Đường Tôn Thất Thiệp ngắn và yên hơn hẳn các phố quanh chợ Bến Thành. Đi tới số 66, quý vị gặp một mặt tiền không cao, cửa mở vào một lối đi có mái, và nếu ngẩng lên sẽ thấy trên sân thượng một khối tháp nhiều tầng phủ kín tượng thần, tượng người và tượng thú tô màu. Trên cổng và trên tháp có hình con công xanh. Người đã biết thì nhận ra ngay: con công là con vật cưỡi của thần Murugan, vị được thờ ở đây.
Đây là đền Sri Thendayuthapani, một đền Ấn Độ Giáo của người Tamil. Nhưng không phải của cả cộng đồng Tamil nói chung. Người dựng nó là giới Nattukottai Chettiar, những thương nhân làm nghề cho vay, đổi tiền và chuyển tiền, mà người Sài Gòn xưa gọi là Chà Chetty. Con phố này, thời Pháp mang tên rue Ohier, từng là phố làm ăn của họ, và ngôi đền đứng ngay giữa chỗ họ làm việc và sinh sống.
IThần Murugan Và Danh Hiệu Thendayuthapani
Vị chủ của đền là thần Murugan, một trong những vị được người Tamil thờ nhiều nhất. Theo thần thoại Ấn Độ Giáo, Murugan là con của thần Shiva và nữ thần Parvati, anh em với thần đầu voi Ganesha. Người Tamil coi ngài là thần của chiến thắng, của trí tuệ và của tuổi trẻ. Hình tướng quen thuộc là một thiếu niên, tay cầm ngọn giáo gọi là vel, cưỡi con công.
Thendayuthapani không phải tên một vị thần khác. Đó là một danh hiệu của chính Murugan. Theo cách hiểu phổ biến trong truyền thống Tamil, danh hiệu này chỉ hình tướng Murugan cầm cây gậy, dáng một người tu khổ hạnh. Ở số 98A Nam Kỳ Khởi Nghĩa, cách đây chừng hai trăm mười mét, có đền Subramaniam Swamy cũng thờ Murugan, dưới một danh hiệu khác. Hai tên ấy là hai tên của cùng một vị.
Đền thuộc dòng Shaiva, tức dòng lấy Shiva làm trung tâm, và đó là dòng chính của Ấn Độ Giáo người Tamil. Trong dòng ấy, Murugan là con của Shiva nên việc thờ ngài là một nhánh nằm trong mạch thờ Shiva chứ không đứng riêng. Vì vậy một đền Murugan thường có thêm các gian phụ thờ những vị cùng gia đình thần linh.
Ở đây, gian chính đặt tượng Murugan. Các gian phụ thờ Ganesha và Krishna, và theo Tuổi Trẻ còn có Shiva, Vishnu, Lakshmi và Parvati. Theo một tài liệu nghiên cứu của trường đại học về đền Hindu ở thành phố, các bức tranh Ganesha, Krishna và Lakshmi trong đền do nghệ nhân miền Nam Ấn Độ vẽ.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất: thấy có hai đền Murugan cách nhau vài trăm bước, nhiều người tưởng đây là hai vị thần khác nhau, một vị tên Thendayuthapani, một vị tên Subramaniam. Không phải. Đó là hai danh hiệu của cùng một thần. Người Tamil gọi Murugan bằng rất nhiều tên, mỗi tên ứng với một hình tướng hay một sự tích, và mỗi đền chọn một tên làm tên đền.
Chỗ thứ hai là tên chùa Ông. Các nguồn dùng tên này không thống nhất. Một bài của Thanh Niên gọi đền Tôn Thất Thiệp là chùa Ông, nhưng Hà Vũ Trọng và một bài khác của Thanh Niên lại dành tên chùa Ông cho đền Subramaniam ở Nam Kỳ Khởi Nghĩa. Chúng tôi ghi cả hai cách gọi như các nguồn đã ghi. Còn chữ chùa thì dù gắn với đền nào cũng là cách gọi dân gian, vì đây là đền của Ấn Độ Giáo, không phải chùa của Phật Giáo.
