Từ trung tâm Bạc Liêu cũ đi chừng năm cây số về phía xã Hưng Hội, qua những vườn cây trái, quý vị gặp một mái chánh điện đỏ và vàng nhô lên khỏi hàng cây, mái ba tầng, đầu hồi vươn hình rắn thần Naga. Bước vào trong, tường và cột kín những bức phù điêu nhiều màu, đọc lần lượt từ lúc Đức Phật đản sinh tới khi Ngài thành đạo.
Người Việt trong vùng gọi đây là chùa Cù Lao, theo tên ấp. Tên của chùa là Ghositaram, một tên Pali. Đây là ngôi chùa phum sóc của đồng bào Khmer, sinh hoạt theo Phật Giáo Nam Tông Khmer, dựng từ năm 1860. VietnamPlus gọi chùa là bảo tàng mỹ thuật Khmer của Cà Mau.
ITên Pali Và Dòng Nam Tông Khmer
Ghositaram là cách viết của tên Pali Ghositārāma. Trong kinh tạng Pali, Ghositārāma là tên một tinh xá ở thành Kosambī thời Đức Phật còn tại thế, mang tên vị trưởng giả Ghosita đã dựng và cúng dường. Chữ ārāma nghĩa là khu vườn, nơi chư tăng ở và tu học. Đặt cho một ngôi chùa ở đồng bằng sông Cửu Long cái tên của một tinh xá ở Ấn Độ hơn hai nghìn năm trước là nối ngôi chùa ấy vào kinh điển mà chư tăng ở đây đang tụng. Các nguồn còn ghi những lối viết Ghôsitaram, Ghoshitaram. Chúng tôi chưa tra được một tên Khmer riêng của chùa có nguồn nên không ghi.
Nam Tông Khmer đứng ở đâu. Phật Giáo ở nước ta có hai dòng lớn. Dòng Bắc Tông của người Kinh và người Hoa đọc kinh Đại thừa qua chữ Hán, thờ nhiều vị Phật và Bồ Tát. Dòng Nam Tông giữ kinh tạng Pali, đi theo lối tu của các nước Theravāda như Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar. Người Khmer Nam Bộ theo dòng thứ hai, nên gọi đúng là Phật Giáo Nam Tông Khmer. Điện thờ chỉ đặt tượng Đức Phật Thích Ca, chư tăng giữ giới tỳ khưu Pali, đi khất thực buổi sáng. Không có bài kệ đặt pháp danh theo đời như ở các tổ đình Bắc Tông, vì Nam Tông nối truyền qua lễ thọ giới chứ không qua chữ kệ.
Ngôi chùa trong phum sóc Khmer cũng không chỉ là nơi thờ. Theo phatgiao.org.vn, Ghositaram là nơi tu học của sư sãi và nơi dạy giáo lý, chữ Pali và chữ Khmer cho con em đồng bào. Thông tấn xã Việt Nam ghi nếp con trai tới tuổi mười bốn, mười lăm vào chùa tu một thời gian để báo hiếu cha mẹ và học đạo, học chữ, học cách sống.
Nhiều trang du lịch gọi Ghositaram là một Thái Lan thu nhỏ vì mái nhọn nhiều tầng và sắc đỏ vàng. Cách gọi ấy dễ gây hiểu lầm. Chùa là chùa của đồng bào Khmer Nam Bộ, không phải chùa Thái. Dáng mái nhiều tầng, hình Naga, sắc vàng là vốn chung của kiến trúc Phật Giáo Nam Tông ở cả vùng Đông Nam Á lục địa, mỗi nước có một nếp riêng. Còn tên Cù Lao là tên ấp, không có nghĩa chùa đứng trên một cù lao giữa sông.
IITừ Năm 1860 Tới Ngôi Chánh Điện Mới
Theo phatgiao.org.vn, VietnamPlus và Thông tấn xã Việt Nam, chùa dựng năm 1860 trên khu đất rộng chừng bốn héc ta. Trang Phật Giáo Bạc Liêu ghi chùa làm lễ khánh thành lần đầu năm 1872. Vị sư khai sơn chưa tra được có nguồn. Trang ấy cũng ghi vị trụ trì hiện nay là Hòa thượng Hữu Hinh. Mốc lớn nhất của thời gần đây là việc dựng lại chánh điện, kéo dài gần một thập niên.
