IBối Cảnh Và Nguồn Gốc: Cuộc Cách Mạng Đưa Tông Miếu Cổ Đại Vào Từ Đường Gia Tộc
Khi bước vào bất kỳ ngôi nhà thờ họ (từ đường) cổ kính nào ở Việt Nam hay ngắm nhìn cách sắp đặt bốn đời bài vị Cao, Tằng, Tổ, Khảo cùng nghi thức dâng ba tuần rượu Sơ hiến, Á hiến, Chung hiến trong lễ tế tổ tiên, người ta thường nhắc tới cuốn Thọ Mai Gia Lễ của danh nho Hồ Sĩ Tân thế kỷ XVIII. Nhưng nếu hỏi tiếp rằng chính Hồ Sĩ Tân cùng các bậc đại nho thời Trần, thời Lê, thời Nguyễn đã dựa vào bộ nguyên điển nào để thiết lập toàn bộ khung quy phạm ấy, thì câu trả lời duy nhất trong lịch sử lễ học Đông Á chính là bộ Chu Văn Công Gia Lễ (Zhuzi Jiali, còn gọi là Chu Tử Gia Lễ hay Văn Công Gia Lễ) của đại nho Chu Hy (1130 tới 1200) đời Nam Tống.
Trước thế kỷ XII, hệ thống nghi lễ của Nho Giáo được ghi chép trong hai bộ kinh cổ là Nghi Lễ và Lễ Ký vốn phân định ranh giới đẳng cấp rất ngặt nghèo: chỉ bậc Thiên tử mới được lập bảy miếu, bậc Chư hầu lập năm miếu, bậc Đại phu lập ba miếu, kẻ Sĩ lập một miếu, còn người Thứ nhân (dân thường) thì không được lập miếu thờ thần chủ mà chỉ được cúng tại gian tẩm (tế ư tẩm) đến đời cha hoặc đời ông. Bước sang thời Bắc Tống và Nam Tống, khi chế độ quý tộc thế tập cũ lùi vào dĩ vãng và tầng lớp sĩ thứ vươn lên qua khoa cử, quy định cổ ấy trở nên bất cập: chẳng lẽ một người con hiếu thảo vì không có tước vị đại phu mà không được thờ phụng cụ và kỵ của mình? Chính vì thế, học giả Trình Di (1033 tới 1107) đã nêu ra một nguyên lý làm thay đổi hoàn toàn lịch sử Thờ Cúng Tổ Tiên: bất kể quan lại hay dân thường, ai cũng có cha mẹ, ông bà, cụ (tằng tổ) và kỵ (cao tổ), giống như người mặc áo tang có đủ năm bậc (ngũ phục), cho nên mọi gia đình đều phải được thờ đủ bốn đời từ Cao tổ xuống tới Khảo tỷ.
Tiếp nhận tư tưởng của Trình Di và bộ Thư Nghi của Tư Mã Quang, vào khoảng năm Càn Đạo thứ sáu (1170) khi đang cư tang mẹ tại vùng núi Vũ Di (Kiến Dương, Phúc Kiến), Chu Hy đã biên soạn bộ Gia Lễ gồm năm quyển: Thông Lễ, Quan Lễ, Hôn Lễ, Tang Lễ và Tế Lễ. Sáng kiến vĩ đại nhất của Chu Hy nằm ngay ở chương mở đầu Thông Lễ · Từ Đường: thay vì dùng chữ Tông miếu hay Gia miếu vốn bị luật lệ triều đình giới hạn cho hàng quan tước cao, ông đổi sang khái niệm Từ Đường (nhà thờ tổ tiên của gia tộc). Nhờ sự chuyển dịch danh xưng và rút gọn nghi tiết ấy, mọi gia đình từ bậc công khanh tới người dân thường đều có một khuôn mẫu chính thống để dựng nhà thờ họ, lập bốn khám thờ thần chủ bốn đời, đặt ruộng hương hỏa (tế điền) và cử hành lễ tế bốn mùa Xuân Hạ Thu Đông.
Mười sáu điều lệ nguyên điển được trình bày trong bảng bốn cột dưới đây trích lọc trực tiếp những câu chữ nổi tiếng nhất từ Quyển 1 (Thông Lễ · Từ Đường) và Quyển 5 (Tế Lễ) của Chu Văn Công Gia Lễ: cột thứ nhất ghi phiên âm Pinyin học thuật của nguyên văn chữ Hán, cột thứ hai ghi âm đọc Hán Việt chuẩn mực, cột thứ ba dịch nghĩa tiếng Việt tường minh, và cột thứ tư là bản dịch tiếng Anh tương ứng.
Xét theo giáo nghĩa triết học Lý học và đạo lý thờ cúng tổ tiên, toàn bộ thiết kế của Chu Văn Công Gia Lễ xoay quanh hai trụ cột là Minh tông pháp (làm sáng tỏ trật tự cội nguồn huyết thống) và Cầu thần ư Âm Dương (cảm thông với thần linh tổ tiên qua hai khí Âm Dương). Trong lời tự tựa bộ Gia Lễ, Chu Hy phân biệt rõ hai phần của lễ học là Bản (cái gốc: lòng thương yêu cha mẹ, sự tôn kính tổ tiên và đạo lý danh phận trong nhà) và Văn (hình thức nghi tiết: nơi đứng ngồi, bước tiến lui, cách bày biện lễ khí). Nếu chỉ có lòng thương nhớ mà không có quy chế Từ đường, Thần chủ và Tế lễ rõ ràng thì qua hai ba đời con cháu sẽ dần sao nhãng; ngược lại nếu chỉ giữ nghi tiết rườm rà mà quên mất tấm lòng thành kính thì lễ trở thành cái vỏ rỗng.
Đặc biệt, trong phần Tế Lễ (Quyển 5), Chu Hy giải thích cặn kẽ cơ chế tâm linh của nghi tiết Hàng thần (đón thần giáng lâm): con người được sinh thành bởi sự hợp nhất giữa Hồn (tinh thần sáng suốt thuộc khí Dương của Trời) và Phách (thể xác hình hài thuộc khí Âm của Đất). Khi con người qua đời, Dương hồn bay lên không trung còn Âm phách tan về lòng đất. Bởi vậy, khi con cháu muốn cầu thỉnh tổ tiên về ngự nơi bài vị thần chủ, người Chủ tế phải thực hiện song song hai động tác: Phần hương (đốt hương trầm thơm ngát cho khói bay vút lên cao để gọi Dương hồn trên trời) và Quán tửu (rưới rượu thơm xuống bó cỏ tranh cắm trên cát sạch gọi là mao sa để gọi Âm phách dưới đất). Khi Hồn và Phách cùng hội tụ về bài vị qua tấm lòng chí thành của con cháu, cuộc đối thoại tâm linh giữa người sống và người khuất bắt đầu.