IIGiới Chettiar Và Khu Phố Cho Vay
Muốn hiểu vì sao đền ở đây thì phải hiểu giới người đã dựng nó. Nattukottai Chettiar là một giới thương nhân Tamil gốc miền Nam Ấn Độ, nổi tiếng khắp vùng Đông Nam Á về nghề tín dụng: cho vay, đổi tiền, chuyển tiền về quê. Họ theo các tuyến buôn bán tới Sài Gòn trong nửa sau thế kỷ 19 và đặt văn phòng ở khu quanh chợ Bến Thành.
Theo Hà Vũ Trọng, người Chettiar ở và làm việc trong những dãy nhà dài gọi là kittingi, vừa là văn phòng vừa là chỗ ở, trên đường Tôn Thất Thiệp và đường Hồ Tùng Mậu. Trong một kittingi, mỗi người cho vay chiếm một khoảng riêng với một cái tủ. Thanh Niên ghi đối diện đền từng có trụ sở hội của người Chà Chetty. Nói cách khác, ngôi đền này không đứng ở rìa khu phố của cộng đồng mà đứng ngay trong lõi của nó.
- Nửa sau thế kỷ 19Người Chettiar tới Sài GònGiới thương nhân Nattukottai Chettiar theo các tuyến buôn bán đường biển tới Sài Gòn, đặt văn phòng cho vay và đổi tiền quanh khu chợ Bến Thành.
- Khoảng 1880Dựng đềnThanh Niên và một tài liệu nghiên cứu của trường đại học ghi đền xuất hiện năm 1880. Kiến Thức chỉ ghi cuối thế kỷ 19.
- 1936Tháp tầng trên sân thượngKiến Thức ghi tháp tầng xây năm này. Tài liệu nghiên cứu nói trên ghi đây là năm tháp được xây lại, do nghệ nhân Tamil miền Nam Ấn Độ làm.
- Nửa đầu thế kỷ 20Lễ Thaipusam rước xe bạcTheo Hà Vũ Trọng, mỗi năm vào khoảng cuối tháng Một đầu tháng Hai dương lịch, tượng Murugan được rước bằng cỗ xe bạc qua các phố. Cỗ xe ấy nay vẫn giữ tại đền.
- 2016 tới 2020Vào danh mục kiểm kêTheo Thanh Niên, đền có tên trong Danh mục kiểm kê di tích của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn này. Đền chưa được xếp hạng di tích.
Hai chỗ nguồn ghi vênh nhau, xin nói thẳng.
Về năm dựng. Thanh Niên ghi năm 1880, một tài liệu nghiên cứu về đền Hindu ở thành phố cũng ghi năm ấy. Kiến Thức chỉ ghi cuối thế kỷ 19, không nêu năm. Hai cách ghi không trái nhau, nhưng chúng tôi chưa thấy văn bản khởi dựng nào để xác nhận con số 1880, nên ghi là khoảng năm 1880.
Về tháp năm 1936. Kiến Thức ghi tháp tầng trên sân thượng xây năm 1936. Tài liệu nghiên cứu lại viết rằng đền vốn đã có tháp trên sân thượng và năm 1936 là năm tháp được xây lại. Nếu theo cách ghi thứ hai thì trước năm ấy đã có một ngọn tháp cũ. Chúng tôi ghi cả hai.
Ở Singapore cũng có một đền Sri Thendayuthapani do giới Chettiar dựng, và lễ Thaipusam ở đó cũng rước bằng xe bạc. Sự trùng tên không phải ngẫu nhiên. Ở mỗi thành phố mà giới Chettiar đặt văn phòng, họ thường dựng một đền Murugan riêng của giới mình, lấy cùng một danh hiệu. Ngôi đền ở Sài Gòn là một mắt trong chuỗi ấy.
