền một mạch từ câu 1 tới câu 4 và mọi người thực hiện lần lạy sát đất thứ tư.
Vào tối Thứ Bảy Tuần Thánh trước nửa đêm, toàn bộ đèn trong nhà thờ tắt hết trong bóng tối tĩnh mịch. Đúng thời khắc chuyển sang nửa đêm, từ bên trong Cửa Hoàng Gia, linh mục cầm cây nến ba ngọn (Trikirion) đã thắp sáng bước ra hát lớn: Hãy đến đón nhận ánh sáng từ Ánh Sáng không bao giờ tắt (Deute labete phos ek photos anesperou)! Ánh lửa truyền từ tay linh mục sang nến của từng người cho tới khi cả nhà thờ rực sáng. Tiếp đó, đoàn rước cầm thánh giá, cờ phượng, thánh tượng và nến đi vòng quanh bên ngoài nhà thờ rồi dừng lại trước cánh cửa chính đang đóng kín (biểu trưng cho cửa mồ đá còn niêm phong). Linh mục cầm thánh giá và bình hương làm dấu thánh giá trước cửa và cất tiếng hát lần đầu tiên câu Christos Anesti (câu 6 và 7) kèm các câu Thánh Vịnh (câu 8 và 9); cánh cửa nhà thờ bật mở để đoàn dân tràn vào trong tiếng hát Anastaseos hemera (câu 10 tới 15).
Trong Kinh Sáng Phục Sinh, khi ca đoàn hát chín Bài Ca (Odes) trong Bộ Kanon của Thánh Gioan Đamascênô (mở đầu bằng Bài Ca 1 ở câu 10 tới 12 và khép lại bằng Bài Ca 9 ở câu 13 và 14), ở đầu mỗi bài ca, linh mục hoặc phó tế cầm cây nến Phục Sinh và bình hương có gắn chuông nhỏ đi khắp lòng nhà thờ, xông hương cho từng người tín hữu đang đứng cầm nến và hô vang lớn tiếng: Đức Kitô đã sống lại! (Christos Anesti / Khristós Voskrése!), còn toàn thể cộng đoàn đồng thanh đáp vang: Ngài đã sống lại thật! (Alithos Anesti / Voístinnu Voskrése!).
Tại Việt Nam, nghi thức Mùa Chay với Kinh Thánh Ephrem và đặc biệt là Đêm Canh Thức Đại Lễ Phục Sinh (Pascha) được cử hành vô cùng trang trọng tại Giáo xứ Đức Mẹ Kazan ở Nhà thờ Chính Thống Giáo Vũng Tàu cũng như tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Nha Trang. Trong đêm Phục Sinh tại Việt Nam, một truyền thống rất đẹp của Chính Thống Giáo là câu Điệp Ca Christos Anesti (câu 6 và 7) cùng Bài Giảng Phục Sinh của Thánh Gioan Kim Khẩu được xướng và hát nối tiếp nhau bằng nhiều thứ tiếng của các tín hữu đang hiện diện: tiếng Hy Lạp, tiếng Slavơ Giáo hội, tiếng Nga, tiếng Ukraina, tiếng Rumani, tiếng Serbia, tiếng Anh và tiếng Việt (Đức Kitô đã sống lại từ cõi chết!), kết thúc bằng nghi thức làm phép bánh Phục Sinh (Artos, Kulich) và trứng đỏ Paskha.
Năm chỗ hay hiểu lầm về Kinh Thánh Ephrem và Đại Lễ Phục Sinh Chính Thống Giáo
Người mới tìm hiểu về Mùa Chay và Lễ Phục Sinh của Chính Thống Giáo thường thắc mắc hoặc hiểu lệch năm điểm thực hành và lịch sử dưới đây.
Nhiều người thấy Lễ Phục Sinh Chính Thống Giáo (Pascha) đa số các năm rơi vào một Chúa Nhật muộn hơn Lễ Phục Sinh của Công giáo và Tin Lành từ một tới năm tuần lễ (dù có những năm trùng đúng một ngày). Nguyên nhân là vì toàn thể Chính Thống Giáo Đông phương vẫn giữ nguyên quy tắc tính ngày Phục Sinh cổ đại của Công đồng Đại kết thứ nhất tại Nicea năm 325 dựa trên lịch Julian và chu kỳ mặt trăng Alexandrian: Lễ Phục Sinh phải cử hành vào ngày Chúa Nhật đầu tiên sau kỳ trăng tròn đầu tiên sau ngày Xuân phân (tính theo lịch Julian) và luôn phải diễn ra sau kỳ lễ Vượt Qua của người Do Thái để giữ đúng trình tự lịch sử của sách Tin Mừng.
