VẠN ĐẠO ĐƯỜNGHALL OF MYRIAD PATHSEnglishENVề trang Thầy Ưng Khiêm
VẠN ĐẠO ĐƯỜNG

Kinh Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật (Các Phẩm Cốt Lõi): Lưỡi Gươm Trí Tuệ Kim Cương Chặt Đứt Chấp Tướng Và Khai Sinh Dòng Thiền Đông Á

Jīngāng Bōrě Bōluómì Jīng · Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra · Kinh Kim Cương, Kinh Kim Cang, Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh, Năng Đoạn Kim Cương, Diamond Sutra, Vajracchedikā Prajñāpāramitā

Mười sáu phẩm cốt lõi xuyên suốt bộ Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh theo bản Hán dịch năm 401 của đại dịch sư Cưu Ma La Thập và phân mục 32 phẩm của Chiêu Minh Thái Tử, đối chiếu nguyên bản tiếng Phạn Vajracchedikā Prajñāpāramitā, kèm phiên âm Pinyin học thuật, âm Hán Việt và bản dịch Việt, Anh của thư viện

Thuộc đạo
Phật Giáo
Niên đại
Nguyên bản tiếng Phạn hình thành khoảng thế kỷ 1 tới thế kỷ 2 Công nguyên; bản Hán dịch Cưu Ma La Thập năm 401 tại Trường An; bản in khắc gỗ năm 868 là sách in cổ nhất thế giới
Thuộc hệ thống kinh điển Bát Nhã (Prajñāpāramitā) sơ kỳ của Phật giáo Đại thừa tại Ấn Độ, Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra được dịch sang chữ Hán sáu lần bởi Cưu Ma La Thập (năm 401, Taishō 235), Bồ Đề Lưu Chi (năm 509), Chân Đế (năm 562), Đạt Ma Cấp Đa (năm 590), Huyền Trang (năm 648, hội thứ chín tên Năng Đoạn Kim Cương trong bộ Đại Bát Nhã 600 quyển) và Nghĩa Tịnh (năm 703). Thế kỷ thứ sáu, Chiêu Minh Thái Tử Tiêu Thống nhà Lương chia bản Cưu Ma La Thập thành 32 phẩm. Bản khắc gỗ Kinh Kim Cương in ngày 11 tháng 5 năm 868 tìm thấy tại hang Đôn Hoàng hiện là cuốn sách in có ghi ngày tháng hoàn chỉnh cổ nhất của nhân loại.
Độ dài
16 phẩm cốt lõi (trích từ 32 phẩm truyền thống, mở đầu bằng cảnh khất thực bình dị và khép lại bằng bài kệ Lục Như)
Bản chữ Hán của ngài Cưu Ma La Thập dài khoảng 5.180 chữ chia làm 32 phẩm. Trang này tuyển chọn trọn vẹn 16 phẩm trụ cột chứa toàn bộ các mệnh đề triết học nổi tiếng nhất của Kinh Kim Cương: cảnh khất thực mở màn (phẩm 1), câu hỏi của Tu Bồ Đề (phẩm 2), độ sinh vô tướng và phá tứ tướng (phẩm 3), bố thí vô trụ (phẩm 4), phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng (phẩm 5), ẩn dụ chiếc bè qua sông (phẩm 6), vô đắc vô thuyết (phẩm 7), ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm (phẩm 10), tam đoạn luận Bát nhã (phẩm 13), tiền thân nhẫn nhục tiên nhân (phẩm 14), cứu cánh vô ngã (phẩm 17), ngũ nhãn và tam tâm bất khả đắc (phẩm 18), thị pháp bình đẳng (phẩm 23), kệ sắc kiến âm cầu (phẩm 26), nghĩa chữ Như Lai (phẩm 29) và kệ Lục Như kết kinh (phẩm 32).
Thường tụng khi
Bản kinh căn bản số một của Thiền tông Đông Á và Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử Việt Nam; dùng để tụng niệm hằng ngày, khai thị ngộ đạo, cầu siêu độ vong và quán chiếu buông xả chấp trước

ITrước Khi Đọc

Nếu Bát Nhã Tâm Kinh là giọt tinh chất cô đọng 260 chữ của toàn bộ hệ thống Bát Nhã, thì Kinh Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật (quen gọi gọn là Kinh Kim Cương hay Kinh Kim Cang) chính là lưỡi gươm kim cương sáng quắc đã chặt đứt mọi lưới chấp tướng và khai sinh ra dòng chảy Thiền tông rực rỡ suốt hơn một ngàn năm trăm năm ở Trung Hoa, Hàn Quốc, Nhật Bản và Việt Nam. Chính nhờ nghe một câu trong bản kinh này (Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm: Hãy không trụ chấp vào bất cứ đâu mà phát sinh tâm thanh tịnh) mà chàng tiều phu dốt chữ Huệ Năng ở đất Lĩnh Nam đã đại ngộ bản tâm để trở thành vị Tổ thứ sáu của Thiền tông, và cũng chính từ mạch nguồn ấy mà vua Trần Thái Tông và Phật hoàng Trần Nhân Tông đã dựng nên nền Phật học Trúc Lâm tại Yên Tử nước Việt.

Tên tiếng Phạn của bản kinh là Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra. Chữ Vajra (dịch nghĩa là Kim Cương hay Kim Cang) vừa chỉ viên kim cương cứng chắc nhất trong tự nhiên có thể cắt đứt mọi kim loại và đá cứng mà không một vật gì làm sứt mẻ được nó, vừa chỉ chày kim cương sấm sét của Đế Thích. Chữ cchedikā (từ gốc động từ chid, chặt đứt) được ngài Huyền Trang dịch sát nghĩa trong bản dịch năm 648 là Năng Đoạn (có năng lực chặt đứt). Ghép lại, Vajracchedikā Prajñāpāramitā là Trí tuệ đáo bỉ ngạn sắc bén và kiên cố như kim cương có năng lực chặt đứt tận gốc mọi ảo tưởng chấp ngã và chấp pháp.

Điểm kỳ lạ làm nên sức hấp dẫn bất tận của Kinh Kim Cương trong kho tàng Phật Giáo nằm ở phương pháp biện chứng tự tháo gỡ chính mình, thường được giới triết học hiện đại gọi là cú pháp ba vế của Kim Cương (Tức phi, thị danh): Đức Phật nói cái A, tức không phải là cái A, cho nên mới tạm gọi tên là cái A. Người phàm phu đau khổ vì chấp ngã và chấp cảnh đời là thật; nhưng người bắt đầu học đạo lại rất dễ mắc vào căn bệnh tinh vi hơn là chấp pháp: làm được một việc bố thí thì ôm chặt cái ta là người bố thí, nghe nói Niết bàn và Phật pháp cao quý thì lại bám chấp vào danh ngôn khái niệm Phật pháp. Kinh Kim Cương trao cho người đọc chiếc bè qua sông rồi lập tức dặn phải bỏ cả chiếc bè lại bên bờ, giúp hành giả làm trọn vẹn mọi việc lành độ sinh giữa cuộc đời mà tâm vẫn thênh thang tự tại như bầu trời không lưu dấu chim bay.

Trang này trình bày mười sáu phẩm cốt lõi của Kinh Kim Cương theo bản dịch kiệt tác năm 401 của đại sư Cưu Ma La Thập trong khung bốn cột song ngữ: cột một là phiên âm Pinyin học thuật chuẩn quốc tế; cột hai là âm đọc Hán Việt truyền thống; cột ba và cột tư là bản dịch nghĩa tiếng Việt và tiếng Anh của thư viện, tiếp nối bằng bảng khảo cứu văn bản tiếng Phạn và giải nghĩa chi tiết từng phẩm.

Theo giáo nghĩa

Theo giáo nghĩa Bát Nhã và Thiền tông được đúc kết qua các bộ luận của ngài Vô Trước, Thế Thân (Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh Luận), Lục Tổ Huệ Năng (Kim Cương Kinh Giải Nghĩa) và Thiền phái Trúc Lâm Việt Nam, toàn bộ ba mươi hai phẩm của Kinh Kim Cương đều xoay quanh việc giải quyết hai câu hỏi mở đầu của tôn giả Tu Bồ Đề ở phẩm thứ hai: khi một người đã phát tâm Vô thượng Bồ đề thì nên an trụ tâm như thế nào (ưng vân hà trụ) và nên hàng phục tâm vọng tưởng như thế nào (vân hà hàng phục kỳ tâm)?

Câu trả lời xuyên suốt của Đức Phật là Vô Trụ (không trụ chấp vào bất kỳ hình tướng nào) và Lìa Tứ Tướng: một là Ngã tướng (chấp có cái Ta riêng biệt bất biến là người tu, người bố thí, người độ sinh); hai là Nhân tướng (chấp có người khác đối lập với cái Ta là kẻ nhận ơn); ba là Chúng sinh tướng (chấp có tổng thể các loài hữu tình thấp kém do năm uẩn hòa hợp thật có); và bốn là Thọ giả tướng (chấp có dòng sinh mạng kéo dài theo thời gian để hưởng phước báo). Khi lìa bỏ được cả bốn tướng chấp về Ngã và cả tướng chấp về Pháp lẫn Phi pháp, tâm hành giả liền tự nhiên hiển lộ bản thể thanh tịnh vốn có ngay giữa việc mặc áo, mang bát, đi đứng, ăn cơm thường nhật.

Theo sử liệu

Xét theo sử liệu văn bản học và khảo cổ học thế giới, Kinh Kim Cương nắm giữ những kỷ lục độc nhất vô nhị trong lịch sử văn minh nhân loại. Về mặt nguyên bản Ấn Độ, vào thập niên 1930 tại Gilgit (Kashmir) và cuối thập niên 1990 tại Bamiyan (Afghanistan), các nhà khảo cổ đã phát hiện những thủ bản tiếng Phạn và chữ Kharoshthī trên vỏ cây bạch dương của Vajracchedikā có niên đại từ thế kỷ thứ ba tới thế kỷ thứ sáu, xác nhận văn bản tiếng Phạn của kinh đã lưu hành rộng rãi từ thời đế quốc Kushan (thế kỷ thứ nhất tới thứ hai Công nguyên).

Đặc biệt hơn cả, vào năm 1907 tại hang Tàng Kinh (hang số 17) thuộc quần thể hang đá Đôn Hoàng (Cam Túc), nhà khảo cổ học Aurel Stein đã tìm thấy một cuộn giấy in mộc bản trọn vẹn bản dịch Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh của ngài Cưu Ma La Thập kèm bức tranh khắc gỗ tuyệt mỹ vẽ Đức Phật thuyết pháp cho tôn giả Tu Bồ Đề. Cuối cuộn kinh ghi rõ dòng lạc khoản: Ngày 15 tháng 4 năm Hàm Thông thứ chín (tức ngày 11 tháng 5 năm 868 Công nguyên), Vương Giới kính tạo để phổ thí hồi hướng cho song thân. Cuộn Kinh Kim Cương năm 868 này (hiện lưu giữ tại Thư viện Anh ở Luân Đôn) đi trước Kinh Thánh Gutenberg của châu Âu gần sáu thế kỷ và được UNESCO công nhận là cuốn sách in có ghi niên đại hoàn chỉnh cổ nhất của loài người.

IIToàn Văn Mười Sáu Phẩm Cốt Lõi Theo Bản Dịch Cưu Ma La Thập

Bảng kinh dưới đây trình bày trọn vẹn mười sáu phẩm cốt lõi xuyên suốt mạch văn từ Phẩm 1 tới Phẩm 32 theo bản Hán dịch năm 401 của đại sư Cưu Ma La Thập và tên phẩm của Chiêu Minh Thái Tử. Cột thứ nhất ghi phiên âm Pinyin học thuật chuẩn quốc tế; cột thứ hai ghi âm Hán Việt truyền thống; cột thứ ba và thứ tư là bản dịch nghĩa tiếng Việt và tiếng Anh của thư viện.