Trong khu phố ấy còn hai nơi thờ khác của người đến từ tiểu lục địa Ấn Độ. Đền Bà Mariamman cách đây chừng một cây số thờ nữ thần mẹ và là nơi lễ chung của cộng đồng Tamil rộng hơn, không riêng giới Chettiar. Thánh đường Jamia Al Musulman cách chừng ba trăm hai mươi mét là nơi hành lễ của người Ấn theo Islam, một tôn giáo khác hẳn.
IIITháp Tầng, Hành Lang Và Cỗ Xe Bạc
Nhìn từ đường, đền không lớn, vì nó phải lọt vào khổ một lô đất phố. Cái làm nên dáng đền nằm ở hai chỗ: khối tháp trên sân thượng và lối bố cục vòng vuông bên trong, đi từ ngoài vào gian thờ chính. Một người khảo tả đã vào đền ghi rằng lối vào chính quay về hướng Đông, theo lệ dựng đền của Ấn Độ Giáo.
Nhiều tầng thu nhỏ dần, mỗi tầng chia ô, trong ô đắp tượng thần, tượng người và tượng thú tô màu vàng cam, trắng, xanh. Tháp xây năm 1936 theo Kiến Thức, do nghệ nhân Tamil làm.
Đặt tượng Murugan, nền cao hơn mặt sàn quanh nó. Khách đứng ngoài, chỉ người lo nghi thức của đền mới vào trong.
Lối đi vòng quanh gian chính, trên tường treo tranh các thần, nhiều nhất là Ganesha. Trong đền đặt nhiều tấm gương lớn.
Đắp trên cổng và trên tháp. Con công là con vật cưỡi của Murugan, nên nhìn con công là biết đền thờ vị nào.
Xe bọc bạc chạm hoa văn, xưa dùng rước tượng Murugan trong lễ Thaipusam. Theo Hà Vũ Trọng, xe vẫn được giữ tại đền.
Báo chí quen gọi khối tháp của đền là gopuram. Trong kiến trúc đền Dravida của miền Nam Ấn Độ, gopuram là tháp dựng trên cổng, còn khối tháp dựng ngay trên gian thờ chính có tên riêng là vimana. Một người khảo tả đã vào đền ghi rằng ngọn tháp nhiều tầng nằm ngay phía trên gian thờ chính, tức theo vị trí thì gần với vimana hơn. Chúng tôi chưa có bản vẽ mặt bằng của đền để nói dứt khoát, nên ghi cả hai cách gọi và nêu lý do.
Cỗ xe bạc là hiện vật đáng dừng lại nhất. Trong đền Nam Ấn, xe rước không phải đồ trang trí mà là một phần của lễ: vào ngày lễ lớn, thần được đưa ra khỏi gian thờ, đặt lên xe và đi qua các phố của cộng đồng. Một cỗ xe còn nằm trong đền là dấu vết vật chất rõ nhất cho thấy lễ Thaipusam đã từng được làm ở Sài Gòn theo đúng lối Tamil, với đủ đoàn rước ngoài phố chứ không chỉ gói trong bốn bức tường.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói trước điều quan trọng nhất: Ấn Độ Giáo không có phong thủy. Người Tamil dựng đền theo quy phạm riêng chép trong các bộ sách dựng đền của truyền thống Ấn Độ, lấy việc mở cửa chính về hướng Đông đón mặt trời mọc làm lệ lớn, lấy gian thờ chính làm tâm. Đó là một hệ quy tắc độc lập, không dùng la bàn và không dùng phép xem đất Á Đông.
Thêm nữa, đây là đất phố. Người dựng đền không chọn được đồi, được nước, họ chỉ chọn được một lô đất trên con phố làm ăn của mình. Phần dưới đây là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, đặt ra làm chỗ đối chiếu, không phải điều chép trong tư liệu của đền và cũng không phải điều người dựng đền tính tới.
