Thờ Cúng Tổ Tiên: phẩm trật và truyền thừa

IMàu sắc

Màu dùng cho trang này của thư viện: Đỏ son #9D2933. Mọi mã màu là gần đúng, vì phần lớn các đạo chỉ gọi tên màu chứ không công bố mã.

Màu chủ đạo màu biểu trưng của đạo

Màu nơi thờ không gian thờ thật

Màu hành lễ theo dịp, theo mùa

Màu tang và kiêng

IIPhẩm trật

Thờ Cúng Tổ Tiên là tín ngưỡng của gia đình và dòng họ, không có giáo hội, không có tu sĩ, không có giáo phẩm. Tổ chức thực tế là gia đình (trưởng nam giữ việc thờ, hương hỏa) và dòng họ (tộc trưởng, trưởng chi, hội đồng gia tộc, từ đường). Gần như mọi gia đình Việt có bàn thờ tổ tiên, kể cả nhiều gia đình theo tôn giáo khác.

1. 1
   Tộc trưởng (trưởng họ) 族長 · Clan head

   Theo lệ cũ là con trai đầu của dòng đích, không do bầu, quyết định việc họ, giữ ruộng hương hỏa và từ đường, chủ trì tế giỗ tổ. Khi vào tế, tộc trưởng dù còn trẻ vẫn là chủ tế. Nay nhiều họ bầu trưởng họ đứng đầu Ban thường trực.

2. 2
   Hội đồng gia tộc Clan council

   Gồm các trưởng lão các chi và ban chấp sự. Lo thờ cúng tổ tiên, tổ chức hôn, tang, tế, quản lý từ đường, giữ gia phả. Nay thường thành lập vì quyền của tộc trưởng không còn ràng buộc như xưa.

3. 3
   Trưởng chi, trưởng phái 支長 派長 · Branch head

   Đứng đầu một chi hay một phái khi họ phát triển đông, vẫn thuộc quyền tộc họ chính.

4. 4
   Trưởng nam thừa tự (con trưởng, cháu đích tôn) 長男 承祀 嫡孫 · Eldest son as ritual heir

   Giữ bàn thờ và việc cúng giỗ của một nhà. Khi cha mất trước ông, cháu đích tôn đứng thay cha, xưng thừa trọng tôn trong văn khấn.

5. 5
   Chủ tế, bồi tế, chấp sự trong lễ tế tổ 主祭 陪祭 執事 · Ritual officiants

   Ban tế lập cho từng lễ. Chủ tế theo lệ là tộc trưởng. Bồi tế và chấp sự giúp dâng hương, rượu, đọc chúc.

Tín đồ: Con cháu, người trong họ. Không có tên gọi tín đồ riêng.. Không có bậc tín đồ. Thứ bậc theo vai vế trong họ (đời, chi, ngành trưởng hay thứ).

IIIXưng hô

IVY phục theo cấp

Hình vẽ trải phẳng theo mô tả trong nguồn, không vẽ người. Màu là gần đúng.

VDòng truyền thừa

Thờ cúng tổ tiên không có người sáng lập, không có giáo hội và không có người đứng đầu. Ở tầm quốc gia, người Việt tôn Hùng Vương làm Quốc tổ và nhà nước chủ trì Giỗ Tổ ở Đền Hùng. Trong mỗi nhà, mỗi họ, việc thờ truyền theo dòng trưởng: con trưởng giữ hương hỏa, trưởng nam dòng đích làm tộc trưởng, nghi thức theo các sách gia lễ như Chu Tử Gia Lễ và Thọ Mai Gia Lễ.

Quốc tổ Hùng Vương và nghi lễ Giỗ Tổ

1. truyền thuyết, 18 đời vua nước Văn LangHùng Vương (Quốc tổ) 雄王

   Được tôn là tổ tiên chung của người Việt, người dựng nước Văn Lang. Thờ chính ở Đền Hùng, núi Nghĩa Lĩnh, Phú Thọ.

2. 1470Ngọc phả Hùng Vương đời Hồng Đức 雄王玉譜

   Bản ngọc phả đề niên hiệu Hồng Đức năm 1470 ghi việc thờ Hùng Vương, là văn bản sớm nhất còn lại về lệ thờ ở Đền Hùng.