Dù Mùa Chay Lớn kéo dài suốt sáu tuần lễ (cộng thêm Tuần Thánh), nhưng theo giáo luật cổ truyền của Đông phương, mọi ngày Thứ Bảy (kỷ niệm công trình Sáng Tạo và những người đã an nghỉ) và mọi ngày Chúa Nhật (kỷ niệm sự Phục Sinh) trong Mùa Chay đều được giảm nhẹ kỷ luật chay tịnh và không thực hiện nghi thức quỳ lạy sát đất với Kinh Thánh Ephrem. Kinh Thánh Ephrem chỉ bắt đầu đọc lại từ cuối Giờ Kinh Chiều tối Chúa Nhật để bước vào năm ngày thường trong tuần từ Thứ Hai tới Thứ Sáu.
Một số người nhìn thấy kỷ luật kiêng thịt, kiêng sữa trứng và hàng trăm lần lạy sát đất mỗi ngày trong Mùa Chay Chính Thống Giáo liền tưởng Đông phương chịu ảnh hưởng thuyết Nhị nguyên coi thân xác là xấu xa. Ngược lại hoàn toàn, như câu 12 của Bộ Kanon Phục Sinh (Chúng ta hãy thanh lọc các giác quan) chỉ rõ, Chính Thống Giáo mời gọi thân xác cùng ăn chay và cúi lạy với linh hồn chính vì trân trọng thân xác là đền thờ của Chúa Thánh Thần, giúp thân xác trở nên nhẹ nhàng và nhạy bén với ân sủng để cùng dự phần vào sự Phục Sinh.
Trong thần học Chính Thống Giáo, câu thanato thanaton patesas không phải là một câu thơ cường điệu, mà là định đề cứu độ học chính xác nhất: vì sự chết là hậu quả của việc con người tách rời khỏi Thiên Chúa là Nguồn Sự Sống, nên khi chính Con Thiên Chúa hằng sống mang lấy nhân tính và đi vào tận đáy của sự chết trên thập giá, sự sống bất diệt của Ngài đã phá hủy quyền lực của sự chết từ bên trong nấm mồ.
Người quen với phụng vụ phương Tây đến dự lễ đêm Phục Sinh Chính Thống Giáo đôi khi tưởng phần hát Kanon kéo dài gần một giờ đồng hồ trước Phụng Vụ Thánh Gioan Kim Khẩu chỉ là chương trình văn nghệ chờ tới giờ lễ. Trong phụng vụ Byzantine, phần Kinh Sáng Phục Sinh (Orthros) với chín Bài Ca của Bộ Kanon Vàng của Thánh Gioan Đamascênô chính là trái tim thi ca và thần học của đêm Đại Lễ Vượt Qua, nối kết liền mạch vào Phụng Vụ Thánh Thể ngay sau đó.
Từ những tu viện cheo leo trên vách đá các tu viện Meteora ở Hy Lạp và Tu viện Chúa Ba Ngôi Thánh Sergius ở Nga cho tới ngôi thánh đường ấm cúng của Nhà thờ Chính Thống Giáo Vũng Tàu tại Việt Nam, nhịp chuyển từ sự tĩnh lặng khiêm cung của Kinh Thánh Ephrem sang khúc khải hoàn Christos Anesti vẫn là mạch đập sống động nhất của đức tin Chính Thống. Độc giả muốn tìm hiểu tiếp bài giảng luôn được đọc ngay sau Bộ Kanon Phục Sinh này có thể theo dõi các chuyên khảo liên kết và trang Nghi Thức Hành Lễ Chính Thống Giáo.
?Hỏi Đáp Nhanh
Kinh Mùa Chay của Thánh Ephrem xứ Syria cầu xin cất bỏ bốn điều gì và xin ban bốn nhân đức nào
Ở vế thứ nhất, lời kinh của Thánh Ephrem xứ Syria (thế kỷ thứ tư) xin Chúa cất khỏi bốn chứng bệnh tâm linh nối tiếp nhau: tinh thần biếng nhác (argia), tinh thần chán nản tản loạn (periergia / unyniye), lòng ham chuộng quyền bính (philarchia) và thói nói năng phù phiếm (argologia). Ở vế thứ hai, lời kinh xin ban bốn nhân đức đối trị: tinh thần tiết độ nguyên vẹn (sophrosyne / tselomudriye), lòng khiêm nhường (tapeinophrosyne), đức kiên nhẫn chịu đựng (hypomone) và tình yêu thương (agape), khép lại bằng lời xin ơn nhìn thấy lỗi mình và không phán xét anh em.