Điều đầu tiên là chỗ đứng giữa phố làm ăn. Đền không nằm ngoài rìa khu dân cư mà nằm trong lõi khu văn phòng của chính người dựng. Theo lối đọc cũ, một nơi thờ đặt ở tâm khu sinh sống thì làm chỗ tụ cho cả khu, giống như đình làng Bắc Bộ đặt giữa làng. Người Chettiar làm như vậy vì lý do thực tế là đi lại gần, nhưng kết quả trùng với lối nghĩ ấy.
Thứ hai là hướng Đông. Theo ngũ hành, phương Đông thuộc Mộc, ứng với buổi sớm và mùa xuân, là phương khởi phát. Người Tamil mở cửa hướng Đông để đón mặt trời, người Việt chuộng hướng ấy vì sinh khí đầu ngày. Hai hệ khác gốc gặp nhau ở cùng một hướng, vì cả hai đều bắt đầu từ việc quan sát mặt trời.
Thứ ba là khối tháp đặt trên cao. Một khối nhiều tầng thu nhỏ dần, đứng trên sân thượng giữa dãy phố thấp, theo lối đọc cũ là một điểm nhô lên làm mốc cho cả khu. Nhưng xin nhắc lại, tháp đặt ở đó vì quy phạm đền Dravida đòi gian thờ chính phải có tháp, và vì lô đất phố không cho phép dựng tháp dưới đất. Sự trùng khớp với phong thủy chỉ là trùng về hình, không phải về ý.
Sau cùng là cái yên của con phố. Tôn Thất Thiệp là đường ngắn, ít xe hơn các trục lớn quanh chợ. Theo lối đọc cũ, chỗ dòng người chảy chậm thì khí dừng lại được. Chúng tôi ghi nhận xét ấy đúng như một cách đọc, và dừng lại ở đó.
VThaipusam Và Các Lễ Trong Năm
Lễ lớn nhất gắn với đền là Thaipusam, lễ dành riêng cho thần Murugan. Tên lễ ghép từ Thai, một tháng trong lịch Tamil, và Pusam, tên một chòm sao mà mặt trăng đi qua vào ngày rằm của tháng ấy. Vì tính theo lịch Tamil nên lễ rơi vào khoảng cuối tháng Một hoặc tháng Hai dương lịch, mỗi năm một ngày khác.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Khoảng cuối tháng Một tới tháng Hai | Thaipusam | Lễ lớn nhất của đền, dành cho Murugan. Xưa tượng thần được rước bằng cỗ xe bạc qua các phố. Một tài liệu nghiên cứu ghi xưa lễ có cả nghi thức kavadi, tức người mộ đạo gánh một khung lễ vật đi trong đoàn rước. |
| Khoảng tháng Tám tới tháng Chín | Ganesh Chaturthi | Lễ mừng ngày sinh thần Ganesha, vị có gian thờ phụ trong đền. Theo Tuổi Trẻ, đền nay còn làm lễ này. |
| Khoảng tháng Chín tới tháng Mười | Navaratri | Chín đêm dâng lễ Nữ Thần theo truyền thống Ấn Độ. Theo Tuổi Trẻ, đền nay còn làm lễ này. |
| Khoảng tháng Mười tới tháng Mười Một | Diwali | Lễ ánh sáng của cả cộng đồng Ấn Độ Giáo, thắp đèn khắp đền. Theo Tuổi Trẻ, đền nay còn làm lễ này. |
Cần phân biệt hai lớp thời gian. Lễ Thaipusam với đoàn rước xe bạc là lễ của thời giới Chettiar còn đông ở Sài Gòn, được Hà Vũ Trọng và tài liệu nghiên cứu nói trên kể lại như chuyện đã qua. Ba lễ Ganesh Chaturthi, Navaratri và Diwali là những lễ Tuổi Trẻ ghi đền nay còn làm. Chúng tôi chưa thấy nguồn nào mô tả một kỳ rước xe bạc gần đây, nên không viết rằng lễ rước ấy còn diễn ra như xưa.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 66 đường Tôn Thất Thiệp (rue Ohier thời Pháp), phường Sài Gòn (phường Bến Nghé cũ, quận 1 cũ), Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Đền ở số 66 đường Tôn Thất Thiệp, phường Sài Gòn, đi bộ vài phút từ chợ Bến Thành. Đền Subramaniam Swamy cách chừng hai trăm mười mét, thánh đường Jamia Al Musulman chừng ba trăm hai mươi mét, đền Bà Mariamman chừng một cây số.