- 1860Dựng chùaChùa được dựng ở ấp Cù Lao trên khu đất chừng bốn héc ta, theo phatgiao.org.vn và VietnamPlus.
- 1872Khánh thành lần đầuTheo trang Phật Giáo Bạc Liêu.
- 2001Khởi công chánh điện mớiNgày 11 tháng 11 năm 2001, theo VietnamPlus.
- 2010Khánh thành chánh điện, theo VietnamPlusVietnamPlus ghi chánh điện khánh thành tháng 3 năm 2010.
- 2011Hoàn thành, theo một bài của phatgiao.org.vnMột bài trên phatgiao.org.vn ghi công trình hoàn thành năm 2011, một bài khác cùng trang ghi giai đoạn 2001 tới 2010.
Hai chỗ các nguồn ghi không khớp. Chỗ thứ nhất là năm chánh điện xong: VietnamPlus ghi khánh thành tháng 3 năm 2010, một bài trên phatgiao.org.vn ghi hoàn thành năm 2011. Khoảng lệch một năm có thể là khoảng giữa lễ khánh thành và lúc xong phần trang trí, nhưng các nguồn không nói rõ. Chỗ thứ hai là chiều cao: VietnamPlus ghi 36,3 mét, các bài phatgiao.org.vn và Ngày Nay ghi chừng 36 mét, còn trang Phật Giáo Bạc Liêu ghi 40 mét. Chúng tôi ghi cả hai phía và theo con số 36 mét ở phần đầu trang vì có ba nguồn cùng ghi.
Phân vai với chùa Xiêm Cán. Cách đây chừng 7,8 cây số là chùa Xiêm Cán, cùng Phật Giáo Nam Tông Khmer, ngôi lớn sát biển dựng năm 1887 với dáng đền tháp Angkor, thư viện đã viết riêng. Ghositaram là ngôi cổ hơn, dựng năm 1860, và được biết tới vì chánh điện mới cùng hệ phù điêu kể đời Đức Phật. Cũng trong vùng, cách chừng 7,5 cây số, là Quan Âm Phật Đài, một nơi thờ của Phật Giáo Bắc Tông, khác dòng với ngôi chùa này.
IIIChánh Điện Và Hệ Phù Điêu
Khuôn viên chùa gồm chánh điện, giảng đường, tăng xá, bảo tháp, trường học và nhà khách, theo VietnamPlus, đặt giữa vườn cây. Chánh điện là công trình làm nên tên tuổi của chùa: rộng 427,5 mét vuông, mái ba tầng xếp chồng theo lối chùa Khmer, các tháp nhọn trên mái, rắn thần Naga ở đầu hồi và bờ mái, cột sơn son thếp vàng. VietnamPlus ghi các họa tiết cánh sen, hoa thị mang dấu nghệ thuật Khmer và phong cách Angkor.
Phủ tường và cột chánh điện, kể đời Đức Phật từ đản sinh tới thành đạo cùng các tích giáo lý. Theo Ngày Nay, phần trang trí mất chừng bốn năm mới xong.
Mái chồng ba tầng, đầu mái vươn hình rắn thần Naga. Trong nếp Nam Tông, Naga gắn với tích vua rắn che mưa cho Đức Phật khi Ngài thiền định.
Trang Phật Giáo Bạc Liêu ghi chùa giữ các bộ Trường Bộ, Trung Bộ, Tăng Chi Bộ, Tương Ưng Bộ và Tiểu Bộ khắc trên lá buông, cùng tư liệu văn hóa dân gian Khmer.
Nơi dạy giáo lý, chữ Pali và chữ Khmer cho con em đồng bào, theo phatgiao.org.vn.