Xét theo sử liệu văn bản học, bộ Gia Lễ của Chu Hy có một lịch sử truyền bản vô cùng thú vị. Theo Chu Tử Niên Phổ và lời bạt của môn đệ Hoàng Cán cùng con trai Chu Hy là Chu Tại, khi Chu Hy đang soạn bản thảo Gia Lễ trong thời gian cư tang mẹ năm 1170 tại Hàn Tuyền tinh xá, một tiểu đồng trong chùa đã lấy trộm bản thảo mang đi mất. Mãi đến năm Khánh Nguyên thứ sáu (1200), đúng vào lúc Chu Hy vừa tạ thế, bản thảo ấy mới được tìm thấy lại và đem khắc in lần đầu tiên, lập tức gây tiếng vang khắp thiên hạ. Sang đời Tống Nguyên và đặc biệt là đời Minh, các học giả như Dương Phục, Lưu Cai Tôn và nhất là đại thần Khâu Tuấn (1421 tới 1495, người biên soạn bộ Văn Công Gia Lễ Nghi Tiết gồm 8 quyển năm Thành Hóa thứ 10 tức năm 1474) đã vẽ thêm sơ đồ từ đường, sơ đồ bàn thờ và lời xướng lễ chi tiết, biến sách này thành bộ lễ điển số một toàn vùng Đông Á (Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam).
Tại Việt Nam, sử sách chính thống như Đại Việt Sử Ký Toàn Thư và Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục ghi nhận rằng từ thời Lê Sơ (dưới triều vua Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông), triều đình đã ban chiếu dùng Chu Văn Công Gia Lễ làm chuẩn mực cho lễ tang và lễ tế của trăm quan cùng sĩ dân. Sang thế kỷ XVIII, danh nho Lê Quý Đôn trong Kiến Văn Tiểu Lục và Hồ Sĩ Tân trong Thọ Mai Gia Lễ đều lấy Văn Công Gia Lễ làm bản gốc để đối chiếu, giữ nguyên quy thức Từ đường và Tam Hiến của Chu Hy trong khi Việt hóa các chi tiết thực hành cho hợp với phong tục Đại Việt.
IIToàn Văn Mười Sáu Điều Lệ Nguyên Điển (Thông Lễ Từ Đường Và Tứ Thời Tế Lễ)
Bảng bốn cột dưới đây trình bày mười sáu điều lệ nguyên điển của bộ Chu Văn Công Gia Lễ: sáu điều đầu (Câu 1 tới Câu 6) rút từ Quyển 1: Thông Lễ · Từ Đường, quy định về vị trí nhà thờ họ, bốn khám thờ thần chủ bốn đời, ruộng hương hỏa, kích thước bài vị, lễ yết kiến hằng ngày và trách nhiệm bảo vệ từ đường khi có hỏa hoạn biến cố; mười điều tiếp theo (Câu 7 tới Câu 16) rút từ Quyển 5: Tế Lễ, quy định về lịch tế bốn mùa, phép trai giới ba ngày, cách bày lễ và toàn bộ nghi trình từ Tham thần, Hàng thần, Sơ hiến, Á hiến, Chung hiến, Hựu thực, Hợp môn, Khải môn, Thụ tộ Ẩm phúc, Từ thần cho tới lễ Kỵ nhật và Mộ tế.
| Câu | Nguyên bản Pinyin (Zhuzi Jiali) | Âm Hán Việt truyền thống | Dịch nghĩa tiếng Việt | Bản dịch tiếng Anh |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Tōnglǐ dì yī: Cítáng. Jūnzǐ jiāng yíng gōngshì, xiān lì cítáng yú zhèngqǐn zhī dōng. | Thông Lễ đệ nhất: Từ Đường. Quân tử tương doanh cung thất, tiên lập từ đường ư chính tẩm chi đông. | Quyển thứ nhất, Thông Lễ, mục Từ Đường: Người quân tử khi chuẩn bị xây dựng nhà cửa nơi ở, việc đầu tiên là phải lập nhà thờ tổ tiên (từ đường) ở phía đông của ngôi nhà chính (chính tẩm). | Book One, General Rules: The Ancestral Hall. Whenever a noble person prepares to build a dwellinghouse, he first erects the ancestral hall (citang) to the east of the main residential hall (zhengqin). |
| 2 | Wéi sì kān, yǐ fèng xiānshì shénzhǔ: Gāozǔkǎo Gāozǔbǐ jū xī dì yī kān, Zēngzǔkǎo Zēngzǔbǐ cì zhī, Zǔkǎo Zǔbǐ cì zhī, Kǎo Bǐ jū dōng dì sì kān; pángqīn zhī wú hòu zhě, yǐ bān fù yān. | Vi tứ khám, dĩ phụng tiên thế thần chủ: Cao tổ khảo Cao tổ tỷ cư tây đệ nhất khám, Tằng tổ khảo Tằng tổ tỷ thứ chi, Tổ khảo Tổ tỷ thứ chi, Khảo Tỷ cư đông đệ tứ khám; bàng thân chi vô hậu giả, dĩ ban phụ yên. | Bên trong từ đường thiết lập bốn ngăn khám thờ để phụng thờ bài vị thần chủ của bốn đời tổ tiên: cụ ông cụ bà bốn đời (Cao tổ khảo tỷ) ngự ở khám thứ nhất phía tây, cụ ông cụ bà ba đời (Tằng tổ khảo tỷ) ở khám kế tiếp, ông bà nội (Tổ khảo tỷ) ở khám tiếp theo, và cha mẹ (Khảo tỷ) ở khám thứ tư phía đông; những người thân thuộc hàng nhánh không có con nối dõi thì tùy theo thứ bậc thế hệ mà đặt bài vị thờ phụ (phụ tự) vào đó. | Four tabernacle niches are constructed within to enshrine the spirit tablets of four ancestral generations: Great-Great-Grandfather and Great-Great-Grandmother occupy the first niche on the west, Great-Grandfather and Great-Grandmother next, Grandfather and Grandmother next, and Father and Mother occupy the fourth niche on the east; collateral relatives who died without posterity have their tablets placed in associated worship according to their generational rank. |
| 3 | Zhì jìtián, jù jìqì; zōngzǐ zhǔ zhī, suǒyǐ míng zōngfǎ ér zhòng běnshǐ yě. | Trí tế điền, cụ tế khí; tông tử chủ chi, sở dĩ minh tông pháp nhi trọng bản thủy dã. | Gia tộc phải trích lập ruộng tế (tế điền, tức ruộng hương hỏa không được đem chia hay bán) và sắm sửa đầy đủ đồ khí cụ tế lễ (tế khí); giao cho người con trai trưởng dòng chính (tông tử) đứng làm chủ trông coi, ấy là để làm sáng tỏ phép tắc tông tộc và tôn trọng cái gốc rễ khởi đầu. | Sacrificial fields (jitian) are set aside as an inalienable endowment, and sacrificial vessels (jiqi) are prepared in full; the eldest lineal heir (zongzi) presides over their stewardship, thereby illuminating lineage law and honoring the root and beginning. |