- Toạ độ
- 10.7734, 106.7017
Đây là nơi hành lễ của Ấn Độ Giáo đang còn người trông coi, lệ của đền là lệ phải theo. Bỏ giày dép trước khi vào khu thờ, ăn mặc kín vai kín gối. Gian thờ chính chỉ người lo nghi thức mới vào, khách đứng ngoài. Không chạm tay vào tượng và cỗ xe bạc. Việc chụp ảnh trong đền tùy lệ từng lúc, xin hỏi người trông coi trước. Lễ vật quen dùng ở đền Tamil là hoa, trái cây và dừa, không mang đồ mặn vào đền.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Sri Thendayuthapani
Contribute photos, information or video for Sri Thendayuthapani TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
đền sri thendayuthapani thờ ai
Thờ thần Murugan, con của thần Shiva và nữ thần Parvati, được người Tamil coi là thần của chiến thắng, trí tuệ và tuổi trẻ. Thendayuthapani là một danh hiệu của Murugan chứ không phải tên một vị khác. Các gian phụ thờ Ganesha, Krishna, và theo Tuổi Trẻ có cả Shiva, Vishnu, Lakshmi và Parvati.
đền ấn độ ở tôn thất thiệp ai xây
Giới thương nhân Tamil gốc Nattukottai Chettiar, người Sài Gòn xưa gọi là Chà Chetty, làm nghề cho vay, đổi tiền và chuyển tiền. Họ sống và làm việc trong các dãy nhà dài kittingi trên đường Tôn Thất Thiệp và Hồ Tùng Mậu, nên dựng đền ngay giữa khu phố của mình.
đền sri thendayuthapani xây năm nào
Thanh Niên và một tài liệu nghiên cứu ghi năm 1880, Kiến Thức chỉ ghi cuối thế kỷ 19. Ngọn tháp tầng trên sân thượng thì Kiến Thức ghi xây năm 1936, còn tài liệu nghiên cứu ghi năm ấy là năm tháp được xây lại. Chúng tôi chưa thấy văn bản khởi dựng nên ghi là khoảng năm 1880.
đền sri thendayuthapani và đền subramaniam khác nhau thế nào
Cả hai cùng thờ Murugan dưới hai danh hiệu khác nhau, cách nhau chừng hai trăm mười mét. Đền Tôn Thất Thiệp là đền lớn của giới Chettiar, có tháp tầng năm 1936 và cỗ xe rước bạc của lễ Thaipusam. Đền Nam Kỳ Khởi Nghĩa nhỏ hơn, nổi với bàn thờ chín vị thần hành tinh và là nơi làm lễ cưới.
lễ thaipusam ở sài gòn là lễ gì
Là lễ lớn nhất dành cho thần Murugan, rơi vào ngày rằm tháng Thai của lịch Tamil, khoảng cuối tháng Một hoặc tháng Hai dương lịch. Ở Sài Gòn xưa, theo Hà Vũ Trọng, tượng Murugan được rước qua phố bằng cỗ xe bạc, và cỗ xe ấy nay vẫn giữ tại đền Tôn Thất Thiệp.