Đi trên đoạn đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa gần khu trung tâm, giữa hai bên cao ốc và mặt tiền thương mại, quý vị sẽ thấy một khối nhà thấp lùi vào trong, tường sáng màu, cửa vòm nhọn, trên cao có hình trăng lưỡi liềm ôm một ngôi sao. Không có sân trước rộng, không có tường bao lớn, không có bảng hiệu nào mời chào. Rất nhiều người đi qua hằng ngày mà không biết đó là gì.
Vào bên trong, tiếng phố tắt đi khá nhanh. Trước cửa gian lễ là một khu nước, nơi người ta rửa tay, súc miệng, rửa mặt và rửa chân trước khi bước vào. Gian lễ thì trống: không tượng, không tranh, không bàn thờ, không bát hương. Chỉ có nền trải phẳng và một hốc tường lõm chỉ về một hướng duy nhất. Ngôi nhà này đã làm đúng một việc ấy từ năm 1885.
IMasjid Xưa Nhất Của Thành Phố
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì chỗ này hay bị xếp nhầm. Đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, không phải một thánh đường Bàni. Hai dòng cùng nhận một gốc nhưng thực hành đã khác hẳn từ nhiều thế kỷ, và thư viện đã có trang riêng cho cả hai bên để quý vị đối chiếu.
Chữ masjid nghĩa gốc là chỗ phủ phục, tức nơi người ta cúi mình lễ nguyện. Tiếng Việt quen dịch là thánh đường, nhưng cần nhớ đây không phải chùa, không phải đền và không phải nhà thờ Công Giáo. Tên Al Rahim gốc tiếng Arab, nằm trong nhóm những danh xưng chỉ lòng thương xót, và đặt tên ấy cho một ngôi masjid là cách cộng đồng nói ra điều họ mong ở nơi này.
Theo giáo nghĩa Islam, nền tảng là niềm tin vào một Đấng duy nhất, không hình tướng và không thể vẽ ra. Vì vậy trong thánh đường không đặt tượng, không treo tranh người hay vật, không có bát hương và không có lễ vật dâng cúng. Trang trí chỉ gồm hoa văn hình học, hoa lá cách điệu và thư pháp chép lời kinh.
Bổn phận của tín đồ gồm năm cột trụ: tuyên xưng đức tin, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, nhịn chay trọn tháng Ramadan, bố thí, và hành hương Mecca nếu đủ sức. Ở dòng Islam chính thống, năm việc ấy là bổn phận của từng tín đồ chứ không giao cho ai làm thay. Đó là lý do một masjid mở cửa quanh năm và có người tới mỗi ngày.
Trước mỗi buổi lễ, tín đồ phải làm phép tẩy thể bằng nước theo đúng thứ tự: rửa tay, súc miệng, rửa mũi, rửa mặt, rửa hai cánh tay tới khuỷu, xoa đầu, rồi rửa hai bàn chân. Đây không phải nghi thức tùy tâm mà là một khâu bắt buộc, không làm thì không được vào hàng lễ. Chính vì vậy mà bể nước ở lối vào là bộ phận không thể thiếu của bất cứ thánh đường nào, và ở một ngôi nằm lọt giữa phố như Al Rahim thì nó chiếm một phần đáng kể diện tích vốn đã hẹp.
Về mặt khảo được, Al Rahim là ngôi thánh đường Hồi Giáo có tuổi đời lâu nhất trong số các cơ sở còn hoạt động ở thành phố. Cộng đồng Hồi Giáo ở đây không phải một khối đồng nhất mà gồm nhiều lớp di dân tới vào những thời điểm khác nhau, và mỗi lớp dựng thánh đường của mình.
Nguồn ghi vênh nhau về gốc của cộng đồng lập ngôi này, xin nói rõ thay vì chọn bừa. Một số tư liệu ghi thánh đường do cộng đồng Hồi Giáo gốc Mã Lai dựng năm 1885. Một số tư liệu khác ghi rộng hơn là cộng đồng gốc Mã Lai và Indonesia. Hai cách ghi không mâu thuẫn hẳn, vì hai nhóm di dân này cùng theo một môn phái và ở nước ta thường sinh hoạt chung trong một thánh đường, nhưng chúng tôi ghi cả hai để quý vị biết chỗ hở.