Nghe nguyên văn, bản ghi âm người tụngGhi âm: UK Master Academy
Mười sáu phẩm cốt lõi của Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh (Taishō 235) bản dịch năm 401 của ngài Cưu Ma La Thập đối chiếu nguyên bản tiếng Phạn Vajracchedikā Prajñāpāramitā, kèm phiên âm Pinyin học thuật, âm Hán Việt và bản dịch Việt, Anh của thư viện.
CâuNguyên bản Pinyin (Taishō 235)Âm Hán Việt truyền thốngDịch nghĩa tiếng ViệtTiếng Anh
11. (I) Rúshì wǒ wén: Yīshí Fó zài Shèwèiguó Qíshù Jǐgūdú yuán, yǔ dà bǐqiū zhòng qiān èrbǎi wǔshí rén jù. Ěrshí Shìzūn shíshí, zhuó yī chí bō, rù Shèwèi dàchéng qǐshí. Yú qí chéng zhōng, cìdì qǐ yǐ, huán zhì běnchù. Fànshí jìng, shōu yī bō, xǐ zú yǐ, fū zuò ér zuò.1. [Phẩm 1 · Pháp Hội Nhân Duyên] Như thị ngã văn: Nhất thời Phật tại Xá Vệ quốc Kỳ Thụ Cấp Cô Độc viên, dữ đại tỳ khưu chúng thiên nhị bách ngũ thập nhân câu. Nhĩ thời Thế Tôn thực thời, trước y trì bát, nhập Xá Vệ đại thành khất thực. Ư kỳ thành trung, thứ đệ khất dĩ, hoàn chí bản xứ. Phạn thực ngật, thu y bát, tẩy túc dĩ, phu tọa nhi tọa.[Phẩm 1: Nhân Duyên Pháp Hội] Như vầy tôi nghe: Một thời, Đức Phật ngụ tại nước Xá Vệ (Śrāvastī), nơi rừng cây Kỳ Đà, vườn ông Cấp Cô Độc, cùng với đại chúng tỳ khưu một ngàn hai trăm năm mươi vị. Bấy giờ, đến giờ thọ thực, Đức Thế Tôn đắp y, mang bát đi vào thành lớn Xá Vệ khất thực. Trong thành ấy, sau khi tuần tự khất thực từ nhà này sang nhà khác xong, ngài trở về chỗ ngụ. Thọ trai xong, ngài cất y bát, rửa chân rồi trải tòa ngồi tĩnh tọa.[Chapter 1: The Convocation of the Assembly] Thus have I heard: At one time the Buddha was dwelling in the state of Śrāvastī, in Jeta's Grove, Anāthapiṇḍika's Park, together with a great assembly of twelve hundred and fifty bhikṣus. At that time, when the hour for the meal arrived, the World-Honored One put on his robe, took up his almsbowl, and entered the great city of Śrāvastī to beg for food. Within the city he went from house to house in sequence for alms, and then returned to his dwelling place. When he had finished his meal, he put away his robe and bowl, washed his feet, arranged his seat, and sat down.
22. (II) Shí Zhǎnglǎo Xūpútí zài dàzhòng zhōng jí cóng zuò qǐ, piān tǎn yòu jiān, yòu xī zhuó dì, hézhǎng gōngjìng ér bó Fó yán: 'Xīyǒu Shìzūn! Rúlái shàn hùniàn zhū Púsà, shàn fùzhǔ zhū Púsà. Shìzūn! Shànnánzǐ, shànnǚrén, fā ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí xīn, yīng yún hé zhù, yún hé xiángfú qí xīn?' Fó yán: 'Shànzāi, shànzāi! Xūpútí! Rú rǔ suǒ shuō, Rúlái shàn hùniàn zhū Púsà, shàn fùzhǔ zhū Púsà. Rǔ jīn dì tīng, dāng wèi rǔ shuō.'2. [Phẩm 2 · Thiện Hiện Khởi Thỉnh] Thời Trưởng lão Tu Bồ Đề tại đại chúng trung tức tùng tòa khởi, thiên đản hữu kiên, hữu tất trước địa, hợp chưởng cung kính nhi bạch Phật ngôn: 'Hy hữu Thế Tôn! Như Lai thiện hộ niệm chư Bồ Tát, thiện phó chúc chư Bồ Tát. Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhân, phát A nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm, ưng vân hà trụ, vân hà hàng phục kỳ tâm?' Phật ngôn: 'Thiện tai, thiện tai! Tu Bồ Đề! Như nhữ sở thuyết, Như Lai thiện hộ niệm chư Bồ Tát, thiện phó chúc chư Bồ Tát. Nhữ kim đế thính, đương vị nhữ thuyết.'[Phẩm 2: Thiện Hiện Thưa Hỏi] Khi ấy, Trưởng lão Tu Bồ Đề (Subhūti, dịch nghĩa là Thiện Hiện) ở trong đại chúng liền từ chỗ ngồi đứng dậy, trật áo hở vai bên phải, gối phải quỳ sát đất, chắp tay cung kính mà bạch Phật rằng: 'Hy hữu thay, bạch Thế Tôn! Như Lai khéo hộ niệm các vị Bồ Tát, khéo phó chúc các vị Bồ Tát. Bạch Thế Tôn! Người thiện nam, người thiện nữ phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác thì nên an trụ tâm như thế nào, nên hàng phục tâm mình như thế nào?' Đức Phật dạy: 'Lành thay, lành thay! Này Tu Bồ Đề! Đúng như lời ông nói, Như Lai khéo hộ niệm các Bồ Tát, khéo phó chúc các Bồ Tát. Nay ông hãy lắng nghe kỹ, ta sẽ vì ông mà giảng nói.'[Chapter 2: Subhūti's Request] Then the Elder Subhūti rose from his seat in the midst of the great assembly, bared his right shoulder, knelt upon his right knee, joined his palms in reverence, and addressed the Buddha: 'Rare indeed, World-Honored One! The Tathāgata is ever mindful of and protects the bodhisattvas, and skillfully entrusts the teaching to the bodhisattvas. World-Honored One! When good men and good women bring forth the aspiration for unsurpassed, perfect awakening (anuttarā-samyak-saṃbodhi), how should their minds abide, and how should they subdue their minds?' The Buddha said: 'Excellent, excellent, Subhūti! Just as you say, the Tathāgata is ever mindful of and protects the bodhisattvas, and skillfully entrusts the teaching to them. Listen attentively now, and I shall explain it for you.'
33. (III) Fó gào Xūpútí: 'Zhū Púsà móhēsà yīng rúshì xiángfú qí xīn! Suǒyǒu yīqiè zhòngshēng zhī lèi: ruò luǎnshēng, ruò tāishēng, ruò shīshēng, ruò huàshēng; ruò yǒusè, ruò wúsè; ruò yǒuxiǎng, ruò wúxiǎng, ruò fēiyǒuxiǎng fēiwúxiǎng, wǒ jiē lìng rù wúyú nièpán ér mièdù zhī. Rúshì mièdù wúliàng wúshù wúbiān zhòngshēng, shí wú zhòngshēng dé mièdù zhě. Hé yǐ gù? Xūpútí! Ruò Púsà yǒu wǒxiàng, rénxiàng, zhòngshēngxiàng, shòuzhěxiàng, jí fēi Púsà.'3. [Phẩm 3 · Đại Thừa Chính Tông] Phật cáo Tu Bồ Đề: 'Chư Bồ Tát ma ha tát ưng như thị hàng phục kỳ tâm! Sở hữu nhất thiết chúng sinh chi loại: nhược noãn sinh, nhược thai sinh, nhược thấp sinh, nhược hóa sinh; nhược hữu sắc, nhược vô sắc; nhược hữu tưởng, nhược vô tưởng, nhược phi hữu tưởng phi vô tưởng, ngã giai linh nhập Vô dư Niết bàn nhi diệt độ chi. Như thị diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sinh, thực vô chúng sinh đắc diệt độ giả. Hà dĩ cố? Tu Bồ Đề! Nhược Bồ Tát hữu ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng, tức phi Bồ Tát.'[Phẩm 3: Cốt Tủy Đại Thừa] Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: 'Các bậc Bồ Tát ma ha tát nên hàng phục tâm mình như vầy: Hết thảy các loài chúng sinh, dù sinh bằng trứng (noãn sinh), sinh bằng bào thai (thai sinh), sinh nơi ẩm ướt (thấp sinh) hay hóa hiện mà sinh (hóa sinh); dù có sắc chất hay không có sắc chất; dù có tâm tưởng, không có tâm tưởng, hay chẳng phải có tưởng chẳng phải không tưởng, ta đều khiến cho tất cả nhập Vô dư Niết bàn mà được độ thoát. Độ thoát vô lượng, vô số, vô biên chúng sinh như thế, nhưng thật ra không hề có một chúng sinh nào được độ thoát cả. Vì cớ sao? Này Tu Bồ Đề! Nếu Bồ Tát còn chấp có tướng cái Ta (ngã tướng), tướng người khác (nhân tướng), tướng chúng sinh (chúng sinh tướng) và tướng tuổi thọ mạng sống (thọ giả tướng), thì chẳng phải là Bồ Tát.'[Chapter 3: The Authentic Principle of the Great Vehicle] The Buddha told Subhūti: 'All bodhisattva-mahāsattvas should subdue their minds in this way: Whatever classes of sentient beings exist, whether born from eggs, born from wombs, born from moisture, or born by metamorphosis; whether with form or without form; whether with perception, without perception, or neither with nor without perception: I shall lead them all to enter Nirvāṇa without remainder and be liberated. Yet when immeasurable, countless, boundless sentient beings have thus been liberated, in truth not a single sentient being has been liberated. And why? Subhūti, if a bodhisattva holds to the mark of a self, the mark of a person, the mark of a sentient being, or the mark of a lifespan, that one is not a bodhisattva.'
44. (IV) 'Fùcì, Xūpútí! Púsà yú fǎ, yīng wú suǒ zhù, xíng yú bùshī, suǒwèi bù zhù sè bùshī, bù zhù shēng, xiāng, wèi, chù, fǎ bùshī. Xūpútí! Púsà yīng rúshì bùshī, bù zhù yú xiàng. Hé yǐ gù? Ruò Púsà bù zhù xiàng bùshī, qí fúdé bù kě sīliáng.'4. [Phẩm 4 · Diệu Hành Vô Trụ] 'Phục thứ, Tu Bồ Đề! Bồ Tát ư pháp, ưng vô sở trụ, hành ư bố thí, sở vị bất trụ sắc bố thí, bất trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp bố thí. Tu Bồ Đề! Bồ Tát ưng như thị bố thí, bất trụ ư tướng. Hà dĩ cố? Nhược Bồ Tát bất trụ tướng bố thí, kỳ phúc đức bất khả tư lường.'[Phẩm 4: Hạnh Nhiệm Mầu Không Trụ Chấp] 'Lại nữa, này Tu Bồ Đề! Bồ Tát đối với các pháp nên không có chỗ trụ chấp mà thực hành bố thí; nghĩa là không trụ chấp nơi sắc mà bố thí, không trụ chấp nơi thanh, hương, vị, xúc, pháp mà bố thí. Này Tu Bồ Đề! Bồ Tát nên bố thí như thế, không trụ chấp nơi tướng. Vì cớ sao? Nếu Bồ Tát bố thí mà không trụ chấp nơi tướng, thì phước đức của vị ấy rộng lớn như hư không mười phương chẳng thể suy lường được.'[Chapter 4: Wondrous Practice Without Abiding] 'Furthermore, Subhūti, in regard to all things a bodhisattva should practice generosity without abiding anywhere: that is to say, practicing generosity without abiding in form, and practicing generosity without abiding in sound, odor, taste, touch or mental objects. Subhūti, a bodhisattva should practice generosity in this way, without abiding in any mark. And why? If a bodhisattva practices generosity without abiding in marks, his merit and virtue are as immeasurable as open space.'
55. (V) 'Xūpútí! Yú yì yún hé? Kě yǐ shēnxiàng jiàn Rúlái fǒu?' 'Bù yě, Shìzūn! Bù kě yǐ shēnxiàng dé jiàn Rúlái. Hé yǐ gù? Rúlái suǒ shuō shēnxiàng, jí fēi shēnxiàng.' Fó gào Xūpútí: 'Fán suǒyǒu xiàng, jiē shì xūwàng; ruò jiàn zhū xiàng fēi xiàng, jí jiàn Rúlái.'5. [Phẩm 5 · Như Lý Thực Kiến] 'Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Khả dĩ thân tướng kiến Như Lai phủ?' 'Phất dã, Thế Tôn! Bất khả dĩ thân tướng đắc kiến Như Lai. Hà dĩ cố? Như Lai sở thuyết thân tướng, tức phi thân tướng.' Phật cáo Tu Bồ Đề: 'Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng; nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai.'[Phẩm 5: Thấy Chân Thật Đúng Theo Lý] 'Này Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Có thể lấy tướng mạo nơi thân hình để thấy được Như Lai chăng?' Tu Bồ Đề thưa: 'Thưa không, bạch Thế Tôn! Không thể lấy tướng mạo nơi thân hình mà thấy được Như Lai. Vì cớ sao? Thân tướng mà Như Lai nói đó tức chẳng phải là thân tướng thật có.' Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: 'Phàm những gì có hình tướng đều là hư vọng; nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng cố định thật có, tức thấy được Như Lai.'[Chapter 5: Seeing Truly According to Principle] 'Subhūti, what do you think? Can the Tathāgata be seen by means of bodily marks?' 'No, World-Honored One, the Tathāgata cannot be seen by means of bodily marks. And why? Because what the Tathāgata speaks of as bodily marks are not fixed bodily marks.' The Buddha told Subhūti: 'Whatever has marks is all delusive and unreal; if one sees all marks as non-marks, one directly sees the Tathāgata.'