| 4 | Shénzhǔ zhī zhì: yòng lìmù huò zǎomù, gāo chǐ èr cùn, bó sān cùn, yuán shǒu fāng dǐ, xiànzhōng hézhǔ, fèn qiào ér tí qí shìhào mínghuì. | Thần chủ chi chế: dụng lật mộc hoặc táo mộc, cao thước nhị thốn, bác tam thốn, viên thủ phương để, hãm trung hợp chủ, phấn khiếu nhi đề kỳ thụy hiệu danh húy. | Quy chế làm bài vị thần chủ: dùng gỗ dẻ hoặc gỗ táo cứng mịn, chiều cao một thước hai tấc ứng với mười hai tháng, chiều rộng ba tấc ứng với ba tài, đầu bài vị vọt tròn tượng Trời, đế bài vị làm vuông tượng Đất, xẻ rãnh ở giữa ghép hai mảnh âm dương, khoét lỗ thông khí hai bên và tô phấn trắng để đề rõ tôn hiệu, tên thụy, tên húy của người khuất. | The rule for crafting the spirit tablet (shenzhu): use chestnut wood or jujube wood, twelve inches in height and three inches in width, with a rounded crown and a square pedestal, a recessed inner cavity joining back and front, side apertures, and a whitened face inscribed with the posthumous title and personal name. |
| 5 | Chénchū yèguī bì yè; zhèngzhì Shuò Wàng zé cān; sújié zé xiàn yǐ shíshí; yǒu shì zé gào. | Thần xuất dạ quy tất yết; Chính Chí Sóc Vọng tắc tham; tục tiết tắc hiến dĩ thời thực; hữu sự tắc cáo. | Hằng ngày sáng đi ra khỏi nhà, tối trở về nhà đều phải tới trước từ đường vái yết; vào ngày Tết Nguyên đán, tiết Đông chí, ngày mồng Một (Sóc) và ngày Rằm (Vọng) hằng tháng thì mở khám làm lễ tham bái; gặp các tiết lễ truyền thống trong năm thì dâng cúng thức ăn hợp thời vụ; phàm trong nhà có việc lớn đều phải làm lễ bẩm cáo. | Leaving home at dawn and returning at night, one invariably bows in salutation at the hall; on New Year's Day, the Winter Solstice, and the New Moon and Full Moon of every month, one opens the niches in formal attendance; on customary festivals one presents seasonal delicacies; and whenever a major event occurs in the household, one formally reports it to the ancestors. |
| 6 | Huò yǒu shuǐ huǒ dào zéi zhī biàn, zé xiān jiù cítáng, qiān shénzhǔ yíshū, ránhòu jí jiācái. | Hoặc hữu thủy hỏa đạo tặc chi biến, tắc tiên cứu từ đường, thiên thần chủ di thư, nhiên hậu cập gia tài. | Nếu chẳng may trong nhà gặp phải tai biến ngập lụt, hỏa hoạn hay giặc cướp, thì con cháu bắt buộc phải chạy tới cứu từ đường trước tiên, rước bài vị thần chủ cùng gia phả, sách vở di huấn của tổ tiên tới nơi an toàn rồi sau đó mới lo cứu đến tiền bạc của cải trong nhà. | Should calamity strike through flood, fire, or brigands, one must rescue the ancestral hall first, moving the spirit tablets and ancestral writings to safety, and only afterward attend to household wealth and property. |
| 7 | Jìlǐ dì wǔ: Sìshí Jì. Sìshí zhī jì, yòng zhòngyuè: Chūnfēn, Xiàzhì, Qiūfēn, Dōngzhì, huò bǔ shàngxún zhī dīng hài rì. | Tế Lễ đệ ngũ: Tứ Thời Tế. Tứ thời chi tế, dụng trọng nguyệt: Xuân Phân, Hạ Chí, Thu Phân, Đông Chí, hoặc bốc thượng tuần chi Đinh Hợi nhật. | Quyển thứ năm, Tế Lễ, mục Tứ Thời Tế: Lễ tế chính trong bốn mùa đều cử hành vào tháng giữa của mỗi mùa (trọng nguyệt, tức tháng Hai, tháng Năm, tháng Tám, tháng Mười Một âm lịch): chọn đúng ngày tiết Xuân Phân, Hạ Chí, Thu Phân, Đông Chí, hoặc chọn ngày can Đinh hay địa chi Hợi trong tuần đầu của tháng ấy. | Book Five, Sacrificial Rites: The Four Seasonal Sacrifices. The sacrifices of the four seasons are performed in the middle month of each season: at the Vernal Equinox, Summer Solstice, Autumnal Equinox, and Winter Solstice, or by divining an auspicious Ding or Hai day in the first ten-day period of that month. |
| 8 | Qiánqī sān rì zhāijiè: zhǔrén shuài zhòng zhàngfu zhì wàiqǐn, zhǔfù shuài zhòng fùnǚ zhì nèiqǐn, mùyù gēngyī, bù yǐnjiǔ, bù rúhūn, bù diàosāng, bù tīngyuè, zhuānxīn xiǎng qí jūchǔ xiàoyǔ. | Tiền kỳ tam nhật trai giới: chủ nhân suất chúng trượng phu trí ngoại tẩm, chủ phụ suất chúng phụ nữ trí nội tẩm, mộc dục canh y, bất ẩm tửu, bất như huân, bất điếu tang, bất thính nhạc, chuyên tâm tưởng kỳ cư xử tiếu ngữ. | Trước ngày đại tế ba ngày phải giữ phép trai giới: gia chủ (Chủ nhân) dẫn các nam đinh giữ chay tịnh ở nhà ngoài, người vợ trưởng (Chủ phụ) dẫn các phụ nữ giữ chay tịnh ở nhà trong; tắm gội thay áo sạch, không uống rượu say, không ăn hành tỏi nồng uế, không đi viếng đám tang, không nghe đàn nhạc vui chơi, chuyên tâm tưởng nhớ nơi ở và tiếng cười giọng nói của tổ tiên lúc sinh thời. | Three days before the sacrifice, all observe fasting and purification: the Male Officiant (zhuren) leads the men ininner concentration in the outer chamber, and the Principal Wife (zhufu) leads the women in the inner chamber; bathing and changing into clean garments, abstaining from wine, pungent herbs, funeral visits, and music, and focusing the mind wholly upon recalling how the ancestors dwelled, smiled, and spoke. |
| 9 | Qián yī rì, shè wèi, chén qì, xǐng zhuàn; juéming sùxīng, shè shū guǒ jiǔ zhuàn, zhǔrén yǐxià xù lì, qǐkān fèngzhǔ jiùwèi. | Tiền nhất nhật, thiết vị, trần khí, tỉnh soạn; quyết minh túc hưng, thiết sơ quả tửu soạn, chủ nhân dĩ hạ tự lập, khải khám phụng chủ tựu vị. | Trước lễ một ngày, quét dọn sắp đặt ngôi vị, bày biện đồ lễ khí và kiểm tra thực phẩm nấu nướng; đến tờ mờ sáng ngày chính tế, mọi người dậy sớm bày rau quả, rượu và cỗ bàn lên án, Chủ nhân cùng toàn gia đứng vào hàng theo thứ bậc, mở cửa khám rước bài vị thần chủ ra ngự tại ngôi vị. | One day before the rite, the seats are arranged, the vessels are set out, and the food preparations are inspected; at daybreak all rise early, arrange vegetables, fruits, wine, and cooked dishes, stand in generational order behind the Male Officiant, and open the niches to escort the spirit tablets to their seats. |