Hệ phù điêu ở đây làm việc của một cuốn kinh không chữ. Người đi lễ bước dọc tường chánh điện là đọc lại đời Đức Phật theo thứ tự: đản sinh, rời cung, tu khổ hạnh, ngồi dưới cội bồ đề và thành đạo. Với những người lớn tuổi trong phum không đọc được chữ Pali, những bức ấy là cách học giáo lý bằng mắt. Bộ kinh lá buông thì giữ phần bằng chữ. Trang Phật Giáo Bạc Liêu cho biết số lượng lá kinh chưa kiểm được đầy đủ, vì các danh mục ghi trên giấy đã thất lạc khi chuyển kinh từ nhà tăng cũ sang nhà tăng mới, và kinh hiện được bọc vải, bó lại, giữ trong tủ riêng.
Có trang gọi chánh điện Ghositaram là chánh điện Khmer lớn nhất Việt Nam. Chúng tôi chưa thấy một bản so sánh có số đo của các chánh điện Khmer khác để đối chiếu, nên chỉ ghi số đo của chính chùa này. Cũng xin lưu ý rằng ngôi chánh điện quý vị thấy là công trình dựng lại từ năm 2001, không phải ngôi của năm 1860. Tuổi của chùa nằm ở nơi chốn và ở mạch tu học của phum, không nằm ở khối tường mới.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bản của chùa. Phật Giáo Nam Tông Khmer không lấy phong thủy để chọn đất. Chùa Khmer có nếp riêng là quay chánh điện về hướng Đông, gắn với niềm tin rằng Đức Phật khi thành đạo ngồi quay mặt về phương Đông. Các nguồn về Ghositaram chúng tôi đọc không ghi riêng hướng của chùa này, nên chúng tôi nói về nếp chung chứ không đo hướng. Đoạn dưới chỉ là chỗ đối chiếu cho quý vị quen lối nhìn đất của người Việt.
Vùng ấp Cù Lao là đất bằng của bán đảo Cà Mau, nhiều vườn cây ăn trái lâu năm, trong đó có những vườn nhãn cổ mà người Bạc Liêu cũ quen nhắc. Ở đất như vậy, không núi, không gò cao, thứ giữ khí cho một nơi thờ là cây. Khuôn viên chừng bốn héc ta với vườn cây bao quanh làm thành một vành che gió, nhất là gió chướng mùa khô, và giữ cho sân chùa mát. Lối nhìn cổ truyền của người Việt gọi đó là một vòng tay ôm dựng bằng cây thay cho núi.
Về hướng Đông, người Việt đọc phương Đông theo ngũ hành là hành Mộc, phương của khí sinh và của ánh sáng sớm. Một chánh điện quay về Đông thì buổi sáng nắng rọi thẳng vào tượng thờ. Người Khmer chọn hướng ấy vì lý do của đạo mình, lối xem đất của người Việt chỉ tình cờ gặp ở cùng một phương.
Điều đáng nói hơn cả là chiều cao. Một mái chánh điện hơn ba mươi mét giữa đồng bằng phẳng làm được việc mà núi làm ở nơi khác: thành một điểm mốc cả vùng nhìn thấy. Trong lối nghĩ cổ truyền, vật cao ở đất bằng là chỗ khí quy về. Với người trong phum, đó trước hết là mái chùa của mình, nhìn từ ruộng vườn nào cũng thấy.
VCác Lễ Khmer Trong Năm
Thông tấn xã Việt Nam ghi các lễ lớn của đồng bào Khmer như Sene Đôlta, lễ dâng y và Chôl Chnăm Thmây đều đông người về chùa. Ngoài ba lễ ấy, chùa giữ lịch lễ chung của Phật Giáo Nam Tông Khmer.