66. (VI) Xūpútí bó Fó yán: 'Shìzūn! Pō yǒu zhòngshēng, dé wén rúshì yánshuō zhāngjù, shēng shíxìn fǒu?' Fó gào Xūpútí: 'Mò zuò shì shuō! Rúlái miè hòu, hòu wǔbǎi suì, yǒu chíjiè xiūfú zhě, yú cǐ zhāngjù néng shēng xìnxīn, yǐ cǐ wéi shí... Shì zhū zhòngshēng wú fù wǒxiàng, rénxiàng, zhòngshēngxiàng, shòuzhěxiàng; wú fǎxiàng, yì wú fēifǎxiàng... Shìgù bù yīng qǔ fǎ, bù yīng qǔ fēifǎ. Yǐ shì yì gù, Rúlái cháng shuō: Rǔ děng bǐqiū, zhī wǒ shuōfǎ, rú fá yù zhě; fǎ shàng yīng shě, hékuàng fēifǎ!'6. [Phẩm 6 · Chính Tín Hy Hữu] Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: 'Thế Tôn! Phả hữu chúng sinh, đắc văn như thị ngôn thuyết chương cú, sinh thực tín phủ?' Phật cáo Tu Bồ Đề: 'Mạc tác thị thuyết! Như Lai diệt hậu, hậu ngũ bách tuế, hữu trì giới tu phúc giả, ư thử chương cú năng sinh tín tâm, dĩ thử vi thực... Thị chư chúng sinh vô phục ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng; vô pháp tướng, diệc vô phi pháp tướng... Thị cố bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp. Dĩ thị nghĩa cố, Như Lai thường thuyết: Nhữ đẳng tỳ khưu, tri ngã thuyết pháp, như phạt dụ giả; pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp!'[Phẩm 6: Lòng Tin Chân Chính Hiếm Có] Tu Bồ Đề bạch Phật: 'Bạch Thế Tôn! Liệu có chúng sinh nào nghe những lời giảng và câu văn như thế này mà sinh khởi lòng tin chân thật chăng?' Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: 'Đừng nói như thế! Sau khi Như Lai diệt độ, vào thời năm trăm năm sau, có những người biết giữ giới và tu phước, đối với những câu kinh này có thể sinh lòng tin nhận và lấy đây làm chân thật... Các chúng sinh ấy không còn chấp ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng; không chấp tướng pháp mà cũng không chấp tướng phi pháp... Cho nên không được chấp giữ pháp, cũng không được chấp giữ phi pháp. Vì nghĩa ấy nên Như Lai thường nói: Này các tỳ khưu, hãy biết giáo pháp ta nói giống như chiếc bè qua sông; chính pháp còn phải xả bỏ, huống chi là phi pháp!'[Chapter 6: The Rarity of True Faith] Subhūti addressed the Buddha: 'World-Honored One, will there be sentient beings who, upon hearing such words and phrases as these, give rise to true faith?' The Buddha told Subhūti: 'Do not speak thus! Even in the last five hundred years after the Tathāgata's passing, there will be those who observe moral precepts and cultivate merit who, toward these phrases, will give rise to faith and recognize them as truth... Such sentient beings no longer cling to the mark of a self, a person, a sentient being or a lifespan; nor do they cling to the mark of dharmas or the mark of non-dharmas... Therefore one should neither grasp at dharmas nor grasp at non-dharmas. For this reason the Tathāgata constantly teaches: Bhikṣus, know that the Dharma I expound is like the simile of a raft; even wholesome dharmas must be relinquished, how much more so unwholesome non-dharmas!'
77. (VII) 'Xūpútí! Yú yì yún hé? Rúlái dé ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí yé? Rúlái yǒu suǒ shuōfǎ yé?' Xūpútí yán: 'Rú wǒ jiě Fó suǒ shuō yì, wú yǒu dìng fǎ míng ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí, yì wú yǒu dìng fǎ Rúlái kě shuō. Hé yǐ gù? Rúlái suǒ shuō fǎ, jiē bù kě qǔ, bù kě shuō, fēi fǎ, fēi fēifǎ. Suǒyǐ zhě hé? Yīqiè Xiánshèng, jiē yǐ wúwéi fǎ ér yǒu chābié.'7. [Phẩm 7 · Vô Đắc Vô Thuyết] 'Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Như Lai đắc A nậu đa la tam miệu tam bồ đề da? Như Lai hữu sở thuyết pháp da?' Tu Bồ Đề ngôn: 'Như ngã giải Phật sở thuyết nghĩa, vô hữu định pháp danh A nậu đa la tam miệu tam bồ đề, diệc vô hữu định pháp Như Lai khả thuyết. Hà dĩ cố? Như Lai sở thuyết pháp, giai bất khả thủ, bất khả thuyết, phi pháp, phi phi pháp. Sở dĩ giả hà? Nhất thiết Hiền Thánh, giai dĩ vô vi pháp nhi hữu sai biệt.'[Phẩm 7: Không Có Pháp Đắc, Không Có Pháp Nói] 'Này Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Như Lai có đắc quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác chăng? Như Lai có pháp nào để thuyết giảng chăng?' Tu Bồ Đề thưa: 'Theo như con hiểu nghĩa lời Phật dạy, không có một pháp cố định nào gọi là Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, cũng không có một pháp cố định nào để Như Lai có thể thuyết giảng. Vì cớ sao? Pháp mà Như Lai nói đều không thể nắm bắt chấp thủ, không thể đóng khung trong ngôn từ, chẳng phải pháp hữu tướng mà cũng chẳng phải phi pháp hư vô. Bởi vì sao? Hết thảy các bậc Hiền Thánh đều nương nơi pháp Vô vi mà có sự phân biệt quả vị sâu cạn.'[Chapter 7: Nothing Attained, Nothing Spoken] 'Subhūti, what do you think? Has the Tathāgata attained unsurpassed, perfect awakening? Does the Tathāgata have any fixed dharma to expound?' Subhūti replied: 'As I understand the meaning of what the Buddha teaches, there is no fixed dharma called unsurpassed, perfect awakening, nor is there any fixed dharma that the Tathāgata can expound. And why? Because the dharmas expounded by the Tathāgata cannot be grasped and cannot be confined to words; they are neither substantial dharmas nor nihilistic non-dharmas. And why is this so? Because all Worthies and Noble Sages are distinguished by way of the Unconditioned Dharma.'
88. (X) 'Xūpútí! Púsà zhuāngyán Fódù, jí fēi zhuāngyán, shì míng zhuāngyán. Shìgù Xūpútí, zhū Púsà móhēsà yīng rúshì shēng qīngjìng xīn, bù yīng zhù sè shēng xīn, bù yīng zhù shēng, xiāng, wèi, chù, fǎ shēng xīn, yīng wú suǒ zhù ér shēng qí xīn.'8. [Phẩm 10 · Trang Nghiêm Tịnh Độ] 'Tu Bồ Đề! Bồ Tát trang nghiêm Phật độ, tức phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm. Thị cố Tu Bồ Đề, chư Bồ Tát ma ha tát ưng như thị sinh thanh tịnh tâm, bất ưng trụ sắc sinh tâm, bất ưng trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp sinh tâm, ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm.'[Phẩm 10: Trang Nghiêm Cõi Tịnh Độ] 'Này Tu Bồ Đề! Bồ Tát trang nghiêm cõi Phật tức chẳng phải là trang nghiêm hữu tướng, thế mới gọi là trang nghiêm chân thật. Cho nên, này Tu Bồ Đề, các bậc Bồ Tát ma ha tát nên phát sinh tâm thanh tịnh như vầy: không nên trụ chấp vào sắc mà sinh tâm, không nên trụ chấp vào thanh, hương, vị, xúc, pháp mà sinh tâm; hãy không trụ chấp vào bất cứ đâu mà phát sinh tâm ấy (Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm)!'[Chapter 10: Adorning the Pure Land] 'Subhūti, a bodhisattva's adornment of Buddha-lands is not a material adornment; therefore it is called true adornment. Therefore, Subhūti, all bodhisattva-mahāsattvas should give rise to a pure mind in this way: they should not give rise to a mind abiding in form, nor should they give rise to a mind abiding in sound, odor, taste, touch or mental objects; they should give rise to that mind without abiding anywhere!'
99. (XIII) Ěrshí Xūpútí bó Fó yán: 'Shìzūn! Dāng hé míng cǐ jīng, wǒ děng yún hé fèngchí?' Fó gào Xūpútí: 'Shì jīng míng wéi Jīngāng Bōrě Bōluómì, yǐ shì míngzì, rǔ dāng fèngchí. Suǒyǐ zhě hé? Xūpútí! Fó shuō Bōrě Bōluómì, jí fēi Bōrě Bōluómì, shì míng Bōrě Bōluómì. Xūpútí! Yú yì yún hé? Rúlái yǒu suǒ shuōfǎ fǒu?' Xūpútí bó Fó yán: 'Shìzūn! Rúlái wú suǒ shuō.'9. [Phẩm 13 · Như Pháp Thụ Trì] Nhĩ thời Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: 'Thế Tôn! Đương hà danh thử kinh, ngã đẳng vân hà phụng trì?' Phật cáo Tu Bồ Đề: 'Thị kinh danh vi Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật, dĩ thị danh tự, nhữ đương phụng trì. Sở dĩ giả hà? Tu Bồ Đề! Phật thuyết Bát Nhã Ba La Mật, tức phi Bát Nhã Ba La Mật, thị danh Bát Nhã Ba La Mật. Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Như Lai hữu sở thuyết pháp phủ?' Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: 'Thế Tôn! Như Lai vô sở thuyết.'[Phẩm 13: Thọ Trì Đúng Theo Pháp] Bấy giờ, Tu Bồ Đề bạch Phật rằng: 'Bạch Thế Tôn! Kinh này đặt tên là gì, và chúng con nên phụng trì như thế nào?' Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: 'Kinh này có tên là Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật; với tên gọi ấy, các ông hãy phụng trì. Bởi vì sao? Này Tu Bồ Đề! Bát Nhã Ba La Mật mà Phật nói tức chẳng phải là một pháp cố định tên Bát Nhã Ba La Mật, cho nên mới tạm gọi tên là Bát Nhã Ba La Mật. Này Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Như Lai có pháp cố định nào để nói chăng?' Tu Bồ Đề bạch Phật: 'Bạch Thế Tôn! Như Lai không có pháp cố định nào để nói.'[Chapter 13: Receiving and Upholding According to Dharma] Then Subhūti addressed the Buddha: 'World-Honored One, by what name shall this scripture be known, and how should we receive and uphold it?' The Buddha told Subhūti: 'This scripture is named the Diamond Perfection of Wisdom (Vajracchedikā Prajñāpāramitā); by this name you should receive and uphold it. And why? Subhūti, what the Buddha speaks of as the Perfection of Wisdom is not a fixed thing called the Perfection of Wisdom; therefore it is called the Perfection of Wisdom. Subhūti, what do you think? Is there any fixed dharma spoken by the Tathāgata?' Subhūti replied: 'World-Honored One, the Tathāgata has nothing fixed that is spoken.'
1010. (XIV) Ěrshí Xūpútí wén shuō shì jīng, shēn jiě yìqù, tìlèi bēiqì, ér bó Fó yán: 'Xīyǒu Shìzūn! Fó shuō rúshì shénshēn jīngdiǎn, wǒ cóng xī lái suǒ dé huìyǎn, wèi céng dé wén rúshì zhī jīng...' Fó gào Xūpútí: 'Rúshì, rúshì!... Rúlái xī wéi Gēlì wáng gējiě shēntǐ, wǒ yú ěrshí, wú wǒxiàng, wú rénxiàng, wú zhòngshēngxiàng, wú shòuzhěxiàng. Hé yǐ gù? Wǒ yú wǎngxī jiéjié zhījiě shí, ruò yǒu wǒxiàng, rénxiàng, zhòngshēngxiàng, shòuzhěxiàng, yīng shēng chēnhèn.'10. [Phẩm 14 · Ly Tướng Tịch Diệt] Nhĩ thời Tu Bồ Đề văn thuyết thị kinh, thâm giải nghĩa thú, thế lệ bi khấp, nhi bạch Phật ngôn: 'Hy hữu Thế Tôn! Phật thuyết như thị thâm thâm kinh điển, ngã tùng tích lai sở đắc tuệ nhãn, vị tằng đắc văn như thị chi kinh...' Phật cáo Tu Bồ Đề: 'Như thị, như thị!... Như Lai tích vi Ca Lợi vương cát giải thân thể, ngã ư nhĩ thời, vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sinh tướng, vô thọ giả tướng. Hà dĩ cố? Ngã ư vãng tích tiết tiết chi giải thời, nhược hữu ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng, ưng sinh sân hận.'[Phẩm 14: Lìa Tướng Vắng Lặng] Bấy giờ, tôn giả Tu Bồ Đề nghe thuyết kinh này, thấu hiểu sâu xa ý nghĩa thâm trầm, liền rơi lệ xúc động mà bạch Phật rằng: 'Hy hữu thay, bạch Thế Tôn! Đức Phật thuyết bộ kinh điển thâm sâu như thế này, từ ngày con đắc tuệ nhãn tới nay chưa từng được nghe bộ kinh nào như vậy...' Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: 'Đúng thế, đúng thế!... Thuở xưa khi Như Lai bị vua Ca Lợi (Kālinga) cắt xẻo thân thể từng mảnh, ngay trong lúc ấy ta không hề có ngã tướng, không có nhân tướng, không có chúng sinh tướng, không có thọ giả tướng. Vì cớ sao? Trong thuở xưa khi chân tay thân thể bị cắt rời từng đốt ấy, giả sử ta còn chấp có ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng thì ắt đã khởi lòng sân hận rồi.'[Chapter 14: Tranquil Extinction Free of Marks] Then Subhūti, hearing this scripture expounded and penetrating deeply into its meaning, was moved to tears and addressed the Buddha: 'Rare indeed, World-Honored One! Since I attained the Eye of Wisdom in days past, I have never before heard so profound a scripture as this...' The Buddha told Subhūti: 'So it is, so it is!... In a past life when the Tathāgata had his body cut limb from limb by King Kali (Kālinga), at that very time I had no mark of a self, no mark of a person, no mark of a sentient being, and no mark of a lifespan. And why? In that past time when my limbs were being severed joint by joint, if I had held to the mark of a self, a person, a sentient being or a lifespan, anger and hatred would surely have arisen in me.'
1111. (XVII) 'Xūpútí! Shí wú yǒu fǎ fā ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí xīn zhě... Rúlái zhě, jí zhū fǎ rú yì. Ruò yǒu rén yán: Rúlái dé ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí. Xūpútí! Shí wú yǒu fǎ Fó dé ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí. Xūpútí! Fó suǒ dé ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí, yú shì zhōng wú shí wú xū. Shìgù Rúlái shuō yīqiè fǎ jiē shì Fófǎ. Xūpútí! Suǒ yán yīqiè fǎ zhě, jí fēi yīqiè fǎ, shìgù míng yīqiè fǎ.'11. [Phẩm 17 · Cứu Cánh Vô Ngã] 'Tu Bồ Đề! Thực vô hữu pháp phát A nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm giả... Như Lai giả, tức chư pháp như nghĩa. Nhược hữu nhân ngôn: Như Lai đắc A nậu đa la tam miệu tam bồ đề. Tu Bồ Đề! Thực vô hữu pháp Phật đắc A nậu đa la tam miệu tam bồ đề. Tu Bồ Đề! Phật sở đắc A nậu đa la tam miệu tam bồ đề, ư thị trung vô thực vô hư. Thị cố Như Lai thuyết nhất thiết pháp giai thị Phật pháp. Tu Bồ Đề! Sở ngôn nhất thiết pháp giả, tức phi nhất thiết pháp, thị cố danh nhất thiết pháp.'[Phẩm 17: Rốt Ráo Vô Ngã] 'Này Tu Bồ Đề! Thật không có một pháp cố định riêng biệt nào gọi là người phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác... Hai chữ Như Lai có nghĩa là tính chân như của hết thảy các pháp. Nếu có người nói rằng Như Lai đắc được một vật gọi là Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, thì này Tu Bồ Đề, thật không có pháp nào từ ngoài mà Phật đắc được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác mà Phật chứng ngộ, ở trong đó không có thật tướng chấp thủ mà cũng không phải hư dối. Cho nên Như Lai nói hết thảy các pháp đều là Phật pháp. Này Tu Bồ Đề! Cái gọi là hết thảy các pháp đó tức chẳng phải là hết thảy các pháp cố định, cho nên mới gọi là hết thảy các pháp.'[Chapter 17: Ultimate Non-Self] 'Subhūti, in truth there is no independently existing entity that brings forth the aspiration for unsurpassed, perfect awakening... The name Tathāgata signifies the Suchness (tathatā) of all dharmas. If anyone says that the Tathāgata has acquired unsurpassed, perfect awakening, Subhūti, in truth there is no external dharma by which the Buddha attained unsurpassed, perfect awakening. In the unsurpassed, perfect awakening realized by the Buddha, there is neither grasping at substantiality nor falsehood. Therefore the Tathāgata declares that all dharmas are Buddha-dharmas. Subhūti, what are called all dharmas are not fixed dharmas; therefore they are called all dharmas.'
1212. (XVIII) 'Xūpútí! Yú yì yún hé? Rúlái yǒu ròuyǎn fǒu?... Yǒu tiānyǎn, huìyǎn, fǎyǎn, Fóyǎn fǒu?' 'Rúshì, Shìzūn! Rúlái yǒu Fóyǎn.'... 'Xūpútí! Guòqù xīn bù kě dé, xiànzài xīn bù kě dé, wèilái xīn bù kě dé.'12. [Phẩm 18 · Nhất Thể Đồng Quán] 'Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Như Lai hữu nhục nhãn phủ?... Hữu thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn, Phật nhãn phủ?' 'Như thị, Thế Tôn! Như Lai hữu Phật nhãn.'... 'Tu Bồ Đề! Quá khứ tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc.'[Phẩm 18: Quán Chiếu Đồng Một Bản Thể] 'Này Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Như Lai có Nhục nhãn chăng?... Như Lai có Thiên nhãn, Tuệ nhãn, Pháp nhãn và Phật nhãn chăng?' Tu Bồ Đề thưa: 'Đúng như vậy, bạch Thế Tôn! Như Lai có đầy đủ cả năm mắt cho tới Phật nhãn.'... Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: 'Tâm quá khứ chẳng thể nắm bắt được, tâm hiện tại chẳng thể nắm bắt được, tâm vị lai cũng chẳng thể nắm bắt được (Tam tâm bất khả đắc).'[Chapter 18: Contemplating All in One Body] 'Subhūti, what do you think? Does the Tathāgata possess the physical eye?... Does he possess the divine eye, the wisdom eye, the Dharma eye and the Buddha eye?' 'So it is, World-Honored One! The Tathāgata possesses all five eyes up to the Buddha eye.'... The Buddha told Subhūti: 'Past mind cannot be grasped, present mind cannot be grasped, and future mind cannot be grasped.'
1313. (XXIII) 'Fùcì, Xūpútí! Shì fǎ píngděng, wú yǒu gāoxià, shì míng ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí; yǐ wú wǒ, wú rén, wú zhòngshēng, wú shòuzhě, xiū yīqiè shànfǎ, jí dé ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí. Xūpútí! Suǒ yán shànfǎ zhě, Rúlái shuō jí fēi shànfǎ, shì míng shànfǎ.'13. [Phẩm 23 · Tịnh Tâm Hành Thiện] 'Phục thứ, Tu Bồ Đề! Thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ, thị danh A nậu đa la tam miệu tam bồ đề; dĩ vô ngã, vô nhân, vô chúng sinh, vô thọ giả, tu nhất thiết thiện pháp, tức đắc A nậu đa la tam miệu tam bồ đề. Tu Bồ Đề! Sở ngôn thiện pháp giả, Như Lai thuyết tức phi thiện pháp, thị danh thiện pháp.'[Phẩm 23: Tâm Thanh Tịnh Làm Lành] 'Lại nữa, này Tu Bồ Đề! Pháp ấy bình đẳng tuyệt đối, không hề có cao hay thấp, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác; lấy tâm không chấp ngã, không chấp nhân, không chấp chúng sinh, không chấp thọ giả mà tu tập hết thảy các pháp lành (thiện pháp), thì liền chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Này Tu Bồ Đề! Cái gọi là pháp lành đó, Như Lai nói tức chẳng phải là tướng pháp lành để chấp giữ, thế mới thật gọi là pháp lành.'[Chapter 23: Practicing Good with a Pure Mind] 'Furthermore, Subhūti, this Dharma is utterly equal, with neither high nor low: this is called unsurpassed, perfect awakening. By cultivating all wholesome dharmas while free from the mark of a self, a person, a sentient being or a lifespan, one realizes unsurpassed, perfect awakening. Subhūti, what are called wholesome dharmas the Tathāgata declares are not fixed marks of wholesome dharmas; therefore they are called wholesome dharmas.'
1414. (XXVI) Ěrshí Shìzūn ér shuō jì yán: 'Ruò yǐ sè jiàn wǒ, yǐ yīnshēng qiú wǒ, shì rén xíng xiédào, bù néng jiàn Rúlái.'14. [Phẩm 26 · Pháp Thân Phi Tướng] Nhĩ thời Thế Tôn nhi thuyết kệ ngôn: 'Nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã, thị nhân hành lối chấp tướng sai lệch, bất năng kiến Như Lai.'[Phẩm 26: Pháp Thân Chẳng Phải Tướng] Bấy giờ, Đức Thế Tôn nói bài kệ rằng: 'Nếu ai lấy sắc tướng bên ngoài mà muốn thấy ta, lấy âm thanh bên ngoài mà tìm cầu ta, người ấy đang đi trên con đường lệch lạc (lối chấp tướng sai lệch), chẳng thể nào thấy được chân thân Như Lai.'[Chapter 26: The Dharma-Body Is Not a Mark] At that time the World-Honored One spoke this verse: 'Whoever seeks to see me through outward form, or seeks me through outward sound, walks on a mistaken path and cannot see the Tathāgata.'
1515. (XXIX) 'Xūpútí! Ruò yǒu rén yán: Rúlái ruò lái, ruò qù, ruò zuò, ruò wò, shì rén bù jiě wǒ suǒ shuō yì. Hé yǐ gù? Rúlái zhě, wú suǒ cóng lái, yì wú suǒ qù, gù míng Rúlái.'15. [Phẩm 29 · Uy Nghi Tịch Tĩnh] 'Tu Bồ Đề! Nhược hữu nhân ngôn: Như Lai nhược lai, nhược khứ, nhược tọa, nhược ngọa, thị nhân bất giải ngã sở thuyết nghĩa. Hà dĩ cố? Như Lai giả, vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ, cố danh Như Lai.'[Phẩm 29: Oai Nghi Vắng Lặng] 'Này Tu Bồ Đề! Nếu có người nói rằng Như Lai có đến, có đi, có ngồi, có nằm, thì người ấy chưa hiểu nghĩa lời ta dạy. Vì cớ sao? Như Lai nghĩa là không từ đâu mà đến, cũng không đi về đâu, cho nên mới gọi là Như Lai.'[Chapter 29: Serene and Quiet Deportment] 'Subhūti, if anyone says that the Tathāgata comes or goes, sits or lies down, that person does not understand the meaning of what I teach. And why? Because the Tathāgata comes from nowhere and goes nowhere; therefore he is called the Tathāgata.'
1616. (XXXII) 'Yīqiè yǒuwéi fǎ, rú mèng huǎn pào yǐng, rú lù yì rú diàn, yīng zuò rúshì guān.' Fó shuō shì jīng yǐ, Zhǎnglǎo Xūpútí jí zhū bǐqiū, bǐqiūní, yōupósài, yōupóyí, yīqiè shìjiān tiān, rén, āxiūluó, wén Fó suǒ shuō, jiē dà huānxǐ, xìnshòu fèngxíng.16. [Phẩm 32 · Ứng Hóa Phi Chân] 'Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh, như lộ diệc như điện, ưng tác như thị quán.' Phật thuyết thị kinh dĩ, Trưởng lão Tu Bồ Đề cập chư tỳ khưu, tỳ khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà di, nhất thiết thế gian thiên, nhân, a tu la, văn Phật sở thuyết, giai đại hoan hỷ, tín thụ phụng hành.[Phẩm 32: Ứng Hóa Chẳng Phải Chân Thật] 'Hết thảy các pháp hữu vi do duyên tạo tác đều như chiêm bao (mộng), như trò huyễn thuật (huyễn), như bọt nước (bào), như bóng hình (ảnh), như hạt sương mai (lộ) và cũng như ánh chớp (điện): hãy thường quán chiếu đúng như vậy!' Khi Đức Phật thuyết kinh này xong, Trưởng lão Tu Bồ Đề cùng các vị tỳ khưu, tỳ khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà di, và hết thảy trời, người, a tu la trong thế gian nghe lời Phật dạy đều vô cùng hoan hỷ, tin nhận và vâng giữ thực hành.[Chapter 32: Manifestations Are Not Ultimate Reality] 'All conditioned phenomena are like a dream, an illusion, a bubble, a shadow, like dew and also like a flash of lightning: thus should you contemplate them!' When the Buddha had finished expounding this scripture, the Elder Subhūti, together with the bhikṣus, bhikṣuṇīs, upāsakas, upāsikās, and all the worlds of devas, humans and asuras, hearing what the Buddha had spoken, were all filled with great joy, accepted it in faith, and put it into practice.