| 10 | Cānshén, zàibài; Jiàngshén: zhǔrén guàntǎi, fénxiāng zàibài, guànjiǔ yú máoshā zàibài, yǐ qiú shén yú yīnyáng zhī yì yě. | Tham thần, tái bái; Hàng thần: chủ nhân quán tẩy, phần hương tái bái, quán tửu ư mao sa tái bái, dĩ cầu thần ư âm dương chi nghĩa dã. | Cử hành lễ Tham thần: toàn gia lạy hai lạy ra mắt thần chủ; tiếp đến lễ Hàng thần: Chủ nhân rửa tay sạch sẽ (quán tẩy), quỳ đốt hương trầm rồi lạy hai lạy để thỉnh Dương hồn từ trên cao, sau đó rưới rượu thơm xuống chậu cát bó cỏ tranh (mao sa) rồi lạy hai lạy để thỉnh Âm phách từ dưới đất, lấy nghĩa giao cảm hai khí Âm Dương mà cầu thần giáng lâm. | Greeting the Spirits (Canshen): all bow twice in salutation; Invoking the Descent of the Spirits (Jiangshen): the Male Officiant washes his hands, burns fragrant incense and bows twice, then pours wine over cogon grass bound in sand (maosha) and bows twice, thereby seeking the ancestral spirits through the principle of Yin and Yang. |
| 11 | Chūxiàn: zhǔrén yì jiǔzhù suǒ, fèng jué xiàn yú gè wèi zhī qián; zhù zhí bǎn guì yú zhǔrén zhī zuǒ, dú zhùwén, xīng, zhǔrén zàibài. | Sơ hiến: chủ nhân nghệ tửu chú sở, phụng tước hiến ư các vị chi tiền; chúc chấp bản quỳ ư chủ nhân chi tả, độc chúc văn, hưng, chủ nhân tái bái. | Cử hành lễ Sơ hiến (dâng tuần rượu thứ nhất): Chủ nhân bước tới bàn để bình rượu, nâng chén rượu kính cẩn dâng lên trước từng ngôi vị tổ tiên; người Chúc (độc chúc) cầm bản văn tế quỳ ở phía bên trái Chủ nhân đọc vang lời Chúc văn; đọc xong cùng đứng dậy, Chủ nhân lạy hai lạy. | The First Libation (Chuxian): the Male Officiant steps to the wine stand and reverently presents the wine goblet before each ancestral seat; the Prayer Reader (zhu) holds the prayer board, kneels to the left of the Male Officiant, and reads aloud the written prayer; upon rising, the Male Officiant bows twice. |
| 12 | Àxiàn: zhǔfù wéi zhī, lǐ rú chūxiàn ér bù dúzhù; Zhōngxiàn: xiōngdì zhī zhǎng huò zhǎngnán wéi zhī, lǐ rú àxiàn. | Á hiến: chủ phụ vi chi, lễ như sơ hiến nhi bất độc chúc; Chung hiến: huynh đệ chi trưởng hoặc trưởng nam vi chi, lễ như á hiến. | Cử hành lễ Á hiến (dâng tuần rượu thứ hai): do người vợ trưởng (Chủ phụ) đích thân thực hiện, mọi nghi thức dâng rượu đều giống như tuần Sơ hiến nhưng không đọc văn chúc; tiếp đến lễ Chung hiến (dâng tuần rượu thứ ba): do người anh em lớn tuổi nhất hoặc người con trai trưởng thực hiện, nghi thức giống như tuần Á hiến. | The Second Libation (Axian): performed personally by the Principal Wife (zhufu), following the same ceremony as the First Libation except without reading a prayer; the Third Libation (Zhongxian): performed by the eldest brother or eldest son, following the same ceremony as the Second Libation. |
| 13 | Yòushí: zhǔrén tiānjiǔ yú jué, zhǔfù chāchí zhèngzhù; Hémén: zhǔrén yǐxià chū lì ménwài, píngqì jìnghòu; Qǐmén: zhù yī shēng, nǎi qǐmén xiànchá. | Hựu thực: chủ nhân thiêm tửu ư tước, chủ phụ sáp chủy chính trợ; Hợp môn: chủ nhân dĩ hạ xuất lập môn ngoại, bính khí tĩnh hầu; Khải môn: chúc y thanh, nãi khải môn hiến trà. | Cử hành lễ Hựu thực (mời dùng thêm bữa): Chủ nhân châm thêm rượu cho đầy các chén, Chủ phụ cắm thìa vào bát cơm và đặt đôi đũa ngay ngắn; tiếp đến Hợp môn (khép cửa phòng thờ): Chủ nhân cùng mọi người bước ra đứng ngoài cửa, nín hơi giữ yên lặng tuyệt đối chờ tổ tiên dùng bữa; tiếp đến Khải môn (mở cửa phòng thờ): người Chúc đằng hắng nhẹ báo hiệu rồi mở cửa tiến vào dâng trà thơm. | Urging the Meal (Youshi): the Male Officiant tops up the wine goblets while the Principal Wife sets the spoons in the rice bowls and straightens the chopsticks; Closing the Doors (Hemen): the Male Officiant and all participants step outside the doors and wait in hushed, breathless stillness; Opening the Doors (Qimen): the Prayer Reader gives a gentle clearing sound, opens the doors, and presents fresh tea. |
| 14 | Shòuzuò Yǐnfú: zhǔrén guì shòu fújiǔ yǔ zuòròu, jìjiǔ cuìjiǔ, huái ròu zàibài; Císhén: zhǔrén yǐxià jiē zàibài, fén zhùwén, nàzhǔ chèzhuàn, jùn ér tuì. | Thụ tộ Ẩm phúc: chủ nhân quỳ thụ phúc tửu dữ tộ nhục, tế tửu thối tửu, hoài nhục tái bái; Từ thần: chủ nhân dĩ hạ giai tái bái, phần chúc văn, nạp chủ triệt soạn, tuấn nhi thoái. | Cử hành lễ Thụ tộ Ẩm phúc (nhận thịt lộc và uống rượu phúc): Chủ nhân quỳ trước hương án nhận chén rượu phúc và đĩa thịt lộc, rưới nhẹ vài giọt rượu lễ đất rồi nhấp uống, đón lấy thịt lộc và lạy hai lạy tạ ân; tiếp đến lễ Từ thần: Chủ nhân cùng toàn gia lạy hai lạy tiễn thần, đem đốt hóa bản chúc văn, rước thần chủ cất vào khám, hạ cỗ và cùng nhau thụ lộc (tuấn) rồi lui ra. | Receiving the Sacrificial Meat and Drinking the Cup of Blessing (Shouzuo Yinfu): the Male Officiant kneels to receive the blessed wine and sacrificial meat, pours a drop in libation, tastes the wine, receives the meat, and bows twice; Taking Leave of the Spirits (Cishen): all bow twice in farewell, burn the prayer text, return the tablets to their niches, clear the offerings, share the blessed food (jun), and retire. |