Điệp Ca Đại Lễ Phục Sinh Christos Anesti (Khristós Voskrése) có nguyên văn và ý nghĩa là gì
Nguyên văn tiếng Hy Lạp là Christos aneste ek nekron, thanato thanaton patesas, kai tois en tois mnemasi zoen charisamenos (tiếng Slavơ Giáo hội là Khristós voskrése iz mértvykh, smértiyu smert popráv, i súshchim vo grobékh zhivót darováv), nghĩa là: Đức Kitô đã sống lại từ cõi chết, dùng cái chết để đạp tan sự chết, và ban tặng sự sống cho những người đang nằm trong các nấm mồ. Đây là câu thánh ca trung tâm của toàn bộ năm phụng vụ Chính Thống Giáo, được hát hàng trăm lần trong đêm Phục Sinh và mở đầu mọi giờ kinh suốt 40 ngày Mùa Phục Sinh.
Ai đã sáng tác Bộ Kanon Phục Sinh mở đầu bằng câu Anastaseos hemera (Hôm nay là ngày Phục Sinh)
Bộ Kanon Đại Lễ Phục Sinh (được mệnh danh là Kanon Hoàng Kim hay Nữ Hoàng của các bộ Kanon) do Thánh Gioan Đamascênô (khoảng năm 676 tới 749) sáng tác bằng tiếng Hy Lạp tại đan viện Mar Sabas trong hoang địa Giuđê vào thế kỷ thứ tám. Bài Ca thứ nhất mở đầu bằng câu Anastaseos hemera, lamprynthomen Laoi (Hôm nay là ngày Phục Sinh, hỡi muôn dân hãy rạng rỡ chiếu sáng lên), còn Bài Ca thứ chín mở đầu bằng câu Ho Angelos eboa và Photizou, photizou, he nea Hierousalem (Hãy chiếu sáng lên, hỡi Giêrusalem Mới).
Tại sao trong Chính Thống Giáo lại cấm quỳ gối từ đêm Lễ Phục Sinh cho tới Lễ Hiện Xuống
Theo Điều 20 của Công đồng Đại kết thứ nhất tại Nicea năm 325 và sách Pentekostarion, trong tất cả các ngày Chúa Nhật quanh năm và xuyên suốt 50 ngày từ đêm Đại Lễ Phục Sinh cho tới lễ Hiện Xuống (Ngũ Tuần), các tín hữu không quỳ gối và không lạy sát đất trong nhà thờ mà luôn đứng thẳng khi cầu nguyện. Nếu tư thế quỳ sấp xuống đất trong Mùa Chay với Kinh Thánh Ephrem biểu thị thân phận sa ngã sám hối, thì tư thế đứng thẳng trong Mùa Phục Sinh là dấu chỉ hữu hình tuyên xưng rằng nhân loại đã được Đức Kitô nâng trỗi dậy khỏi sự chết.
Bức Thánh Tượng Phục Sinh (Anastasis) của Chính Thống Giáo minh họa câu kinh nào
Thánh tượng Phục Sinh truyền thống của Chính Thống Giáo mang tên Anastasis (Sự Trỗi Dậy) minh họa trực tiếp câu Điệp Ca Christos Anesti và câu Khúc Ca Ánh Sáng (câu 6, 7 và 15 trong bảng kinh): vẽ Đức Kitô trong hào quang bước đi trên hai cánh cửa âm phủ đã bị đạp gãy dưới chân, còn hai tay Ngài nắm chặt cổ tay của tổ phụ Adam và tổ mẫu Eva kéo hai ông bà bay lên khỏi nấm mồ đá, diễn tả việc Đức Kitô dùng cái chết đạp tan sự chết và nâng toàn thể nhân loại dậy khỏi cảnh mục nát.
Lời chào Phục Sinh của người Chính Thống Giáo được nói và đáp lại như thế nào
Suốt bốn mươi ngày từ đêm Phục Sinh tới lễ Thăng Thiên, người Chính Thống Giáo chào nhau bằng câu: Đức Kitô đã sống lại! (tiếng Hy Lạp là Christos anesti!, tiếng Slavơ và Nga là Khristós voskrése!, tiếng Anh là Christ is risen!), và người nghe đáp lại: Ngài đã sống lại thật! (tiếng Hy Lạp là Alithos anesti!, tiếng Slavơ là Voístinnu voskrése!, tiếng Anh là Truly He is risen!).