Bảng khảo cứu đối chiếu Phạn bản Vajracchedikā và sáu bản Hán dịch

Trong lịch sử dịch thuật kinh điển Phật giáo từ tiếng Phạn sang chữ Hán, Vajracchedikā Prajñāpāramitā là một trong số ít văn bản được cả hai đại dịch sư vĩ đại nhất là Cưu Ma La Thập (năm 401, lối dịch ý hàm súc tuyệt mỹ) và Huyền Trang (năm 648, lối dịch sát từng thành tố ngữ pháp Phạn văn) cùng phiên dịch. Bảng dưới đây đối chiếu sáu thuật ngữ và mệnh đề cốt lõi giữa bản Phạn văn, bản Cưu Ma La Thập và bản Huyền Trang.

Đối chiếu ngữ văn học giữa nguyên bản tiếng Phạn Vajracchedikā Prajñāpāramitā, bản Cưu Ma La Thập (Taishō 235) và bản Huyền Trang (Taishō 220)
Vị trí phẩmBản Cưu Ma La Thập (401)Nguyên bản tiếng Phạn & Bản Huyền Trang (648)Phân tích ngữ pháp và tư tưởng Bát nhã
Nhan đề kinh (Phẩm 13)Jīngāng Bōrě Bōluómì Jīng (Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh)Phạn: Vajracchedikā Prajñāpāramitā; Huyền Trang dịch: Năng Đoạn Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh.Chữ cchedikā trong tiếng Phạn là tính từ giống cái bổ nghĩa cho Prajñāpāramitā (trí tuệ có năng lực chặt đứt như kim cương). Cưu Ma La Thập lược chữ đoạn để tên kinh cô đọng mạnh mẽ.
Bốn tướng chấp (Phẩm 3, 6, 14)Wǒxiàng, rénxiàng, zhòngshēngxiàng, shòuzhěxiàng (Ngã, Nhân, Chúng sinh, Thọ giả tướng)Phạn: ātma-saṃjñā, sattva-saṃjñā, jīva-saṃjñā, pudgala-saṃjñā.Chữ saṃjñā trong tiếng Phạn vừa là tri giác (tưởng) vừa là dấu hiệu khái niệm (tướng). Bốn từ Phạn ātman, sattva, jīva, pudgala bao quát mọi khái niệm về linh hồn và bản ngã trong triết học Ấn Độ cổ đại.
Câu tâm yếu (Phẩm 10)Yīng wú suǒ zhù ér shēng qí xīn (Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm)Phạn: na kvacit pratiṣṭhitaṃ cittam utpādayitavyam (không nên phát khởi một tâm trụ đọng ở bất cứ nơi đâu).Động từ phân từ apratiṣṭhita (vô sở trụ, không bám đọng) đi với cittam utpādayitavyam (nên phát khởi tâm): tâm vẫn sinh khởi hoạt dụng cứu đời nhưng không dính mắc vào sáu trần.
Tiền thân tiên nhân (Phẩm 14)Gēlì wáng gējiě shēntǐ (Vua Ca Lợi cắt xẻo thân thể)Phạn: Kalirājā (Vua Kali, nghĩa là vua hung bạo xứ Kālinga); truyện tiền thân Tiên nhân Nhẫn Nhục (Kṣāntivādin Jātaka).Chứng minh rằng từ bi và nhẫn nhục chân chính không phải sự gồng mình chịu đựng trong ấm ức, mà tự nhiên lưu xuất từ trí tuệ thấy rõ tính vô ngã của tứ tướng.
Kệ Pháp thân (Phẩm 26)4 câu ngũ ngôn: Ruò yǐ sè jiàn wǒ, yǐ yīnshēng qiú wǒ...Bản Phạn và bản Bồ Đề Lưu Chi (Taishō 236) có 2 khổ kệ (8 câu): thêm 4 câu khẳng định bậc giác ngộ chỉ có thể được thấy qua Pháp tánh (dharmato buddho draṣṭavyaḥ), mà Pháp thân thì vượt ngoài thức phân biệt.Bốn câu dịch của Cưu Ma La Thập cô đọng như một công án Thiền, cảnh tỉnh người tu không đồng nhất Pháp thân vô tướng với hình tượng vật chất hay tiếng tụng bề ngoài.
Kệ kết kinh (Phẩm 32)6 phép ví dụ (Lục như): mộng, huyễn, bào, ảnh, lộ, điệnBản Phạn (Max Müller) và bản Nghĩa Tịnh (Taishō 239) có 9 phép ví dụ (Cửu dụ): ngôi sao buổi sớm (tārakā), tật hoa mắt (timira), ngọn đèn (dīpa), trò huyễn (māyā), sương mai (avaśyāya), bọt nước (budbuda), giấc mộng (svapna), ánh chớp (vidyut) và đám mây (abhra).Ngài Cưu Ma La Thập tinh luyện thành bài kệ bốn câu năm chữ gồm 6 hình ảnh quen thuộc nhất (Lục như kệ), trở thành bài kệ khép lại bộ kinh nổi tiếng nhất lịch sử Phật giáo Đông Á.

IIIGiải Nghĩa Chi Tiết Mười Sáu Phẩm Cốt Lõi Và Tư Tưởng Thiền Học

Mười sáu phẩm cốt lõi dưới đây dẫn người đọc đi trọn hành trình của Kinh Kim Cương: mở ra từ cảnh Đức Phật đắp y mang bát đi xin ăn và rửa chân ngồi xuống giữa đời thường (phẩm 1), nêu câu hỏi về cách an trụ và hàng phục tâm (phẩm 2), rồi dùng lưỡi gươm Bát nhã lần lượt tháo gỡ bốn lớp chấp trước từ thô tới tế: chấp vào đối tượng chúng sinh được độ (phẩm 3), chấp vào công đức bố thí (phẩm 4), chấp vào hình tướng sắc thân của Phật (phẩm 5), chấp vào chính giáo pháp của Phật như người qua sông còn vác chiếc bè trên vai (phẩm 6 và 7), để rồi bừng nở thành cái tâm Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm (phẩm 10), vượt qua cả thời gian ba đời (phẩm 18), thực hành hết thảy thiện pháp trong tâm bình đẳng vô ngã (phẩm 23) và quán chiếu vạn pháp hữu vi nhẹ nhàng như sương mai ánh chớp (phẩm 32).

1. [Phẩm 1] Rúshì wǒ wén: Yīshí Fó zài Shèwèiguó Qíshù Jǐgūdú yuán, yǔ dà bǐqiū zhòng qiān èrbǎi wǔshí rén jù. Ěrshí Shìzūn shíshí, zhuó yī chí bō, rù Shèwèi dàchéng qǐshí. Yú qí chéng zhōng, cìdì qǐ yǐ, huán zhì běnchù. Fànshí jìng, shōu yī bō, xǐ zú yǐ, fū zuò ér zuò.
1. [Phẩm 1 · Pháp Hội Nhân Duyên] Như thị ngã văn: Nhất thời Phật tại Xá Vệ quốc Kỳ Thụ Cấp Cô Độc viên... Nhĩ thời Thế Tôn thực thời, trước y trì bát, nhập Xá Vệ đại thành khất thực... thu y bát, tẩy túc dĩ, phu tọa nhi tọa.

Khác hẳn nhiều bộ kinh Đại thừa khác thường mở màn bằng cảnh hào quang phóng chiếu làm rung động mười phương cõi nước hay hàng vạn Bồ Tát bay đến từ hư không, Kinh Kim Cương mở đầu bằng một cảnh tượng bình dị đến tột cùng: đến giờ ăn trưa, Đức Phật đắp y, bưng bình bát đi bộ vào thành Xá Vệ, tuần tự đi xin ăn từ nhà này sang nhà khác không phân biệt giàu nghèo (thứ đệ khất dĩ), rồi quay về tịnh xá Kỳ Viên ăn cơm, cất y bát, tự mình rửa chân dính bụi đường rồi trải tọa cụ ngồi tĩnh lặng.

Tại sao bộ kinh bàn về trí tuệ Bát nhã cao siêu nhất lại mở đầu bằng chuyện mặc áo, đi bộ, ăn cơm và rửa chân? Các đại sư Thiền tông từ Lục Tổ Huệ Năng tới Phật hoàng Trần Nhân Tông đều chỉ rõ: Phật pháp bất ly thế gian giác. Đạo lý tối thượng không nằm ở thần thông kỳ dị tách rời đời sống, mà hiển lộ ngay trong từng cử chỉ mặc áo, ăn cơm, rửa chân với tâm hoàn toàn tỉnh thức, bình đẳng (thứ đệ khất) và không vướng bận. Hiểu được phẩm 1 thì đã nắm được một nửa tinh thần của toàn bộ Kinh Kim Cương.

2. [Phẩm 2] Shí Zhǎnglǎo Xūpútí zài dàzhòng zhōng jí cóng zuò qǐ... 'Shìzūn! Shànnánzǐ, shànnǚrén, fā ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí xīn, yīng yún hé zhù, yún hé xiángfú qí xīn?' Fó yán: 'Shànzāi, shànzāi! Xūpútí!... Rǔ jīn dì tīng, dāng wèi rǔ shuō.'
2. [Phẩm 2 · Thiện Hiện Khởi Thỉnh] Thời Trưởng lão Tu Bồ Đề tại đại chúng trung tức tùng tòa khởi... 'Thiện nam tử, thiện nữ nhân, phát A nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm, ưng vân hà trụ, vân hà hàng phục kỳ tâm?'...

Người đứng ra thưa hỏi trong hội này là Trưởng lão Tu Bồ Đề (Subhūti, dịch nghĩa là Thiện Hiện hay Không Sinh), vị đệ tử được tôn xưng là Giải Không đệ nhất trong mười đại đệ tử của Đức Phật. Chính nhờ con mắt thấu suốt sự giản dị phi thường của Đức Phật trong phẩm 1 mà Tu Bồ Đề thốt lên lời tán thán Hy hữu Thế Tôn! rồi đặt câu hỏi mở khóa toàn bộ bộ kinh: một người nam hay người nữ khi đã phát tâm Vô thượng Bồ đề (A nậu đa la tam miệu tam bồ đề) thì nên an trụ tâm ở đâu (ưng vân hà trụ) và làm sao hàng phục được tâm vọng tưởng (vân hà hàng phục kỳ tâm)?

Hai câu hỏi ấy thực chất là một: tâm sở dĩ loạn động cần phải hàng phục chính là vì nó cứ tìm chỗ bên ngoài để bám trụ; khi biết an trụ trong cái vô sở trụ thì vọng tâm tự khắc được hàng phục.

3. [Phẩm 3] Fó gào Xūpútí: 'Zhū Púsà móhēsà yīng rúshì xiángfú qí xīn! Suǒyǒu yīqiè zhòngshēng zhī lèi... wǒ jiē lìng rù wúyú nièpán ér mièdù zhī. Rúshì mièdù wúliàng wúshù wúbiān zhòngshēng, shí wú zhòngshēng dé mièdù zhě. Hé yǐ gù? Xūpútí! Ruò Púsà yǒu wǒxiàng, rénxiàng, zhòngshēngxiàng, shòuzhěxiàng, jí fēi Púsà.'
3. [Phẩm 3 · Đại Thừa Chính Tông] Phật cáo Tu Bồ Đề: 'Chư Bồ Tát ma ha tát ưng như thị hàng phục kỳ tâm!... Như thị diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sinh, thực vô chúng sinh đắc diệt độ giả... Nhược Bồ Tát hữu ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng, tức phi Bồ Tát.'

Phẩm thứ ba trả lời trực tiếp câu hỏi của Tu Bồ Đề bằng một nghịch lý chấn động: trước hết, vị Bồ Tát phải phát khởi đại bi tâm rộng lớn không bỏ sót một loài nào trong chín loại chúng sinh (noãn, thai, thấp, hóa sinh, hữu sắc, vô sắc, hữu tưởng, vô tưởng, phi hữu tưởng phi vô tưởng), nguyện đưa hết thảy vào Vô dư Niết bàn; nhưng ngay khi độ thoát vô lượng chúng sinh như thế, trong tâm Bồ Tát lại thấy rõ thực vô chúng sinh đắc diệt độ giả (thật không hề có một chúng sinh nào được ta độ thoát cả)!

Vì sao vừa dốc hết sức cứu đời lại vừa thấy không có ai được mình cứu? Bởi vì xét theo chân đế, bản tính Phật nơi mọi chúng sinh vốn tự thanh tịnh và bình đẳng như nhau, không có người cao kẻ thấp; hơn nữa, nếu cứu người mà trong bụng còn ôm giữ bốn cái khung khái niệm phân biệt là Ngã tướng (ta là ân nhân đi cứu), Nhân tướng (kia là kẻ thấp kém được ta cứu), Chúng sinh tướng (phân biệt các hạng sinh loại) và Thọ giả tướng (mong cầu phước báo lâu dài cho cái ta), thì lòng từ bi ấy vẫn bị cái Tôi vị kỷ làm ô nhiễm, chưa phải là Bồ Tát chân chính.

4. [Phẩm 4] 'Fùcì, Xūpútí! Púsà yú fǎ, yīng wú suǒ zhù, xíng yú bùshī, suǒwèi bù zhù sè bùshī, bù zhù shēng, xiāng, wèi, chù, fǎ bùshī. Xūpútí! Púsà yīng rúshì bùshī, bù zhù yú xiàng. Hé yǐ gù? Ruò Púsà bù zhù xiàng bùshī, qí fúdé bù kě sīliáng.'
4. [Phẩm 4 · Diệu Hành Vô Trụ] 'Phục thứ, Tu Bồ Đề! Bồ Tát ư pháp, ưng vô sở trụ, hành ư bố thí... Nhược Bồ Tát bất trụ tướng bố thí, kỳ phúc đức bất khả tư lường.'

Nếu phẩm 3 bàn về đại nguyện độ sinh, thì phẩm 4 đưa nguyên lý vô tướng vào ngay hành động thực tế đầu tiên của Lục độ là Bố thí (dāna-pāramitā): Bồ Tát ư pháp, ưng vô sở trụ, hành ư bố thí (Bồ Tát đối với các pháp nên không có chỗ trụ chấp mà thực hành bố thí). Không trụ sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp mà bố thí chính là cái mà Phật học gọi là Tam Luân Không Tịch: không chấp có mình là người cho, không chấp có người kia là kẻ mang ơn nhận của, và không chấp vào vật đem cho hay tiếng khen đền đáp.

Khi làm việc thiện mà tâm còn tính toán đổi chác ('tôi cúng chùa một đồng để cầu Phật cho tôi trúng mười đồng'), thì phước đức ấy bị nhốt trong cái lồng nhỏ hẹp của lòng tham hữu lậu. Ngược lại, khi bố thí với tâm bất trụ tướng (giúp người tự nhiên như tay phải đỡ tay trái không cần ghi sổ kể công), thì công đức ấy mở bung ra thênh thang vô lượng như hư không khắp bốn phương đông, tây, nam, bắc.

5. [Phẩm 5] 'Xūpútí! Yú yì yún hé? Kě yǐ shēnxiàng jiàn Rúlái fǒu?'... Fó gào Xūpútí: 'Fán suǒyǒu xiàng, jiē shì xūwàng; ruò jiàn zhū xiàng fēi xiàng, jí jiàn Rúlái.'
5. [Phẩm 5 · Như Lý Thực Kiến] 'Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Khả dĩ thân tướng kiến Như Lai phủ?'... Phật cáo Tu Bồ Đề: 'Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng; nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai.'

Phẩm thứ năm cất lên một trong bốn câu kinh nổi tiếng nhất của toàn bộ văn học Phật giáo Đại thừa: Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng; nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai. Sau khi phá chấp vào chúng sinh (phẩm 3) và chấp vào phước tướng bố thí (phẩm 4), người đệ tử vẫn rất dễ bám víu vào đối tượng tôn quý nhất là ba mươi hai tướng tốt trên nhục thân của Đức Phật. Đức Phật hỏi thẳng Tu Bồ Đề: có thể lấy tướng thân vật lý để thấy Như Lai chăng?