| 15 | Dōngzhì jì Shǐzǔ, Lìchūn jì Xiānzǔ, Jìqiū jì Ní; Jìrì: qián yī rì zhāijiè, juéming chū zhǔwèi, zhǔrén yǐxià kū ér xíng jìlǐ, shì rì bù yǐnjiǔ, bù shíròu, bù tīngyuè, mùjīn sùfú yǐ jū. | Đông Chí tế Thủy tổ, Lập Xuân tế Tiên tổ, Quý Thu tế Nễ; Kỵ nhật: tiền nhất nhật trai giới, quyết minh xuất chủ vị, chủ nhân dĩ hạ khốc nhi hành tế lễ, thị nhật bất ẩm tửu, bất thực nhục, bất thính nhạc, mộc cân tố phục dĩ cư. | Vào ngày tiết Đông Chí thì tế vị Thủy tổ đầu dòng, ngày tiết Lập Xuân thì tế các vị Tiên tổ từ đời thứ năm trở lên, tháng cuối mùa Thu thì tế riêng miếu cha (Nễ); vào ngày giỗ Kỵ nhật: trước một ngày giữ trai giới, sáng sớm rước bài vị vị có ngày giỗ ra bàn chính, Chủ nhân cùng con cháu thương khóc mà hành lễ, suốt ngày ấy không uống rượu say, không ăn thịt yến tiệc, không nghe nhạc, đội khăn mộc mặc áo trắng giản dị. | At the Winter Solstice one sacrifices to the Founding Ancestor, at the Beginning of Spring to Distant Forebears, and in late Autumn to the deceased Father; on an annual Death Anniversary (Jiri): after fasting the day before, at dawn the spirit tablet of that ancestor is escorted out, the family weeps in remembrance while performing the rite, and throughout that day they abstain from wine, banquet meat, and music, dwelling in plain unadorned attire. |
| 16 | Mùjì: sān yuè shàngxún huò Qīngmíng, zhǔrén shuài zúrén xǐng mù, xiūzhì fénchéng, xiān jì Hòutǔ shì zhī shén, hòu jì mùqián rú jiālǐ zhī yí. | Mộ tế: tam nguyệt thượng tuần hoặc Thanh Minh, chủ nhân suất tộc nhân tỉnh mộ, tu trị phần vực, tiên tế Hậu Thổ thị chi thần, hậu tế mộ tiền như gia lễ chi nghi. | Lễ Mộ tế (cúng tại mộ phần): vào tuần đầu tháng Ba âm lịch hoặc tiết Thanh Minh, Chủ nhân dẫn người trong họ đi thăm mộ tổ tiên, đắp sửa nấm mộ và khuôn viên khu mộ, trước hết bày lễ tế vị thần đất Hậu Thổ ở bên cạnh mộ, sau đó bày lễ tế trước mộ tổ tiên theo đúng nghi thức như ở nhà. | Grave Sacrifices (Muji): in the first ten-day period of the third lunar month or at the Qingming solar term, the Male Officiant leads the clan to inspect the tombs and repair the burial mounds, sacrificing first to the Deity of the Earth (Houtu) beside the grave, and afterward sacrificing before the ancestral tomb according to the household ceremony. |
IIIGiải Nghĩa Chi Tiết Mười Sáu Điều Lệ Và Hệ Thống Tông Pháp Của Chu Hy
Tám mục giải nghĩa dưới đây phân tích sâu từng cặp điều lệ của Chu Văn Công Gia Lễ, đối chiếu với chú giải của Dương Phục (học trò Chu Hy), Khâu Tuấn đời Minh và sự tiếp biến trong truyền thống từ đường Việt Nam.
Mười lăm chữ mở đầu Quyển 1 của Chu Văn Công Gia Lễ được mượn và cải biên trực tiếp từ câu kinh trong thiên Khúc Lễ Hạ của sách Lễ Ký (Quân tử tương doanh cung thất, tông miếu vi tiên, cứu khố vi thứ, cư thất vi hậu: Người quân tử khi dựng nhà cửa, lấy việc dựng tông miếu thờ tổ tiên làm đầu, chuồng ngựa và kho tàng đứng thứ hai, phòng ở của mình xếp sau cùng). Điểm đột phá của Chu Hy là ông đổi hai chữ Tông miếu trong Lễ Ký thành hai chữ Từ đường (Cítáng). Tên gọi Từ đường vừa tránh phạm vào quy chế miếu thất của triều đình phong kiến, vừa gần gũi ấm áp với mọi gia đình.
Vì sao phải lập từ đường ở phía đông của nhà chính (chính tẩm chi đông)? Theo dịch lý và lễ học cổ điển, phương Đông là phương mặt trời mọc, thuộc quẻ Chấn và hành Mộc, biểu trưng cho sinh khí mùa xuân đang vươn lên. Đặt nơi thờ tổ tiên ở phía đông nhà ở là để con cháu mỗi buổi sáng thức dậy đều hướng về nguồn cội sinh thành trước tiên.
Điều lệ thứ hai thiết lập quy chế Tứ đại thần chủ (thờ bốn đời: Cao tổ, Tằng tổ, Tổ khảo, Khảo). Trong cách sắp xếp nguyên bản của Quyển 1 Chu Tử Gia Lễ, từ đường tọa Bắc hướng Nam, bốn ngăn khám được xếp từ Tây sang Đông theo nguyên tắc cổ dĩ Tây vi thượng (lấy phía Tây làm bên tôn quý nhất của gian phòng hướng Nam): khám thứ nhất bên Tây thờ cụ Cao tổ, khám thứ hai thờ cụ Tằng tổ, khám thứ ba thờ ông Tổ khảo, khám thứ tư bên Đông thờ cha Hiển khảo. Về sau, trong sơ đồ phụ lục và các bản Văn Công Gia Lễ Nghi Tiết cũng như Thọ Mai Gia Lễ tại Việt Nam, khi có thêm ngôi Thủy tổ ở chính giữa thì áp dụng phép Tả Chiêu Hữu Mục (Thủy tổ ở giữa, Cao tổ và Tổ khảo bên Tả tức phía Đông, Tằng tổ và Hiển khảo bên Hữu tức phía Tây).
Đặc biệt nhân văn là vế cuối: bàng thân chi vô hậu giả, dĩ ban phụ yên (những người thân thích trong họ như chú bác, cô dì, anh chị em chẳng may mất sớm hoặc không có con cái nối dõi thì được rước bài vị vào thờ phụ theo đúng hàng thế hệ của mình). Quy định này bảo đảm rằng trong đại gia đình không một linh hồn nào bị bỏ rơi thành cô hồn không nơi nương tựa.
Ở Câu 3, Chu Hy quy định mỗi dòng họ khi lập từ đường phải trích ra một phần đất đai làm tế điền (ruộng tế tự). Khi truyền sang Việt Nam và được luật hóa trong bộ Quốc Triều Hình Luật (Luật Hồng Đức) thời Lê cũng như Hoàng Việt Luật Lệ thời Nguyễn, chế độ tế điền của Chu Hy kết hợp với tục lệ bản địa trở thành thiết chế ruộng hương hỏa (hoặc kỵ điền): phần ruộng đất hoa lợi chuyên dùng để lo hương khói giỗ chạp tổ tiên, giao cho người tông tử (trưởng nam, trưởng tộc) quản giữ và tuyệt đối cấm con cháu tự ý mua bán cầm cố.
Ở Câu 4, quy cách chế tác tấm bài vị gỗ (thần chủ) mang trọn vẹn triết lý Thiên Địa Nhân hợp nhất: gỗ dẻ (lật mộc, đồng âm với chữ lật trong chiến lật nghĩa là trang nghiêm kính sợ) hoặc gỗ táo (táo mộc, tại Việt Nam thường thay bằng gỗ mít lõi vàng bền hàng trăm năm); cao một thước hai tấc cổ ứng với mười hai tháng trong năm, rộng ba tấc ứng với Tam tài, đầu tròn tượng Trời, đế vuông tượng Đất, có rãnh rỗng ở giữa (hãm trung) để ghi đầy đủ tôn hiệu và tên húy ở bên trong, bên ngoài lắp tấm gỗ đậy khít lại thành một khối thống nhất.