Điều này dẫn tới cách phân vai giữa các thánh đường trong khu trung tâm, và đây là chỗ đáng nhớ nhất. Thư viện đã có trang riêng về Jamia Al Musulman ở số 66 đường Đông Du, ngôi dựng năm 1935 của cộng đồng gốc Nam Á. Al Rahim dựng năm 1885 của cộng đồng gốc Mã Lai và Indonesia. Hai ngôi cách nhau chưa tới hai cây số, cùng một đạo, cùng một thành phố, nhưng là hai lớp di dân khác nhau cách nhau nửa thế kỷ. Bản đồ Hồi Giáo Sài Gòn đọc đúng là đọc theo các lớp ấy chứ không đọc theo quận huyện.
Hai chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, xưa nhất không có nghĩa là lớn nhất hay cao nhất. Al Rahim là ngôi có tuổi đời lâu nhất, nhưng không phải ngôi lớn nhất và cũng không giữ vai trung tâm hành chính của cộng đồng Hồi Giáo thành phố. Trong Islam không có thứ bậc giữa các masjid theo lối tổ đình và chùa nhánh của Phật Giáo. Một thánh đường lớn hay nhỏ, xưa hay mới, thì buổi lễ diễn ra trong đó vẫn y như nhau.
Thứ hai, thánh đường không phải nơi thờ một vị nào. Người quen đi đền chùa hay hỏi ở đây thờ ai. Câu hỏi ấy không đặt được, vì trong masjid không có đối tượng thờ nào được đặt ra để lễ bái. Hốc tường mihrab không phải ban thờ, không có vật thờ trong đó, và nó chỉ làm đúng một việc là chỉ hướng.
IIMột Thế Kỷ Rưỡi Ở Nguyên Một Chỗ
Điều đáng kể nhất trong lịch sử của nơi này không phải các lần xây cất mà là sự đứng yên. Trong khi cả khu trung tâm quanh nó đổi mặt nhiều lần, thánh đường và cái xóm sau lưng nó vẫn ở nguyên chỗ, và cộng đồng vẫn là con cháu của những người đã tới đây từ thế kỷ trước.
- Thế kỷ 19Các lớp di dân Hồi Giáo tới Sài GònNgười Hồi Giáo gốc Mã Lai, Indonesia và Nam Á tới buôn bán và cư trú ở khu vực cảng và khu trung tâm, hình thành các nhóm cộng đồng nhỏ sống quây quần theo gốc gác.
- 1885Dựng thánh đường Al RahimCộng đồng Hồi Giáo gốc Mã Lai, theo một số nguồn là gốc Mã Lai và Indonesia, dựng ngôi thánh đường tại chỗ đất này. Đây là ngôi có tuổi đời lâu nhất trong các thánh đường còn hoạt động ở thành phố.
- Các thập niên sauHình thành xóm đạo chung quanhCác gia đình tín đồ dựng nhà quây quanh thánh đường, thành một xóm hơn năm mươi hộ trong con hẻm phía sau, phần lớn là người Hồi Giáo.
- 1935Lớp thánh đường thứ hai của khu trung tâmNgôi Jamia Al Musulman ở số 66 đường Đông Du được dựng bởi cộng đồng gốc Nam Á, đánh dấu lớp di dân thứ hai có cơ sở riêng trong cùng khu vực.
- Các đợt tu bổSửa chữa và mở rộngCông trình được tu bổ nhiều lần để giữ công năng, trong đó khu nước tẩy thể và gian lễ được sắp lại cho vừa với diện tích hẹp của một thửa đất giữa phố.
- Hiện nayVẫn là thánh đường của xómThánh đường vẫn giữ nhịp năm lần lễ nguyện mỗi ngày và buổi lễ tập trung ngày thứ Sáu, phục vụ cả người trong xóm lẫn người Hồi Giáo làm việc trong khu trung tâm.
Cần nói thêm về cách đọc các con số ở thành phố này. Các khảo cứu về kiến trúc thánh đường ở đây đếm được khoảng mười bốn tới mười lăm thánh đường và tiểu thánh đường trong các quận nội thành cũ, phục vụ một cộng đồng vài nghìn tín đồ. Con số cụ thể thay đổi theo từng bản khảo và theo cách phân biệt thánh đường với tiểu thánh đường, nên chúng tôi ghi theo khoảng chứ không chốt một con số.