Câu trả lời của Đức Phật chỉ thẳng bản chất Duyên khởi và tánh Không của toàn bộ thế giới hiện tượng: bất cứ cái gì có hình tướng (sở hữu tướng) đều do nhân duyên tạm hợp mà thành, biến đổi từng sát na và không có tự tánh độc lập, nên nếu chấp nó là thật thể cố định thì đều là hư vọng (giai thị hư vọng). Cần lưu ý Đức Phật không bảo phải nhắm mắt trốn chạy các tướng, mà dạy kiến chư tướng phi tướng: mắt vẫn nhìn thấy rõ mọi hình tướng nhân duyên, nhưng trí tuệ thấu suốt chúng vốn không có tự tánh cố định (phi tướng); ngay nơi cái thấy không dính mắc ấy chính là thấy Pháp thân Như Lai.

6. [Phẩm 6] Xūpútí bó Fó yán: 'Shìzūn! Pō yǒu zhòngshēng, dé wén rúshì yánshuō zhāngjù, shēng shíxìn fǒu?'... 'Shìgù bù yīng qǔ fǎ, bù yīng qǔ fēifǎ. Yǐ shì yì gù, Rúlái cháng shuō: Rǔ děng bǐqiū, zhī wǒ shuōfǎ, rú fá yù zhě; fǎ shàng yīng shě, hékuàng fēifǎ!'
6. [Phẩm 6 · Chính Tín Hy Hữu] ... 'Thị cố bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp. Dĩ thị nghĩa cố, Như Lai thường thuyết: Nhữ đẳng tỳ khưu, tri ngã thuyết pháp, như phạt dụ giả; pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp!'

Ở phẩm thứ sáu, Đức Phật tiến thêm một bước quyết liệt hơn: sau khi dặn không chấp Ngã (vô ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng), ngài dặn tiếp không được chấp cả Pháp lẫn Phi pháp (vô pháp tướng, diệc vô phi pháp tướng). Để minh họa, Đức Phật nhắc lại ẩn dụ Chiếc bè qua sông (Phạt dụ, vốn đã được ngài thuyết trong Kinh Ví Dụ Con Rắn, Alagaddūpama Sutta MN 22 của tạng Pāli, cho thấy sự nối liền trực tiếp giữa Phật giáo Nguyên thủy và Đại thừa).

Người lữ hành gặp con sông lớn đầy hiểm nguy (bờ bên này là sinh tử phiền não), bèn kết cỏ cây làm chiếc bè (giáo pháp của Phật) để chèo sang bờ bên kia (Niết bàn giải thoát). Nhưng khi đã bước chân lên bờ bên kia an toàn rồi, nếu người ấy cứ đội mãi chiếc bè trên đầu mà đi vì nghĩ chiếc bè này có ơn lớn với mình, thì chính chiếc bè cứu mạng lại biến thành gánh nặng đè còng lưng. Bởi vậy, Đức Phật tuyên bố câu châm ngôn bất hủ: Pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp (Chính giáo pháp lành khi đã qua sông còn phải buông xả không chấp trước, huống chi là những pháp bất thiện phi pháp!).

7. [Phẩm 7] 'Xūpútí! Yú yì yún hé? Rúlái dé ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí yé? Rúlái yǒu suǒ shuōfǎ yé?'... 'Suǒyǐ zhě hé? Yīqiè Xiánshèng, jiē yǐ wúwéi fǎ ér yǒu chābié.'
7. [Phẩm 7 · Vô Đắc Vô Thuyết] ... 'Như Lai sở thuyết pháp, giai bất khả thủ, bất khả thuyết, phi pháp, phi phi pháp. Sở dĩ giả hà? Nhất thiết Hiền Thánh, giai dĩ vô vi pháp nhi hữu sai biệt.'

Phẩm thứ bảy làm sáng tỏ vì sao giáo pháp của Phật lại giống như chiếc bè không được chấp giữ: bởi vì vô hữu định pháp (không có một giáo điều cứng nhắc cố định nào gọi là Vô thượng Bồ đề để nắm giữ, cũng không có một pháp cố định nào để Như Lai thuyết giảng). Bác sĩ tùy bệnh của từng người mà bốc thuốc; bệnh nóng cho thuốc mát, bệnh hàn cho thuốc ấm; nếu chấp một đơn thuốc là chân lý cố định cho mọi người thì thuốc cứu người sẽ hóa thành thuốc độc.

Câu kết của phẩm bảy là một mệnh đề triết học tuyệt đẹp: Nhất thiết Hiền Thánh, giai dĩ vô vi pháp nhi hữu sai biệt (Hết thảy các bậc Hiền Thánh từ Sơ quả tới chư Phật đều nương nơi pháp Vô vi bất sinh bất diệt mà có sự phân biệt quả vị sâu cạn). Bản thể của pháp Vô vi (chân như, Niết bàn) vốn hoàn toàn bình đẳng như bầu trời chung, nhưng tùy theo mức độ buông xả vọng chấp nhiều hay ít của từng vị Thánh mà trí tuệ chứng ngộ có bậc thấp bậc cao.

8. [Phẩm 10] 'Xūpútí! Púsà zhuāngyán Fódù, jí fēi zhuāngyán, shì míng zhuāngyán. Shìgù Xūpútí, zhū Púsà móhēsà yīng rúshì shēng qīngjìng xīn, bù yīng zhù sè shēng xīn, bù yīng zhù shēng, xiāng, wèi, chù, fǎ shēng xīn, yīng wú suǒ zhù ér shēng qí xīn.'
8. [Phẩm 10 · Trang Nghiêm Tịnh Độ] ... 'Bất ưng trụ sắc sinh tâm, bất ưng trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp sinh tâm, ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm.'

Đoạn thứ tám (trích Phẩm 10) chứa câu kinh đã làm thay đổi toàn bộ lịch sử Phật giáo Đông Á: Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm (Yīng wú suǒ zhù ér shēng qí xīn). Vào thế kỷ thứ bảy đời Đường, chàng trai nghèo họ Lư tên Huệ Năng đi bán củi nuôi mẹ ở chợ Tân Châu, tình cờ nghe một người khách trọ tụng đến đúng câu này của Kinh Kim Cương liền hoát nhiên đại ngộ, tìm lên núi Hoàng Mai gặp Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn; và khi Ngũ Tổ đêm khuya lấy áo cà sa che cửa giảng lại Kinh Kim Cương cho Huệ Năng, vừa đọc tới câu Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm thì Huệ Năng triệt ngộ rằng: Đâu ngờ tự tánh vốn tự thanh tịnh, vốn không sinh diệt, vốn tự đầy đủ, năng sinh vạn pháp!

Cần đọc thật kỹ cấu trúc hai vế của câu này để không bao giờ hiểu lầm thành sự gỗ đá vô tình: vế một là Ưng vô sở trụ (không để tâm bám đọng, mắc kẹt vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp), nhưng vế hai đi liền ngay lập tức là nhi sinh kỳ tâm (mà phát sinh cái tâm diệu dụng thanh tịnh, từ bi và sáng suốt). Giống như tấm gương sáng: vì gương hoàn toàn vô sở trụ (vật đến không giữ bóng, vật đi không lưu dấu) nên nó mới có thể sinh kỳ tâm (phản chiếu rõ ràng, trung thực muôn hình vạn trạng trước mặt).

9. [Phẩm 13] Ěrshí Xūpútí bó Fó yán: 'Shìzūn! Dāng hé míng cǐ jīng, wǒ děng yún hé fèngchí?' Fó gào Xūpútí: 'Shì jīng míng wéi Jīngāng Bōrě Bōluómì, yǐ shì míngzì, rǔ dāng fèngchí. Suǒyǐ zhě hé? Xūpútí! Fó shuō Bōrě Bōluómì, jí fēi Bōrě Bōluómì, shì míng Bōrě Bōluómì...'
9. [Phẩm 13 · Như Pháp Thụ Trì] ... 'Thị kinh danh vi Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật, dĩ thị danh tự, nhữ đương phụng trì. Sở dĩ giả hà? Tu Bồ Đề! Phật thuyết Bát Nhã Ba La Mật, tức phi Bát Nhã Ba La Mật, thị danh Bát Nhã Ba La Mật...'

Tại Phẩm 13, Đức Phật chính thức đặt tên cho bản kinh là Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật, và ngay lập tức áp dụng phép biện chứng tự tháo gỡ vào chính tên kinh: Phật thuyết Bát Nhã Ba La Mật, tức phi Bát Nhã Ba La Mật, thị danh Bát Nhã Ba La Mật. Cấu trúc ba mệnh đề nối tiếp nhau này xuất hiện hơn hai mươi lần trong toàn bộ bản kinh (đối với thân tướng, vi trần, thế giới, ba mươi hai tướng, trang nghiêm Phật độ, đệ nhất ba la mật, chúng sinh, thiện pháp...).

Ba vế ấy vận hành đúng theo Tam quán của Phật học: vế một (Phật nói A) là Giả danh lập ngôn để chỉ đường; vế hai (tức chẳng phải là A) là Không quán phá tan sự bám chấp vào danh tự và tự tánh cố định của A; và vế ba (cho nên mới gọi là A) là Trung đạo khôi phục lại diệu dụng của A trong đời sống sau khi đã sạch hết chấp trước.

10. [Phẩm 14] Ěrshí Xūpútí wén shuō shì jīng, shēn jiě yìqù, tìlèi bēiqì... 'Rúlái xī wéi Gēlì wáng gējiě shēntǐ, wǒ yú ěrshí, wú wǒxiàng, wú rénxiàng, wú zhòngshēngxiàng, wú shòuzhěxiàng. Hé yǐ gù? Wǒ yú wǎngxī jiéjié zhījiě shí, ruò yǒu wǒxiàng, rénxiàng, zhòngshēngxiàng, shòuzhěxiàng, yīng shēng chēnhèn.'
10. [Phẩm 14 · Ly Tướng Tịch Diệt] Nhĩ thời Tu Bồ Đề văn thuyết thị kinh, thâm giải nghĩa thú, thế lệ bi khấp... 'Như Lai tích vi Ca Lợi vương cát giải thân thể, ngã ư nhĩ thời, vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sinh tướng, vô thọ giả tướng...'

Phẩm 14 ghi lại hai hình ảnh đối lập mà thống nhất sâu sắc: một bên là giọt nước mắt xúc động nghẹn ngào (thế lệ bi khấp) của bậc A la hán Giải Không Tu Bồ Đề khi thấu hiểu trọn vẹn nghĩa lý đại từ bi ẩn sau chữ Không của Kinh Kim Cương; một bên là câu chuyện tiền thân của Đức Phật khi còn là vị Tiên nhân Nhẫn Nhục (Kṣāntivādin) bị bạo chúa Ca Lợi (Kalirāja) dùng kiếm cắt rời chân tay từng đốt mà lòng không khởi một niệm oán hận, trái lại còn phát nguyện khi thành Phật sẽ độ cho ông vua ấy trước tiên (chính vua Ca Lợi về sau tái sinh thành tôn giả Kiều Trần Như trong Kinh Chuyển Pháp Luân).

Đức Phật giải thích bí quyết của sức nhẫn nhục phi thường ấy chỉ gói trong một câu: vì ngay lúc thân xác bị cắt xẻo, ngài quán chiếu thấu suốt không có ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng. Con người sở dĩ nổi sân hận đằng đằng khi bị xúc phạm hay tổn thương là vì thấy thật có 'cái Ta' đang bị 'kẻ thù kia' làm nhục; khi trí tuệ Bát nhã soi thấu tính không của bốn tướng, ngọn lửa sân hận mất hết củi đốt và hóa thành lòng đại bi vô lượng.

11. [Phẩm 17] 'Xūpútí! Shí wú yǒu fǎ fā ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí xīn zhě... Rúlái zhě, jí zhū fǎ rú yì... Shìgù Rúlái shuō yīqiè fǎ jiē shì Fófǎ. Xūpútí! Suǒ yán yīqiè fǎ zhě, jí fēi yīqiè fǎ, shìgù míng yīqiè fǎ.'
11. [Phẩm 17 · Cứu Cánh Vô Ngã] 'Tu Bồ Đề! Thực vô hữu pháp phát A nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm giả... Như Lai giả, tức chư pháp như nghĩa... Thị cố Như Lai thuyết nhất thiết pháp giai thị Phật pháp...'

Nếu ở Phẩm 2 Tu Bồ Đề hỏi lần thứ nhất về người phát tâm Bồ đề, thì tới Phẩm 17 tôn giả hỏi lại câu ấy ở tầng sâu hơn, và Đức Phật đưa người học lên cảnh giới Cứu Cánh Vô Ngã (vô ngã triệt để đối với cả chủ thể tu lẫn quả vị chứng): thật không có một pháp cố định riêng biệt nào gọi là người phát tâm Bồ đề, cũng không có một vật gì từ bên ngoài để Đức Phật 'đắc' thêm vào khi thành đạo, bởi bản tính giác ngộ vốn sẵn đủ từ vô thủy.

Tại đây Đức Phật định nghĩa chữ Như Lai về mặt bản thể luận: Như Lai giả, tức chư pháp như nghĩa (Như Lai nghĩa là tính Chân như đúng như thật của hết thảy vạn pháp). Chính vì mọi sự vật hiện tượng từ cành cây, ngọn cỏ, hạt bụi cho tới tâm thức đều đồng một bản tính Chân như ấy, nên nhất thiết pháp giai thị Phật pháp (hết thảy các pháp đều là Phật pháp).