Câu 5 và Câu 6 đưa từ đường vào nhịp thở hằng ngày của gia đình. Phép thần xuất dạ quy tất yết (sáng bước ra khỏi nhà đi làm việc, tối trở về nhà đều phải đến trước cửa từ đường chắp tay vái báo) chính là sự nối dài trực tiếp lời dạy của Khổng Tử trong Luận Ngữ: Xuất tất cáo, phản tất diện (khi cha mẹ còn sống, đi đâu phải thưa, về nhà phải trình mặt). Dù cha mẹ ông bà đã khuất và chỉ còn bài vị trong khám thờ, con cháu vẫn giữ nguyên nếp thưa trình sớm tối ấy như khi các ngài còn sống.
Câu 6 là một trong những điều khoản gây xúc động mạnh nhất của Chu Văn Công Gia Lễ: khi xảy ra hỏa hoạn, lũ lụt hay binh biến, thứ phải cứu đầu tiên không phải vàng bạc châu báu (gia tài), mà là bài vị thần chủ và di thư gia phả của tổ tiên. Bởi tiền của mất đi còn có thể làm lại được, nhưng bài vị và gia phả mất đi là đứt đoạn cội nguồn lịch sử của cả dòng họ.
Bước sang Quyển 5 (Tế Lễ), Câu 7 và Câu 8 quy định lịch trình Tứ thời tế (cúng tế bốn mùa vào các tháng Trọng xuân, Trọng hạ, Trọng thu, Trọng đông nhân dịp bốn tiết Xuân Phân, Hạ Chí, Thu Phân, Đông Chí) cùng nghi thức trai giới ba ngày trước lễ. Trong ba ngày ấy, nam giới ở ngoại tẩm, nữ giới ở nội tẩm, tắm gội thay áo sạch, kiêng rượu say và các thứ rau có mùi nồng hăng như hành tỏi hẹ (bất như huân), không dự tiệc vui hay nghe đàn hát.
Đặc biệt, cụm từ chuyên tâm tưởng kỳ cư xử tiếu ngữ (chuyên tâm tưởng nhớ nơi ăn chốn ở, nụ cười và giọng nói của tổ tiên) được Chu Hy rút nguyên văn từ thiên Tế Nghĩa của sách Lễ Ký. Trai giới trong lễ học không phải là phép khổ hạnh ép xác, mà là phương pháp thu nhiếp tâm thức để hình bóng cha mẹ ông bà hiện lên sống động trong tâm tưởng trước khi bước vào lễ đường.
Câu 9 và Câu 10 mô tả phần mở đầu chính lễ sáng sớm hôm tế: sau khi mở khám rước bài vị thần chủ ra ngự trên án (khải khám phụng chủ tựu vị), Chủ nhân cùng toàn gia làm lễ Tham thần (lạy ra mắt thần chủ, giống như vào thăm cha mẹ buổi sáng). Tiếp ngay sau đó là nghi tiết Hàng thần (thỉnh thần giáng lâm).
Lời chú giải của chính Chu Hy ở cuối câu 10 (dĩ cầu thần ư âm dương chi nghĩa dã) đã giải mã trọn vẹn ý nghĩa triết học của hai vật phẩm quen thuộc nhất trên bàn thờ Á Đông là nén hương và chén rượu rưới xuống cỏ tranh (mao sa): làn khói hương trầm bay vút lên bầu trời thuộc Dương, dùng để cảm ứng và mời gọi Dương hồn của tổ tiên từ không trung; còn giọt rượu thơm thấm xuống bó cỏ tranh cắm trong cát thuộc Âm, dùng để cảm ứng và mời gọi Âm phách của tổ tiên từ lòng đất. Nhờ sự giao hòa Âm Dương ấy, tinh khí của tổ tiên ngưng tụ về nơi thần chủ.
Câu 11 và Câu 12 định hình cấu trúc Tam Hiến (ba tuần dâng rượu) kinh điển. Tuần thứ nhất (Sơ hiến) do người gia chủ (Chủ nhân, tức Tông tử) dâng lên và đi kèm với việc người Chúc quỳ bên trái đọc Chúc văn (văn tế) bẩm báo ngày tháng, tên họ con cháu và lòng biết ơn tổ đức. Tuần thứ hai (Á hiến) do chính Chủ phụ (người vợ cả của gia chủ) bước lên dâng rượu mà không đọc chúc. Tuần thứ ba (Chung hiến) do người anh em trưởng hoặc con trai trưởng của gia chủ dâng lên.
Việc Chu Hy quy định rõ Á hiến chủ phụ vi chi (tuần rượu thứ hai do người vợ trưởng thực hiện) kế thừa trực tiếp tinh thần của thiên Tế Thống sách Lễ Ký: Phù tế dã giả, tất phu phụ thân chi (Phàm việc tế lễ tổ tiên, bắt buộc cả hai vợ chồng phải tự tay thực hiện, vì người chồng đại diện cho đạo Dương bên ngoài, người vợ đại diện cho đạo Âm bên trong lo việc bếp núc cỗ bàn).
Bốn câu cuối (Câu 13 tới Câu 16) hoàn tất bức tranh toàn cảnh của Chu Văn Công Gia Lễ. Ở Câu 13, ba nghi tiết Hựu thực (châm thêm rượu, cắm thìa sửa đũa mời ăn thêm), Hợp môn (khép cửa phòng thờ, cả nhà ra đứng ngoài hiên nín thở yên lặng chờ tổ tiên dùng bữa trong khoảng thời gian một bữa cơm) và Khải môn (người Chúc đằng hắng nhẹ báo hiệu rồi mở cửa dâng trà) thể hiện sự tinh tế tột bậc của nguyên lý sự tử như sự sinh. Ở Câu 14, nghi tiết Thụ tộ Ẩm phúc (uống rượu phúc, nhận thịt lộc), Từ thần (lạy tiễn thần), Phần chúc (đốt văn tế) và Tuấn (cả nhà cùng thụ hưởng phần thức ăn tổ tiên để lại) khép lại lễ tế trong niềm hoan hỷ đoàn viên.
Câu 15 và Câu 16 mở rộng sang ba lễ tế đặc biệt ngoài bốn mùa: tế Thủy tổ vào tiết Đông Chí (lúc khí Dương bắt đầu sinh), tế Tiên tổ vào tiết Lập Xuân (lúc vạn vật khởi sinh), lễ Kỵ nhật (ngày mất của cha mẹ ông bà, được Chu Hy định nghĩa là chung thân chi tang tức nỗi tang thương suốt đời nên ngày ấy con cháu mặc áo mộc trắng, không uống rượu vui chơi) và lễ Mộ tế dịp tháng Ba Thanh Minh (cúng thần đất Hậu Thổ trước rồi mới cúng mộ tổ tiên).
IVCấu Trúc Quyển Thông Lễ Và Quyển Tế Lễ Trong Chu Văn Công Gia Lễ
Nhìn tổng thể năm quyển của bộ Chu Văn Công Gia Lễ, Quyển 1 (Thông Lễ) và Quyển 5 (Tế Lễ) đóng vai trò như khung xương không gian và trục vận hành thời gian bao bọc lấy ba quyển ở giữa (Quan Lễ, Hôn Lễ, Tang Lễ). Bởi mỗi khi người con trai trưởng thành làm lễ đội mũ (Quan), khi cưới vợ gả chồng (Hôn) hay khi mãn tang rước bài vị mới vào thờ (Tang), tất cả đều phải quay về làm lễ Cáo miếu và Phụng an ngay tại ngôi Từ đường của Quyển 1 và theo đúng nghi thức của Quyển 5.
Bảng dưới đây hệ thống hóa sáu thiết chế trụ cột mà Chu Hy đã kiến lập trong hai quyển này, cùng sự tiếp nối của chúng trong lịch sử lễ tục Việt Nam.
| Thiết chế trong Chu Văn Công Gia Lễ | Quy định gốc của Chu Hy (1170) | Ý nghĩa triết học và tông pháp | Sự tiếp biến tại Việt Nam (Lê Nguyễn & Thọ Mai Gia Lễ) |
|---|---|---|---|
| 1. Không gian Từ Đường (Cítáng) | Dựng ba gian nhà thờ ở phía đông nhà chính (chính tẩm chi đông), có bậc thềm Đông (tây giai, tộ giai). | Đổi Tông miếu quý tộc thành Từ đường gia tộc để mọi tầng lớp đều thờ được tổ tiên đúng lễ. | Trở thành hệ thống Nhà thờ họ (Từ đường đại tôn, chi phái) khắp Bắc, Trung, Nam và hương án gian giữa nhà chính. |
| 2. Tứ Đại Thần Chủ & Phụ Tự | Bốn khám thờ bốn đời: Cao tổ, Tằng tổ, Tổ khảo, Khảo tỷ; người thân vô hậu được thờ phụ (ban phụ). | Tương ứng với năm bậc áo tang (Ngũ phục), giữ trọn ký ức huyết thống và lòng nhân ái với người cô quả. | Chuẩn mực thờ bốn đời Cao Tằng Tổ Khảo trên bàn thờ Việt và lệ thờ Bà Cô Ông Mãnh, người tuyệt tự trong họ. |
| 3. Tế Điền, Tế Khí & Tông Tử | Trích lập một phần hai mươi ruộng đất làm Tế điền, sắm đủ Tế khí, giao Tông tử quản giữ. | Đảm bảo nguồn lực vật chất bền vững để việc hương khói không bị đứt đoạn khi gia cảnh biến động. | Hình thành chế độ Ruộng hương hỏa, Kỵ điền được bảo hộ trong Luật Hồng Đức (Lê Sơ) và Luật Gia Long (Nguyễn). |
| 4. Nghi thức Hàng Thần (Phần Hương & Quán Địa) | Đốt hương trầm cầu Dương hồn trên không, rưới rượu xuống cỏ tranh cát sạch (mao sa) cầu Âm phách dưới đất. | Vận dụng lý thuyết Hồn Phách và Âm Dương của Kinh Dịch và Lễ Ký vào thực hành tâm linh. | Giữ nguyên trong mọi lễ đại tế tại từ đường, đình miếu và lễ Chính kỵ theo Thọ Mai Gia Lễ. |
| 5. Cấu trúc Tam Hiến & Hợp Môn | Sơ hiến (Chủ nhân + đọc chúc), Á hiến (Chủ phụ), Chung hiến (trưởng nam/huynh đệ), Hựu thực, Hợp môn, Khải môn. | Thể hiện sự đồng tâm của vợ chồng, thứ bậc trong họ và sự tinh tế hầu bữa như khi tổ tiên còn sống. | Trở thành nghi trình chuẩn mực của lễ Tế tổ dòng họ và nguồn gốc câu tục ngữ Ba tuần rượu, một tuần trà. |
| 6. Hệ thống Tứ Thời Tế, Kỵ Nhật & Mộ Tế | Tế bốn mùa (Xuân, Hạ, Thu, Đông), tế Thủy tổ Đông Chí, tế Kỵ nhật ngày mất và Mộ tế tháng Ba Thanh Minh. | Kết hợp nhịp tuần hoàn của vũ trụ (tứ thời) với nhịp tưởng niệm cá nhân (kỵ nhật) và chăm sóc mộ phần. | Định hình lịch lễ tiết quanh năm của người Việt: Tết Nguyên đán, Thanh Minh tảo mộ, Đoan Ngọ, Vu Lan/Trung Thu, Đông Chí, Giỗ chạp. |
VẢnh Hưởng Của Chu Văn Công Gia Lễ Tới Từ Đường Và Pháp Luật Hương Hỏa Việt Nam
Trong lịch sử văn hóa và pháp chế Việt Nam từ thế kỷ XV tới thế kỷ XX, không một tác phẩm lễ học nước ngoài nào có ảnh hưởng sâu rộng và lâu bền bằng Chu Văn Công Gia Lễ. Sự lan tỏa của tác phẩm này tại Việt Nam diễn ra trên cả ba tầng bậc:
Thứ nhất, trong pháp luật quốc gia và quy chế triều đình thời Lê Nguyễn: Ngay từ thời Lê Sơ dưới triều vua Lê Thái Tông và đặc biệt là vua Lê Thánh Tông (niên hiệu Quang Thuận và Hồng Đức), triều đình Đại Việt đã tham chiếu trực tiếp quy định về Từ đường, Tông tử và Tế điền của Chu Hy để xây dựng các điều khoản về ruộng hương hỏa (từ Điều 388 tới Điều 400 trong Quốc Triều Hình Luật). Nhờ sự kết hợp độc đáo giữa phép Tông pháp của Chu Hy với truyền thống coi trọng vai trò người phụ nữ của dân tộc Việt, luật Hồng Đức quy định ruộng hương hỏa truyền cho con trai trưởng, nhưng nếu không có con trai trưởng thì giao cho con gái trưởng giữ việc thờ cúng tổ tiên. Đến thời Nguyễn, từ kiến trúc Thế Miếu Huế trong Hoàng thành cho tới các bản điều lệ hương ước làng xã đều in đậm dấu ấn quy phạm của Chu Văn Công.
Thứ hai, trong kiến trúc Nhà thờ họ (Từ đường) khắp ba miền Việt Nam: Khái niệm Từ đường (Cítáng) mà Chu Hy khởi xướng ở Câu 1 đã trở thành tên gọi chính thức trên bức hoành phi của hàng vạn ngôi nhà thờ họ Việt Nam (như Nguyễn Tộc Từ Đường, Trần Tộc Từ Đường, Lê Tộc Từ Đường), tiêu biểu như các ngôi từ đường cổ kính tại làng khoa bảng Đông Ngạc, làng Hành Thiện, làng Quỳnh Đôi hay khu di tích Đình Bảng. Bên trong các ngôi từ đường ấy, cách chia gian khám thờ, cách chế tác bài vị thần chủ bằng gỗ sơn son thếp vàng có hộp hãm trung và cách lập sổ Tế điền đều tuân thủ sát sao sáu điều lệ mở đầu của Chu Văn Công Gia Lễ.
Thứ ba, làm nền móng trực tiếp cho sự ra đời của Thọ Mai Gia Lễ: Khi danh nho Hồ Sĩ Tân (1690 tới 1760) biên soạn Thọ Mai Gia Lễ vào thế kỷ XVIII, ông đã đặt cuốn Chu Văn Công Gia Lễ ngay trước bàn viết để vừa giữ trọn phần cốt tủy (như trai giới, Tham thần, Hàng thần phần hương quán địa, Tam Hiến, Hựu thực, Hợp môn, Ẩm phúc thụ tộ, Mộ tế Hậu Thổ), vừa uyển chuyển điều chỉnh những chỗ chưa hợp với nhà ở và phong tục Việt Nam. Đọc song song hai tác phẩm này giúp người nghiên cứu hiểu thấu đáo vì sao nghi lễ thờ cúng tổ tiên Việt Nam vừa có tầm vóc triết học cổ điển uy nghiêm, vừa giữ được hồn cốt dân dã ấm áp của làng quê đất Việt.