3. 1917Định ngày Giỗ Tổ mồng 10 tháng 3

   Triều Khải Định chuẩn lời xin của quan tỉnh Phú Thọ lấy ngày mồng 10 tháng 3 âm lịch làm ngày quốc tế Hùng Vương.

4. 1946Sắc lệnh 22/SL

   Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cho công chức nghỉ ngày Giỗ Tổ Hùng Vương.

5. 1954Lời dặn ở Đền Hùng

   Năm 1954 tại Đền Hùng, Chủ tịch Hồ Chí Minh dặn: Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước.

6. 2007Nghỉ lễ có hưởng lương

   Quốc hội sửa Bộ luật Lao động, người lao động được nghỉ ngày Giỗ Tổ Hùng Vương có hưởng lương.

7. 2012UNESCO ghi danh

   Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

8. Hiện nay: nhà nước chủ trì Giỗ Tổ tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng

   Không có người đứng đầu tín ngưỡng. Lễ dâng hương Giỗ Tổ do nhà nước và tỉnh Phú Thọ tổ chức tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, các làng quanh đền giữ việc thờ tự.

Sách gia lễ và các mốc văn bản về thờ tổ tiên

1. thời Chu tới HánKinh Lễ (Nghi Lễ, Lễ Ký) 儀禮 禮記

   Các kinh điển Nho gia ghi phép tế tổ, tang, hôn, là gốc của mọi sách gia lễ về sau.

2. 1130 tới 1200Chu Hy và Chu Tử Gia Lễ (Văn Công Gia Lễ) 朱熹 朱子家禮

   Chu Hy soạn Gia Lễ, quy định từ đường, bài vị bốn đời, lễ quan, hôn, tang, tế. Sách này thành khuôn cho gia lễ Trung Hoa, Triều Tiên và Việt Nam.

3. thế kỷ 15Quốc triều hình luật (Luật Hồng Đức) 國朝刑律

   Bộ luật nhà Lê có các điều về ruộng hương hỏa và người thừa tự, giao phần hương hỏa cho con trưởng giữ để lo việc thờ.

4. thế kỷ 17Hồ Sĩ Dương và Hồ Thượng thư Gia Lễ 胡士揚 胡尚書家禮

   Sách gia lễ Việt Nam do Thượng thư Hồ Sĩ Dương soạn, thích nghi Chu Tử Gia Lễ với tục Việt, là trung tâm của hệ thống sách gia lễ Việt Nam.

5. nhiều bản chép và in, chưa rõ năm soạnThọ Mai Gia Lễ 壽梅家禮

   Sách gia lễ phổ biến nhất trong dân gian về tang, cưới, giỗ, thường gắn với tên Hồ Sĩ Dương, nay vẫn được in lại và dùng làm sách tra lễ.

6. đăng từ 1915Phan Kế Bính và Việt Nam Phong Tục 潘繼炳 越南風俗

   Sách ghi lại tục thờ tổ tiên, giỗ tết, từ đường, hương hỏa trong gia tộc và làng xã đầu thế kỷ 20.

Truyền thừa trong mỗi dòng họ

1. Thủy tổ 始祖

   Người đầu tiên của họ được ghi trong gia phả, được thờ chính ở từ đường họ. Mỗi họ có thủy tổ riêng.

2. Tộc trưởng các đời (trưởng họ) 族長

   Theo lệ cũ là con trai trưởng của dòng đích, đời này nối đời kia, không do bầu. Giữ từ đường, ruộng hương hỏa, gia phả, làm chủ tế giỗ tổ dù còn trẻ tuổi.

3. Trưởng chi, trưởng phái 支長 派長

   Khi họ đông, mỗi chi, mỗi phái có người trưởng lo việc thờ riêng của chi, vẫn thuộc tộc trưởng họ.

4. Con trưởng, cháu đích tôn giữ hương hỏa trong nhà 長子 嫡孫

   Trong mỗi nhà, con trưởng giữ bàn thờ và chủ lễ giỗ, xưng hiếu tử trong văn khấn. Cha mất trước thì cháu đích tôn thay, xưng thừa trọng tôn.