| Thời điểm | Lễ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng giữa tháng 4 dương lịch | Chôl Chnăm Thmây | Lễ vào năm mới theo lịch Khmer, ba ngày, bà con lên chùa tắm tượng Phật, đắp núi cát. |
| Rằm tháng 4 âm lịch | Visak Bochea | Lễ kỷ niệm Đức Phật đản sinh, thành đạo và nhập Niết Bàn. |
| Rằm tháng 6 âm lịch | Chôl Vôssa | Chư tăng vào mùa an cư ba tháng. |
| Cuối tháng 8 tới đầu tháng 9 âm lịch | Sene Đôlta | Lễ cúng ông bà, bà con mang cơm lên chùa dâng chư tăng và cúng tổ tiên. |
| Rằm tháng 9 âm lịch | Chênh Vôssa | Chư tăng mãn mùa an cư. |
| Sau mùa an cư, tới rằm tháng 10 âm lịch | Kathina, lễ dâng y | Phật tử dâng y và vật dụng cho chư tăng đã mãn hạ. |
Trong các dịp lễ, sân chùa là chỗ cả phum tụ lại. Lễ Sene Đôlta có ý riêng: đó là dịp con cháu đi làm xa trở về, cùng mang cơm lên chùa dâng chư tăng để hồi hướng cho ông bà. Ở một ngôi chùa có trường dạy chữ như Ghositaram, những ngày lễ cũng là dịp các em học chữ Khmer và Pali ra mắt thầy.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Ấp Cù Lao, xã Hưng Hội (xã Hưng Hội và xã Hưng Thành cũ nhập lại năm 2025, huyện Vĩnh Lợi cũ, tỉnh Bạc Liêu cũ), tỉnh Cà Mau
- Đường tới
- Chùa ở ấp Cù Lao, xã Hưng Hội, tỉnh Cà Mau, trên đất huyện Vĩnh Lợi cũ của tỉnh Bạc Liêu cũ, cách trung tâm Bạc Liêu cũ chừng năm cây số.
- Toạ độ
- 9.3076, 105.752
Chùa là nơi tu của chư tăng và là nhà chung của phum sóc, xin quý vị giữ lệ của chùa. Cởi giày dép trước khi lên chánh điện, ăn mặc kín vai và gối. Khi ngồi, không duỗi chân về phía tượng Phật. Không trèo lên lan can hay tượng Naga để chụp ảnh, không chạm tay vào các bức phù điêu. Người nữ không chạm vào chư tăng và không trao đồ tận tay.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Ghositaram
Contribute photos, information or video for Ghositaram PagodaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
chùa ghositaram ở đâu
Chùa ở ấp Cù Lao, xã Hưng Hội, tỉnh Cà Mau. Trước năm 2025 nơi này thuộc xã Hưng Hội, huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu cũ. Chùa cách trung tâm Bạc Liêu cũ chừng năm cây số, giữa vùng vườn cây, người địa phương quen gọi là chùa Cù Lao.
ghositaram nghĩa là gì
Ghositaram là cách viết của tên Pali Ghositārāma, tên một tinh xá ở thành Kosambī thời Đức Phật, mang tên vị trưởng giả Ghosita đã dựng và cúng dường. Chữ ārāma nghĩa là khu vườn cho chư tăng ở. Tên chùa Cù Lao là tên người Việt gọi theo tên ấp.
chùa ghositaram xây năm nào
Chùa dựng năm 1860 theo phatgiao.org.vn và VietnamPlus, trang Phật Giáo Bạc Liêu ghi khánh thành lần đầu năm 1872. Chánh điện hiện nay khởi công ngày 11 tháng 11 năm 2001. VietnamPlus ghi khánh thành tháng 3 năm 2010, một bài phatgiao.org.vn ghi hoàn thành năm 2011.
chánh điện chùa ghositaram cao bao nhiêu
VietnamPlus ghi chánh điện cao 36,3 mét, rộng 427,5 mét vuông, các bài khác ghi chừng 36 mét, còn trang Phật Giáo Bạc Liêu ghi 40 mét. Mái ba tầng theo lối chùa Khmer, trong điện phủ phù điêu và tranh tường kể đời Đức Phật.
chùa ghositaram thuộc hệ phái nào
Chùa thuộc Phật Giáo Nam Tông Khmer, là chùa phum sóc của đồng bào Khmer. Chư tăng giữ kinh tạng và giới luật Pali, điện thờ chỉ đặt tượng Đức Phật Thích Ca. Chùa còn là nơi dạy giáo lý, chữ Pali và chữ Khmer cho con em đồng bào.