Trước thời Chu Hy, cổ lễ chỉ dùng từ Tông miếu hoặc Gia miếu vốn bị giới hạn cho hàng vương hầu quan tước; chính Chu Văn Công Gia Lễ đã phổ cập khái niệm Từ đường để mọi dòng họ trong thiên hạ đều có nơi phụng thờ bốn đời tổ tiên.
Quy định Trí tế điền (lập ruộng tế không được chia bán) ở Câu 3 của Chu Văn Công Gia Lễ khi vào Việt Nam đã kết hợp với luật tục bản địa thành chế độ Ruộng hương hỏa, giúp duy trì từ đường qua hàng chục thế hệ.
Câu 2 quy định rõ những người thân thuộc trong họ không có con nối dõi (bàng thân chi vô hậu giả) đều được đưa bài vị vào thờ phụ trong từ đường, trở thành cơ sở cho truyền thống thờ Bà Cô Ông Mãnh và các vị tuyệt tự rất nhân hậu của người Việt.
Câu 10 giải thích rõ vì sao trong lễ tế phải vừa đốt hương vừa rưới rượu xuống đất (hoặc mao sa): hương bay lên cao để thỉnh Dương hồn, rượu thấm xuống đất để thỉnh Âm phách, giúp Hồn Phách tổ tiên hội tụ.
Trái với định kiến cho rằng lễ Nho giáo hoàn toàn gạt phụ nữ ra khỏi bàn thờ, Câu 8 và Câu 12 của nguyên bản Chu Văn Công Gia Lễ quy định Chủ phụ đồng chủ lễ cùng chồng và là người đích thân dâng tuần rượu thứ hai (Á hiến).
Chính Chu Hy trong lời bàn Gia Lễ đã nhấn mạnh rằng nghi tiết phải châm chước theo thời thế và hoàn cảnh từng nhà; đó cũng là lý do các bậc tiền nhân Việt Nam như Hồ Sĩ Tân đã Việt hóa bộ sách này thành Thọ Mai Gia Lễ.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao bộ Gia Lễ của Chu Hy lại được gọi là Chu Văn Công Gia Lễ hay Văn Công Gia Lễ?
Tác giả bộ sách là đại nho Chu Hy (1130 tới 1200) đời Nam Tống. Sau khi ông qua đời, năm Gia Định thứ hai (1209), vua Tống Ninh Tông ban tặng ông tên thụy là Văn, và đến năm Bảo Khánh thứ ba (1227), vua Tống Lý Tông truy phong ông tước Tín Quốc Công (sau đổi là Huy Quốc Công), nên hậu thế tôn xưng ông là Chu Văn Công. Do đó, bộ sách Gia Lễ của ông được gọi trang trọng là Chu Văn Công Gia Lễ, Chu Tử Gia Lễ hoặc Văn Công Gia Lễ.
Câu mở đầu Quân tử tương doanh cung thất, tiên lập từ đường ư chính tẩm chi đông có ý nghĩa gì?
Câu mở đầu Quyển 1 (Thông Lễ · Từ Đường) nghĩa là: Người quân tử khi chuẩn bị xây dựng nhà cửa nơi ở, việc đầu tiên phải làm là dựng nhà thờ tổ tiên (từ đường) ở phía đông của ngôi nhà chính (chính tẩm). Phía đông là hướng mặt trời mọc, thuộc khí Dương và mùa xuân sinh trưởng; đặt từ đường ở phía đông và ưu tiên xây dựng trước cả phòng ở của mình thể hiện đạo lý tôn kính nguồn cội trên hết.
Bốn khám thờ trong từ đường theo Chu Văn Công Gia Lễ phụng thờ những đời nào?
Theo quy định tại Câu 2, bên trong từ đường đặt bốn ngăn khám thờ bài vị thần chủ của bốn thế hệ tính từ cha mẹ ngược lên (Tứ đại thần chủ): khám thứ nhất thờ cụ bốn đời (Cao tổ khảo tỷ), khám thứ hai thờ cụ ba đời (Tằng tổ khảo tỷ), khám thứ ba thờ ông bà nội (Tổ khảo tỷ), và khám thứ tư thờ cha mẹ (Khảo tỷ). Ngoài ra, những người thân thuộc trong họ không có con nối dõi cũng được rước bài vị vào thờ phụ theo đúng hàng thế hệ.
Nghi tiết Hàng thần (đốt hương và rưới rượu xuống mao sa) trong Quyển 5 mang ý nghĩa triết học gì?
Trong Câu 10 của Quyển 5 (Tế Lễ), Chu Hy giải thích rằng nghi tiết Hàng thần được thiết kế dựa trên nguyên lý Âm Dương và Hồn Phách (dĩ cầu thần ư âm dương chi nghĩa dã). Khi con người qua đời, phần Dương hồn bay lên không trung, còn phần Âm phách lắng xuống lòng đất; bởi vậy người Chủ tế đốt hương trầm cho làn khói thơm bay lên cao để thỉnh Dương hồn, đồng thời rưới rượu thơm xuống bó cỏ tranh cắm trong cát sạch (mao sa) để thỉnh Âm phách, giúp Hồn và Phách của tổ tiên hội tụ về bài vị.
Vì sao tại Câu 6, Chu Hy lại quy định khi có hỏa hoạn hay lũ lụt phải cứu từ đường trước khi cứu gia tài?
Câu 6 viết rõ: Hoặc hữu thủy hỏa đạo tặc chi biến, tắc tiên cứu từ đường, thiên thần chủ di thư, nhiên hậu cập gia tài (Nếu gặp biến cố nước lửa giặc cướp thì phải cứu từ đường trước tiên, rước bài vị thần chủ và gia phả di thư đi nơi khác rồi mới cứu đến tiền của). Trong đạo lý tông pháp, tiền bạc của cải mất đi có thể làm lụng gây dựng lại, nhưng bài vị tổ tiên và gia phả di huấn là gốc rễ huyết thống và danh dự tinh thần không gì thay thế được.
Chu Văn Công Gia Lễ có mối quan hệ như thế nào với cuốn Thọ Mai Gia Lễ tại Việt Nam?
Chu Văn Công Gia Lễ chính là bộ nguyên điển gốc mà danh nho Hồ Sĩ Tân (1690 tới 1760) đã dựa vào để biên soạn bộ Thọ Mai Gia Lễ tại Việt Nam vào thế kỷ XVIII. Hồ Sĩ Tân giữ nguyên cấu trúc bốn đời thần chủ, phép trai giới, lịch tế bốn mùa, lễ Kỵ nhật, lễ Mộ tế Hậu Thổ và toàn bộ nghi trình Tam Hiến (Tham thần, Hàng thần, Sơ hiến, Á hiến, Chung hiến, Hựu thực, Hợp môn, Ẩm phúc thụ tộ) của Chu Hy, đồng thời điều chỉnh không gian bàn thờ, lễ vật trầu cau xôi gà và thêm thơ Nôm lục bát cho phù hợp với đời sống làng xã Việt Nam.