Đáng chú ý là các thánh đường ấy không nằm rải đều mà bám theo nơi cư trú của từng nhóm gốc gác. Đó là lý do một ngôi có thể nằm lọt giữa phố lớn như Al Rahim, một ngôi nằm sâu trong hẻm ở khu ven như thánh đường của người Chăm bên quận 8 cũ. Mỗi ngôi là dấu của một lớp người, và đọc bản đồ ấy thì thấy cả lịch sử di dân của thành phố.
IIIBể Nước, Mihrab Và Một Thửa Đất Hẹp
Ai tới đây sau khi đã xem các thánh đường ở An Giang sẽ thấy khác ngay. Không có khuôn viên rộng, không có bốn tháp góc vươn cao, không có khoảng sân để cả làng tụ về. Al Rahim là một thánh đường đô thị, dựng trên một thửa đất hẹp giữa phố, và mọi bộ phận đều được ép cho vừa chỗ. Chính sự ép ấy làm lộ ra cái cốt lõi: bỏ hết những gì có thể bỏ, chỉ giữ lại ba thứ không được phép thiếu.
Bể nước và hệ vòi ở lối vào, dùng cho phép rửa bắt buộc trước mỗi buổi lễ. Ở một thánh đường chật, đây vẫn là bộ phận không bị cắt bớt, vì không làm phép này thì không vào hàng lễ được.
Hốc tường lõm ở bức tường chính, chỉ hướng qiblah về Mecca. Mihrab không phải ban thờ và không có vật thờ, nó chỉ làm đúng một việc là chỉ hướng cho cả hàng người đứng lễ.
Bục giảng có bậc, đặt cạnh mihrab, dùng cho bài thuyết giảng trong buổi lễ ngày thứ Sáu. Đây là chỗ duy nhất cao hơn mặt bằng chung, và nó cao vì công dụng chứ không vì phẩm vị.
Một gian rộng không chia cột giữa, nền trải phẳng, không ghế, không tượng, không tranh. Người lễ đứng thành hàng ngang, vai kề vai, không ai đứng cao hơn ai.
Dải hiên có mái chạy quanh gian lễ, làm chỗ đứng thêm khi trong nhà không đủ chỗ. Đây là giải pháp quen của các thánh đường đô thị chật, thay cho khoảng sân mà chúng không có.
Chỉ dùng hoa văn hình học, hoa lá cách điệu và thư pháp chép lời kinh, vì giáo nghĩa cấm vẽ người và vật. Trên cao có hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao, biểu tượng quen của kiến trúc Islam.
Phía sau và chung quanh thánh đường là cái xóm, và nó cũng đáng kể như cái nhà. Hơn năm mươi hộ trong con hẻm, phần lớn là người Hồi Giáo, nhiều gia đình đã ở đây từ đời ông bà. Nhà cửa không có gì khác các con hẻm Sài Gòn khác, nhưng nếp sinh hoạt thì khác: không rượu bia, thức ăn theo quy định của đạo, phụ nữ trùm khăn, và cả xóm đổi nhịp trong tháng nhịn chay.
Một điều dễ nhận ra với người quen đi đình chùa: ở đây không có trục dọc nhiều lớp. Đình chùa Việt dẫn người ta qua tam quan, sân, tiền đường rồi mới tới hậu cung, mỗi bước một lớp kín hơn. Thánh đường thì mở: qua cửa, rửa nước, vào một gian duy nhất. Không có lớp nào kín hơn lớp nào, vì không có vật gì cần được cất vào trong cùng.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho thật rõ. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường được định bằng một quy tắc duy nhất và bắt buộc của đạo: hướng qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ đất Việt Nam, hướng ấy rơi về phía tây. Không có la bàn phong thủy, không có tuổi người lập, không có cung mệnh nào tham gia vào việc chọn hướng ấy, và người dựng cũng không có quyền chọn khác.
Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.
Ở ngôi này, cái nguyên tắc một hướng lộ ra rõ hơn bất cứ đâu, vì đây là thánh đường đô thị. Khi dựng nhà trong phố, phong thủy cổ truyền tính hướng theo mặt đường, theo dòng người qua lại, theo tuổi người chủ, và nếu thế đất không thuận thì xoay cửa hoặc đặt bình phong. Islam không có chỗ cho những cách xử lý ấy. Gian lễ phải quay về Mecca, thửa đất nằm thế nào thì cũng phải quay như vậy, và nếu thửa đất lệch so với hướng ấy thì người ta xoay hàng người đứng lễ chứ không xoay lại hướng. Trong nhiều thánh đường đô thị, các hàng lễ vì thế nằm chéo so với tường nhà. Đó là chi tiết nhỏ mà nói được cả nguyên tắc.
Về thế đất, ngôi này nằm trên một thửa hẹp giữa khu trung tâm, bốn bề là nhà phố và cao ốc. Theo lối đọc cũ, đây là thế tứ diện thụ áp, tức bị vây bốn phía bởi những khối cao hơn mình. Sách cũ xếp thế này vào loại phải hóa giải, vì khí bị chặn và ánh sáng bị che. Người dựng thánh đường không đặt vấn đề như vậy, nhưng cách họ xử lý mặt bằng, lùi nhà vào trong, để hiên rộng chạy quanh, mở cửa vòm cao lấy sáng, lại trùng khớp với những gì phép cũ khuyên làm trong hoàn cảnh ấy. Cái trùng khớp đó đến từ công năng chứ không đến từ la bàn.
Thứ ba là nước. Phong thủy cổ truyền coi nước là thứ tụ khí và rất chú ý tới chỗ đặt bể nước, giếng, hồ. Ở đây có một khu nước đặt ngay lối vào, và theo lối đọc cũ thì nước ở cửa là thế thủy tại môn, khí gặp nước thì dừng lại mà tụ. Nhưng lý do thật của khu nước ấy chẳng liên quan gì tới khí: nó có mặt vì phép tẩy thể là bắt buộc. Đây là một ví dụ sạch sẽ cho thấy hai hệ có thể chỉ vào cùng một vật mà nói hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Cuối cùng là chỗ đứng trong lòng phố. Người xem đất theo lối cũ chuộng nơi thờ tự có sân trước, có cây, có khoảng lùi, để người từ ngoài vào có một nhịp chậm lại. Al Rahim gần như không có nhịp ấy: bước từ vỉa hè vào là gần như tới cửa. Cái nhịp chậm ở đây được thay bằng một thứ khác, là khu nước. Người ta không đi qua một cái sân, mà đi qua một lần rửa. Đọc theo lối cũ thì đó cũng là một dạng chuyển tiếp giữa ngoài và trong, chỉ là nó nằm ở thân người chứ không nằm trên mặt đất.
VNhịp Ngày, Nhịp Tuần Và Nhịp Năm
Nhịp của thánh đường chia làm ba lớp: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ tập thể ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, tức lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa chứ không đứng yên như hội hè theo âm lịch của người Việt.
| Thời điểm theo lịch Hijri | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Năm buổi chia theo vị trí mặt trời trong ngày. Trước mỗi buổi phải làm phép tẩy thể tại khu nước ở lối vào. |
| Thứ Sáu hằng tuần | Lễ tập trung trong tuần | Buổi lễ đông nhất trong tuần, có bài thuyết giảng đọc từ minbar rồi cả hàng cùng lễ. Ở ngôi nằm giữa khu trung tâm này, buổi thứ Sáu quy tụ cả người trong xóm lẫn người Hồi Giáo làm việc quanh vùng. |
| Ngày 12 tháng Rabi al Awwal | Lễ mừng ngày sinh Nhà tiên tri | Kỳ lễ được các cộng đồng Hồi Giáo trong thành phố giữ, tổ chức tại thánh đường. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Tín đồ nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, buổi tối tụ về thánh đường dùng bữa xả chay và lễ nguyện thêm. Cả con hẻm quanh thánh đường đổi nhịp trong tháng này. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Lễ mừng mãn chay | Lễ kết thúc tháng nhịn chay. Cả cộng đồng tới thánh đường lễ nguyện rồi thăm hỏi nhau, đây là dịp đông người nhất trong năm. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Lễ hiến sinh | Trùng dịp hành hương Mecca. Có nghi thức xẻ thịt gia súc chia cho người trong cộng đồng và người thiếu thốn. |
Ngoài phần lễ, thánh đường giữ hai việc thuộc nếp chung của một masjid: dạy kinh cho con em trong xóm, và phần bố thí gồm khoản bắt buộc hằng năm mà tiếng Arab phiên âm là zakat cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah.
Có một điểm rất riêng của ngôi nằm giữa trung tâm này. Vì gần khu khách sạn và văn phòng, Al Rahim từ lâu là chỗ lễ của người Hồi Giáo từ nơi khác tới, khách nước ngoài và người đi làm, chứ không chỉ của xóm. Một masjid vốn không có khái niệm giáo dân thuộc xứ nào, ai tới cũng vào hàng lễ được, nên việc này là lẽ thường trong đạo. Nhưng nó làm nên diện mạo của nơi này: một ngôi thánh đường của xóm mà mỗi ngày đều có người lạ bước vào, và không ai phải hỏi xin phép để đứng vào hàng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 45 đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường Nguyễn Thái Bình cũ, quận 1 cũ, Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Thánh đường ở số 45 đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, thuộc địa bàn phường Nguyễn Thái Bình cũ, quận 1 cũ, Thành phố Hồ Chí Minh, ngay trong khu trung tâm và đi bộ được từ khu chợ Bến Thành. Xóm đạo nằm trong con hẻm phía sau thánh đường.
- Toạ độ
- 10.77, 106.7013
Đây là nơi hành lễ đang hoạt động, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Bỏ giày trước khi vào gian lễ. Ăn mặc kín: nam quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Khu hành lễ chính dành cho nam giới. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không nói to, không chụp ảnh người đang hành lễ. Con hẻm sau thánh đường là chỗ ở của các gia đình chứ không phải khu tham quan, xin quý vị giữ ý khi đi vào và đừng chụp ảnh người trong nhà. Ngày thứ Sáu là buổi đông nhất, khách tới xem kiến trúc xin đợi lễ xong.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Al Rahim
Contribute photos, information or video for Al Rahim MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường hồi giáo cổ nhất sài gòn ở đâu
Là thánh đường Al Rahim ở số 45 đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, quận 1 cũ, dựng năm 1885 bởi cộng đồng Hồi Giáo gốc Mã Lai, theo một số nguồn là gốc Mã Lai và Indonesia. Đây là ngôi có tuổi đời lâu nhất trong các thánh đường còn hoạt động ở thành phố.
al rahim khác jamia al musulman ở chỗ nào
Khác ở lớp di dân đã dựng nên chúng. Al Rahim dựng năm 1885 bởi cộng đồng gốc Mã Lai và Indonesia. Jamia Al Musulman ở số 66 đường Đông Du dựng năm 1935 bởi cộng đồng gốc Nam Á. Hai ngôi cùng một đạo, cùng khu trung tâm, nhưng là hai lớp người tới vào hai thời điểm cách nhau nửa thế kỷ.
bể nước trong thánh đường hồi giáo để làm gì
Để làm phép tẩy thể bắt buộc trước khi lễ: rửa tay, súc miệng, rửa mũi, rửa mặt, rửa hai cánh tay tới khuỷu, xoa đầu rồi rửa hai bàn chân theo thứ tự. Không làm phép này thì không được vào hàng lễ, nên dù thánh đường chật tới đâu thì khu nước vẫn không bị cắt bớt.
người ngoài đạo vào thánh đường al rahim được không
Được, nếu giữ đúng lệ của nơi ấy: bỏ giày, ăn mặc kín, nữ trùm khăn và kín tay chân, không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không chụp ảnh người đang hành lễ. Khu hành lễ chính dành cho nam giới. Ngày thứ Sáu là buổi đông nhất, nên tới xem kiến trúc thì chọn ngày khác.
thánh đường al rahim thờ ai
Không thờ ai cả, theo đúng nghĩa mà người quen đi đền chùa vẫn hiểu. Trong masjid không có tượng, không có tranh, không có bàn thờ và không có lễ vật dâng cúng, vì giáo nghĩa Islam dạy rằng Đấng duy nhất không có hình tướng. Hốc tường mihrab không phải ban thờ mà chỉ để chỉ hướng Mecca.