12. [Phẩm 18] 'Xūpútí! Yú yì yún hé? Rúlái yǒu ròuyǎn fǒu?... Yǒu tiānyǎn, huìyǎn, fǎyǎn, Fóyǎn fǒu?'... 'Xūpútí! Guòqù xīn bù kě dé, xiànzài xīn bù kě dé, wèilái xīn bù kě dé.'
12. [Phẩm 18 · Nhất Thể Đồng Quán] ... 'Tu Bồ Đề! Quá khứ tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc.'

Phẩm 18 mở đầu bằng sự xác nhận Như Lai có đầy đủ Ngũ Nhãn: Nhục nhãn (mắt thịt nhìn cảnh sắc), Thiên nhãn (mắt thấy suốt xa gần trong ngoài), Tuệ nhãn (mắt trí tuệ thấy rõ tính Không chân đế), Pháp nhãn (mắt phương tiện thấy rõ căn cơ và sự tướng giả đế để độ sinh), và Phật nhãn (mắt viên mãn hợp nhất cả bốn mắt trên trong Trung đạo).

Và ở cuối phẩm 18 vang lên câu kinh đã khai ngộ cho Thiền sư Đức Sơn Tuyên Giám đời Đường: Quá khứ tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc (Tam tâm bất khả đắc). Dòng tâm thức trôi chảy biến dịch liên tục không dừng trụ một phần triệu giây: cái tâm của giây trước đã diệt mất (quá khứ bất khả đắc), cái tâm của giây sau thì chưa sinh ra (vị lai bất khả đắc), còn cái tâm gọi là hiện tại vừa khởi ý định nắm bắt thì nó đã trôi thành quá khứ rồi (hiện tại bất khả đắc). Thấu suốt cả ba thời đều không thể nắm bắt đọng lại thành cục, hành giả liền buông ngay gánh nặng hối tiếc quá khứ và lo âu tương lai để sống trọn vẹn, nhẹ nhõm trong từng sát na hiện tiền.

13. [Phẩm 23] 'Fùcì, Xūpútí! Shì fǎ píngděng, wú yǒu gāoxià, shì míng ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí; yǐ wú wǒ, wú rén, wú zhòngshēng, wú shòuzhě, xiū yīqiè shànfǎ, jí dé ānuòduōluó sānmiǎo sānpútí...'
13. [Phẩm 23 · Tịnh Tâm Hành Thiện] 'Phục thứ, Tu Bồ Đề! Thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ, thị danh A nậu đa la tam miệu tam bồ đề; dĩ vô ngã, vô nhân, vô chúng sinh, vô thọ giả, tu nhất thiết thiện pháp, tức đắc A nậu đa la tam miệu tam bồ đề...'

Phẩm 23 là lời cảnh tỉnh đanh thép nhất chống lại căn bệnh hiểu lầm tính Không thành sự buông xuôi không cần làm việc thiện (ngoan không). Đức Phật khẳng định hai điều không thể tách rời: thứ nhất, về mặt bản thể, quả vị Vô thượng Bồ đề là pháp bình đẳng tuyệt đối, không hề có cao hay thấp (thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ), nơi tâm Phật và tâm chúng sinh vốn đồng một thể; thứ hai, về mặt công phu thực hành, muốn hiển lộ bản thể ấy thì bắt buộc phải lấy tâm vô ngã, vô nhân, vô chúng sinh, vô thọ giả mà tu tập hết thảy các pháp lành (tu nhất thiết thiện pháp). Không chấp tướng không có nghĩa là ngồi không bỏ việc lành, mà là làm trọn vẹn mọi việc lành trên đời với cái tâm hoàn toàn vô ngã.

14. [Phẩm 26] Ěrshí Shìzūn ér shuō jì yán: 'Ruò yǐ sè jiàn wǒ, yǐ yīnshēng qiú wǒ, shì rén xíng xiédào, bù néng jiàn Rúlái.'
14. [Phẩm 26 · Pháp Thân Phi Tướng] Nhĩ thời Thế Tôn nhi thuyết kệ ngôn: 'Nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã, thị nhân hành lối chấp tướng sai lệch, bất năng kiến Như Lai.'

Bài kệ bốn câu ở Phẩm 26 tương ứng với Phẩm 5 ở phần đầu kinh: nếu ai chỉ bám vào sắc tướng vàng son bên ngoài để tìm thấy Phật (dĩ sắc kiến ngã), hoặc chỉ bám vào âm thanh cầu xin bên ngoài để tìm cầu Phật (dĩ âm thanh cầu ngã), thì người ấy đang đi lệch ra ngoài con đường chánh giác (hành lối chấp tướng sai lệch) và không bao giờ thấy được Pháp thân Như Lai.

Cần lưu ý rằng bài kệ này không hề phủ nhận việc lễ bái tôn tượng hay trì tụng kinh văn (vì ngay trong kinh Đức Phật hết lời tán thán công đức thọ trì đọc tụng Kinh Kim Cương); điều bài kệ bác bỏ là thái độ chấp chặt rằng Phật chỉ là một hình sắc hay âm thanh nằm ở bên ngoài tâm mình. Chỉ khi mượn sắc tướng và âm thanh của lời kinh để quay về đánh thức trí tuệ vô tướng nơi chính mình, hành giả mới thực sự diện kiến Như Lai.

15. [Phẩm 29] 'Xūpútí! Ruò yǒu rén yán: Rúlái ruò lái, ruò qù, ruò zuò, ruò wò, shì rén bù jiě wǒ suǒ shuō yì. Hé yǐ gù? Rúlái zhě, wú suǒ cóng lái, yì wú suǒ qù, gù míng Rúlái.'
15. [Phẩm 29 · Uy Nghi Tịch Tĩnh] ... 'Như Lai giả, vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ, cố danh Như Lai.'

Phẩm 29 đối ứng hoàn hảo với Phẩm 1 mở đầu kinh. Ở Phẩm 1, đại chúng thấy Đức Phật đi vào thành khất thực (có đi), quay về tịnh xá (có đến) và trải tòa ngồi xuống (có ngồi). Tới Phẩm 29 gần cuối kinh, Đức Phật chỉ ra rằng tuy ứng hóa thân có đi, có đến, có ngồi, có nằm giữa thế gian, nhưng bản thể Pháp thân Như Lai thì trùm khắp hư không pháp giới, không từ nơi nào mà đến, cũng chẳng đi về nơi nào (vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ). Đi đứng nằm ngồi suốt ngày giữa chợ đời mà bản tâm vẫn bất động như như, đó chính là cảnh giới Uy nghi tịch tĩnh của bậc Giác ngộ.

16. [Phẩm 32] 'Yīqiè yǒuwéi fǎ, rú mèng huǎn pào yǐng, rú lù yì rú diàn, yīng zuò rúshì guān.' Fó shuō shì jīng yǐ, Zhǎnglǎo Xūpútí... wén Fó suǒ shuō, jiē dà huānxǐ, xìnshòu fèngxíng.
16. [Phẩm 32 · Ứng Hóa Phi Chân] 'Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh, như lộ diệc như điện, ưng tác như thị quán.'...

Khép lại toàn bộ 32 phẩm của Kinh Kim Cương là bài kệ bốn câu năm chữ lừng danh bậc nhất lịch sử Phật giáo gọi là Lục Như Kệ (Bài kệ sáu phép ví dụ như nhau): hết thảy các pháp hữu vi (nhất thiết hữu vi pháp, tức mọi sự vật và hiện tượng do nhân duyên tạo tác có sinh trụ dị diệt) đều giống như sáu hình ảnh: (1) Mộng (giấc chiêm bao: khi đang ngủ thì thấy buồn vui thật sự, lúc tỉnh giấc mới biết là không thật); (2) Huyễn (trò ảo thuật do duyên khéo léo bày ra làm hoa mắt người xem); (3) Bào (bọt nước nổi trên mặt suối vừa phồng lên đã vỡ tan); (4) Ảnh (cái bóng của thân hình hay bóng trăng dưới nước, nhìn thì thấy mà nắm bắt không được); (5) Lộ (hạt sương mai long lanh trên đầu ngọn cỏ, nắng vừa lên đã tan biến); và (6) Điện (ánh chớp lóe lên giữa bầu trời đêm rồi tắt phụt trong chớp mắt).

Đừng hiểu lầm bài kệ Lục Như là lời than vãn bi quan về cuộc đời phù du! Chữ ưng tác như thị quán ở câu chót là phương thuốc giải thoát tối thượng: vì biết rõ mọi danh lợi, khen chê, được mất của thế giới hữu vi đều mong manh như mộng huyễn sương chớp, nên hành giả không còn dại dột đem cả sinh mạng ra tranh giành hay tuyệt vọng vì chúng, nhờ đó sống giữa các pháp hữu vi với một trái tim thảnh thơi, tự do và tràn đầy hoan hỷ (giai đại hoan hỷ, tín thụ phụng hành).

IVBốn Trụ Cột Triết Học Của Kinh Kim Cương Và Mạch Nguồn Thiền Tông

Khi tổng hợp toàn bộ 32 phẩm của Kinh Kim Cương thông qua 16 phẩm cốt lõi trên đây, các nhà nghiên cứu tư tưởng Phật giáo nhận diện bốn trục triết học làm nên sức mạnh 'chặt đứt mọi phiền não như kim cương' của bộ kinh này.

Bốn trục triết học cốt tủy xuyên suốt Kinh Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật
Trục triết họcCác phẩm tiêu biểuMệnh đề kinh điểnÝ nghĩa giải thoát và ứng dụng tu tập
1. Phá Tứ Tướng & Độ Sinh Vô TướngPhẩm 3, 6, 14, 17, 23Độ vô lượng chúng sinh mà thực không có chúng sinh nào được độ; lìa Ngã, Nhân, Chúng sinh, Thọ giả tướng.Hợp nhất Đại bi và Đại trí: dốc lòng cứu giúp muôn loài và tu hết thảy pháp lành nhưng không lập cái Tôi làm ân nhân và không khinh người nhận.
2. Vô Trụ Sinh Tâm & Bố Thí Vô TrụPhẩm 2, 4, 10, 18Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm; Quá khứ, hiện tại, vị lai tâm bất khả đắc.Tâm không bám đọng vào sáu trần hay ba thời gian quá khứ, hiện tại, vị lai, nhưng vẫn linh hoạt phát khởi diệu dụng thanh tịnh ứng xử với muôn việc.
3. Cú Pháp Ba Vế & Xả Bè Qua SôngPhẩm 5, 6, 7, 13Phật nói A, tức phi A, thị danh A; Pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp.Phá trừ cả bệnh chấp Pháp: ngôn từ và giáo pháp là chiếc bè đưa người qua sông và ngón tay chỉ mặt trăng, không được biến phương tiện thành xiềng xích giáo điều.
4. Kiến Tướng Phi Tướng & Quán Lục NhưPhẩm 5, 26, 29, 32Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng; Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh...Nhìn thấu tính duyên sinh vô thường của mọi hiện tượng hữu vi để tâm không bị ngoại cảnh lừa gạt, từ đó trực nhận Pháp thân Như Lai vô khứ vô lai.
Theo sử liệu

Trong lịch sử truyền thừa của Thiền tông, Kinh Kim Cương đánh dấu một bước chuyển mình lịch sử. Từ thời Sơ tổ Bồ Đề Đạt Ma truyền tâm ấn cho Nhị tổ Huệ Khả, Tam tổ Tăng Xán và Tứ tổ Đạo Tín, bản kinh dùng để ấn tâm ban đầu là Kinh Lăng Già (Laṅkāvatāra Sūtra) bốn quyển. Bước sang thời Ngũ tổ Hoằng Nhẫn (601 tới 674) và đặc biệt là Lục tổ Huệ Năng (638 tới 713), Kinh Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật với ngôn ngữ cô đọng, trực chỉ nhân tâm và câu tâm yếu Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm đã chính thức thay thế Kinh Lăng Già để trở thành bản kinh gối đầu giường của mọi thiền viện Đông Á.

VKinh Kim Cương Trong Truyền Thống Thiền Phái Trúc Lâm Và Văn Hiến Việt Nam

Trong lịch sử tư tưởng và văn hiến Việt Nam, không một bộ kinh Phật giáo nào để lại dấu ấn sâu đậm đối với các bậc minh quân và thiền sư dựng nước, giữ nước thời Lý và thời Trần như Kinh Kim Cương. Mùa xuân năm 1236, vị hoàng đế trẻ tuổi Trần Thái Tông (Trần Cảnh, 1218 tới 1277) trong đêm trốn kinh thành Thăng Long lên núi Yên Tử tìm Quốc sư Phù Vân với nỗi đau đáu cầu đạo đã được Quốc sư dạy câu nói bất hủ: Trong núi vốn không có Phật, Phật ở ngay trong tâm bệ hạ; tâm lặng mà biết, đó chính là chân Phật. Sau khi nghe lời Quốc sư khuyên quay về gánh vác vận nước, Trần Thái Tông vừa trị quốc và lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh thắng giặc Nguyên Mông lần thứ nhất năm 1258, vừa miệt mài đọc Kinh Kim Cương. Trong bài Phổ Thuyết Hướng Thượng Nhất Lộ in trong bộ Khóa Hư Lục, nhà vua kể lại rằng khi đọc tới câu Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm ở phẩm thứ mười của Kinh Kim Cương, ngài liền đặt quyển kinh xuống bàn, ngửa mặt thở dài mà đại ngộ bản tâm và cất tiếng hát bài kệ ngộ đạo.

Cháu nội của Trần Thái Tông là Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258 tới 1308), vị anh hùng hai lần đánh tan đế quốc Nguyên Mông rồi nhường ngôi xuất gia lập nên Thiền phái Trúc Lâm tại Yên Tử và chốn tổ chùa Vĩnh Nghiêm, đã đúc kết tinh thần Vô trụ sinh tâm của Kinh Kim Cương thành hai câu kết của bài phú Nôm bất hủ Cư Trần Lạc Đạo Phú: Cư trần lạc đạo thả tùy duyên, cơ tắc xôn hề khốn tắc miên; gia trung hữu bảo hưu tầm mịch, đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền (Ở đời vui đạo hãy tùy duyên, đói cứ ăn đi mệt ngủ liền; trong nhà có báu thôi tìm kiếm, đối cảnh vô tâm chớ hỏi thiền). Bốn chữ Đối cảnh vô tâm của Phật hoàng Trần Nhân Tông chính là bản dịch sống động nhất sang tâm hồn Việt Nam của câu Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm.

Qua các triều đại Lê, Nguyễn cho tới ngày nay, Kinh Kim Cương được khắc ván in tại chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà, chùa Keo, chùa Dâu, và được dịch giải sâu sắc sang chữ Quốc ngữ bởi các bậc cao tăng và học giả như Hòa thượng Thích Trí Quang, Hòa thượng Thích Thanh Từ, Hòa thượng Thích Nhất Hạnh (với nhan đề Kim Cương Gươm Báu Cắt Đứt Phiền Não) và học giả Đoàn Trung Còn.

Đại ngộ của vua Trần Thái Tông trước câu 'Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm'

Được ghi chép trực tiếp trong Khóa Hư Lục: nhờ câu kinh ở phẩm 10 của Kinh Kim Cương mà vị hoàng đế mở đầu nhà Trần thấu triệt đạo lý nhập thế: gánh vác việc nước và đánh giặc cứu dân mà tâm không trụ chấp vào ngai vàng hay công trạng.

Tư tưởng 'Đối cảnh vô tâm' của Phật hoàng Trần Nhân Tông

Kết tinh tinh thần Kim Cương Bát Nhã vào dòng Thiền Trúc Lâm Yên Tử: sống trọn vẹn giữa trần thế mà tâm không dính mắc vào sáu trần, lấy từ bi vô ngã làm gốc giữ nước yên dân.

Mộc bản Kinh Kim Cương và Khoa Cúng Kim Cương tại chùa cổ Việt Nam

Kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà (Di sản Tư liệu Thế giới UNESCO) lưu giữ nhiều bản khắc gỗ Kinh Kim Cương chữ Hán và diễn Nôm dùng trong cả việc tham thiền lẫn các đàn lễ cầu an, cầu siêu.

Bài kệ Lục Như trong văn học cổ điển Việt Nam

Bốn câu kệ cuối kinh (Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh, như lộ diệc như điện, ưng tác như thị quán) đã đi vào thơ văn Lý Trần, Cung Oán Ngâm Khúc và Truyện Kiều như triết lý quán chiếu vô thường để buông nhẹ khổ đau.

VINhững Chỗ Hay Hiểu Lầm Khi Đọc Kinh Kim Cương

Vì Kinh Kim Cương liên tục dùng các mệnh đề phủ định sắc bén (tức phi, vô sở trụ, giai thị hư vọng), người đọc nếu chưa nắm vững phép biện chứng Bát nhã rất dễ rơi vào năm hiểu lầm nghiêm trọng dưới đây.

Hiểu lầm 'Ưng vô sở trụ' là sống thờ ơ, vô trách nhiệm, không cần thiết tha với việc gì

Người hiểu như vậy là chỉ đọc nửa đầu 'ưng vô sở trụ' mà cắt bỏ mất nửa sau 'nhi sinh kỳ tâm'. Kinh không dạy biến tâm thành khúc gỗ chết hay cục đá lạnh lùng, mà dạy tâm không bám đọng vào lòng tham, sự tự ái hay định kiến cá nhân để từ đó phát sinh cái tâm sáng suốt, từ bi và tận tụy làm việc lành (tu nhất thiết thiện pháp ở phẩm 23).

Tưởng câu 'Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng' phủ nhận sạch trơn thế giới thực tại và nhân quả

Chữ 'hư vọng' trong Kinh Kim Cương không có nghĩa là thế giới này không tồn tại hay làm thiện làm ác không có quả báo. Nó chỉ ra rằng mọi sự vật hiện tượng đều do nhân duyên hòa hợp mà thành, luôn biến đổi và không có một bản chất cố định độc lập (tự tánh); nếu tâm phàm phu tưởng lầm chúng là vĩnh cửu bất biến để rồi sống chết tranh đoạt thì cái nhìn chấp tướng ấy là hư vọng.

Đọc câu 'Pháp thượng ưng xả' rồi coi thường việc giữ giới và học kinh điển

Trong ẩn dụ chiếc bè qua sông ở phẩm 6, Đức Phật dặn bỏ bè là nói với người cần vượt qua bệnh chấp pháp sau khi đã nhờ bè sang bờ, chứ nếu một người còn đang đứng nguyên bên bờ sinh tử hoặc đang bơi giữa dòng sông phiền não mà vội vứt chiếc bè giới luật và kinh điển đi thì chắc chắn sẽ chìm nghỉm. Ngay đầu phẩm 6, Đức Phật nhấn mạnh người hiểu nổi kinh này phải là người 'trì giới tu phúc'.

Đọc kệ 'Nhược dĩ sắc kiến ngã' ở phẩm 26 rồi bài bác việc thờ tượng Phật và lễ chùa

Bài kệ ở phẩm 26 cảnh tỉnh những ai chấp chặt rằng Phật chỉ là pho tượng vật chất bên ngoài hoặc tiếng cầu xin hữu tướng mà quên mất Pháp thân thanh tịnh nơi tâm mình. Trong suốt các phẩm 12, 15, 16 và 24, chính Đức Phật khẳng định nơi nào có một quyển hay bốn câu Kinh Kim Cương thì nơi ấy đều đáng được trời người tôn kính cúng dường như tháp miếu của Phật.

Hiểu bài kệ Lục Như ở cuối kinh theo hướng bi quan chán đời

Quán chiếu các pháp hữu vi như mộng, huyễn, bọt, bóng, sương, chớp không phải để buông xuôi chán nản, mà để giải phóng tâm trí khỏi nỗi sợ mất mát và sự cay nghiệt hơn thua. Khi biết những chuyện được mất, khen chê ở đời mỏng manh như hạt sương buổi sớm, con người liền sống bao dung, nhẹ nhõm và trân quý từng phút giây hiện tại.

?Hỏi Đáp Nhanh

Vì sao bản kinh này được đặt tên là Kinh Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật

Tên kinh dịch từ tiếng Phạn Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra (ngài Huyền Trang dịch đầy đủ là Năng Đoạn Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh). Kim Cương (Vajra) là chất cứng chắc và sắc bén bậc nhất trong tự nhiên, có thể cắt đứt mọi kim loại và đá cứng mà không một vật gì làm hư hoại được nó. Kinh mượn hình ảnh kim cương để ví cho trí tuệ Bát Nhã Ba La Mật có năng lực chặt đứt tận gốc mọi lưới vô minh, chấp ngã và chấp pháp mà bản thân trí tuệ ấy vốn tự thanh tịnh bất hoại.

Bốn tướng (Tứ tướng: Ngã, Nhân, Chúng sinh, Thọ giả) mà Kinh Kim Cương dạy phải lìa bỏ là gì

Ở phẩm 3, phẩm 6 và phẩm 14, Đức Phật chỉ rõ bốn tướng chấp làm che lấp trí tuệ Bát nhã: Ngã tướng là chấp có một cái Ta cố định, độc lập làm chủ thể; Nhân tướng là chấp có người khác đối lập và tách biệt với cái Ta (như phân biệt ta là người cho ơn, kia là kẻ chịu ơn); Chúng sinh tướng là chấp có thực thể cố định nơi tập hợp năm uẩn sinh diệt của các loài hữu tình; và Thọ giả tướng là chấp có một linh hồn hay mạng sống bất biến kéo dài theo thời gian để thụ hưởng quả báo.

Câu kinh 'Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm' ở phẩm 10 có ý nghĩa như thế nào

Đây là câu kinh tâm yếu đã làm Lục Tổ Huệ Năng của Thiền tông Trung Hoa và vua Trần Thái Tông của Việt Nam đại ngộ. 'Ưng vô sở trụ' nghĩa là tâm không nên bám đọng, dính mắc hay kẹt lại ở bất kỳ trần cảnh nào (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp); còn 'nhi sinh kỳ tâm' nghĩa là ngay nơi sự không dính mắc ấy mà phát khởi tâm thanh tịnh, từ bi và trí tuệ để ứng xử linh hoạt với muôn việc ở đời, giống như tấm gương sáng phản chiếu rõ vạn vật mà không giữ bóng.

Cú pháp ba vế 'Phật nói A, tức phi A, thị danh A' lặp lại nhiều lần trong kinh nghĩa là gì

Cấu trúc biện chứng 'Phật thuyết X, tức phi X, thị danh X' (xuất hiện đối với thân tướng, trang nghiêm Phật độ, Bát nhã ba la mật, vi trần, thế giới, chúng sinh, thiện pháp...) là phương pháp giải trừ sự chấp trước vào ngôn từ khái niệm. Vế thứ nhất thừa nhận tên gọi giả danh trong đời sống; vế thứ hai ('tức phi') dùng tuệ Bát nhã chỉ ra rằng sự vật ấy do duyên hợp nên không có bản chất tự hữu cố định; và vế thứ ba ('thị danh') trả sự vật về lại đời sống thực tiễn với tâm hoàn toàn tự do không còn chấp tướng.

Bài kệ Lục Như khép lại phẩm 32 của Kinh Kim Cương gồm sáu hình ảnh nào

Ở phẩm 32 cuối kinh, Đức Phật tóm kết toàn bộ pháp quán bằng bài kệ bốn câu: Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh, như lộ diệc như điện, ưng tác như thị quán. Sáu hình ảnh ẩn dụ cho tính duyên sinh vô thường của mọi pháp hữu vi là: Mộng (giấc chiêm bao), Huyễn (trò ảo thuật), Bào (bọt nước), Ảnh (bóng hình), Lộ (hạt sương mai) và Điện (ánh chớp).

Kinh Kim Cương có vị trí như thế nào trong lịch sử khoa học in ấn của thế giới và tại Việt Nam

Cuộn Kinh Kim Cương bản dịch Cưu Ma La Thập được in bằng ván khắc gỗ vào ngày 11 tháng 5 năm 868 (tìm thấy tại hang Đôn Hoàng năm 1907) được thế giới công nhận là cuốn sách in có ghi ngày tháng hoàn chỉnh cổ nhất của nhân loại. Tại Việt Nam, Kinh Kim Cương là bộ kinh căn bản khai sinh tư tưởng Thiền phái Trúc Lâm thời Trần qua sự chứng ngộ của vua Trần Thái Tông (Khóa Hư Lục) và Phật hoàng Trần Nhân Tông (Cư Trần Lạc Đạo Phú).

›Đọc Tiếp

Phật GiáoPhật GiáoTrang trụ: cuộc đời Đức Phật, Tứ Diệu Đế, hệ tư tưởng Bát Nhã và Thiền tông, cùng lịch sử Thiền phái Trúc Lâm Việt NamBát Nhã Tâm Kinh260 chữ Hán bản Huyền Trang cô đọng tinh tủy tánh Không của hệ Bát Nhã, cặp bài trùng không thể tách rời với Kinh Kim CươngKinh Phổ Môn (Quán Thế Âm Bồ Tát Phổ Môn Phẩm)Phẩm 25 Kinh Diệu Pháp Liên Hoa về lòng Đại bi và 32 ứng thân tùy duyên cứu khổ, bổ sung mặt Bi nguyện cho Đại trí Kim CươngNon Thiêng Yên TửCội nguồn Thiền phái Trúc Lâm, nơi vua Trần Thái Tông và Phật hoàng Trần Nhân Tông ứng dụng tinh thần Vô trụ sinh tâm của Kinh Kim CươngChùa Vĩnh NghiêmChốn tổ Trúc Lâm tại Bắc Giang, nơi lưu giữ kho Mộc bản Kinh Phật (Di sản Tư liệu UNESCO) có khắc ván Kinh Kim Cương và Khóa Hư LụcChùa Keo (Thần Quang Tự)Cổ tự danh tiếng vùng đồng bằng Bắc Bộ gắn liền với truyền thống tụng niệm và khắc in kinh điển Đại thừa Việt NamBát Nhã Tâm KinhChú Đại BiKinh Từ Bi (Karaṇīyamettasutta)Kinh Chuyển Pháp Luân (Dhammacakkappavattana Sutta)Kinh Hạnh Phúc (Mahāmangala Sutta)Kinh Phổ Môn (Quán Thế Âm Bồ Tát Phổ Môn Phẩm)Kinh Pháp Cú (Dhammapada: Phẩm Song Yếu Và Phẩm Tâm Ý)Phật Thuyết A Di Đà Kinh (Các Đoạn Cốt Lõi Về Cõi Cực Lạc)Thập Chú Khóa Tụng Thường Nhật Và Lục Tự Đại Minh Chân Ngôn