5. Hội đồng gia tộc ngày nay

   Nhiều họ nay bầu trưởng họ và hội đồng gia tộc gồm trưởng lão các chi, có quy ước bằng văn bản, thay cho lệ cha truyền con nối.

6. Hiện nay: không có người đứng đầu chung

   Mỗi họ có tộc trưởng hay trưởng họ riêng. Không có người hay tổ chức nào đứng đầu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong cả nước.

Bậc được tôn thờ: thư viện không dùng chân dung, chỉ ghi tên trong ấn tròn.

VICách thụ phong và truyền thừa

Không có thụ giới hay phong chức. Việc thờ truyền theo dòng trưởng: con trưởng giữ hương hỏa của nhà, trưởng nam dòng đích làm tộc trưởng của họ. Ngày nay nhiều họ bầu trưởng họ và hội đồng gia tộc thay cho lệ cha truyền con nối.

1. Nhận việc thờ của nhàĐiều kiện: Là con trưởng, hoặc cháu đích tôn khi cha mất trướcNghi thức: Đứng làm tang chủ, rồi chủ lễ giỗ, xưng hiếu tử hoặc thừa trọng tôn trong văn khấn
2. Làm tộc trưởngĐiều kiện: Theo lệ cũ: con trai đầu của dòng đích. Theo nhiều quy ước nay: được bầuNghi thức: chưa tìm được nguồn cho nghi thức nhận chức
3. Làm chủ tế lễ tế tổĐiều kiện: Theo lệ là tộc trưởng, dù trẻ tuổiNghi thức: Tam tuần hiến lễ (dâng hương, rượu), đọc chúc văn

VIIChỗ các nguồn còn vênh nhau

• Tộc trưởng: tài liệu Hội An ghi là con trai đầu dòng đích, không bầu. Quy ước họ Trần Hải Phúc cho bầu Ban thường trực năm năm một lần, trưởng họ đứng đầu. Cả hai đều có thật, khác theo thời và theo họ.
• Wikipedia ghi phụ nữ Việt từ xưa được dự và đồng chủ lễ cúng tổ tiên, khác với lệ Nho gia Trung Hoa chỉ cho con trai. Điều này làm mềm thứ bậc trưởng nam thừa tự.
• Màu áo bồi tế trong lễ tế: một nguồn ghi xanh, một nguồn ghi tím.
• Màu khăn tang theo vai vế khác nhau giữa các vùng. Nguồn tangle247 ghi đỏ cho cháu nội, xanh cho cháu ngoại, vàng cho cháu cố. Chưa đối chiếu được với Thọ Mai gia lễ nguyên bản.
• Việt Nam chưa có bảng mã hex chuẩn cho đỏ son. Mã dùng ở đây là tên màu Trung Hoa gần nhất. Màu cũ #8C1F14 và #8C1C13 trong mau-sac.json và mau-that.json không mang tên màu gốc, nhưng nằm cùng họ đỏ son nên không sai về hướng.
• Nguồn kampatour trong mau-that.json là trang du lịch, độ tin cậy thấp. Nên thay bằng nguồn bảo tàng hoặc nghiên cứu khi có.
• Tác giả Thọ Mai Gia Lễ còn bàn cãi. Sách thường gắn với Hồ Sĩ Dương, nhưng giới nghiên cứu phân biệt Hồ Thượng thư Gia Lễ (bản gốc, bản đẹp nhất in năm 1739) với Thọ Mai Gia Lễ lưu hành về sau. Năm sinh mất Hồ Sĩ Dương các nguồn ghi khác nhau (1621 tới 1681 hoặc 1652 tới 1682), nên chỉ ghi thế kỷ 17.
• Chu Hy để bac_thieng true cho thống nhất với hồ sơ Nho Giáo, vì ông được phối thờ trong Khổng Miếu.
• Nguồn Cần Thơ ghi năm 1470 lẫn với thời Trần. Bản ngọc phả thường được ghi là soạn đời Hồng Đức nhà Lê, không phải đời Trần.
• Không bịa người đứng đầu: tín ngưỡng này không có người đứng đầu. Các mốc cuối là cơ quan và vai trò, không phải người.
• Không cần ảnh: không có người bac_thieng false nào là nhân vật hiện nay.

VIIINguồn tư liệu

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp