Đi từ trung tâm Bạc Liêu cũ về phía biển hơn mười cây số, quý vị gặp một vòng tường thành dài, cổng tam quan mang dáng đền tháp Angkor, trên cổng rắn thần nhiều đầu vươn lên. Qua cổng là một chánh điện cao vượt hẳn hàng cây, mái nhiều tầng chồng lên nhau thành một chóp nhọn, màu vàng làm chủ, bờ mái uốn đuôi rồng Khmer.
Đây là chùa Xiêm Cán, tên Khmer ban đầu là Komphisako. Chùa khởi công năm 1887 trên một khu đất rộng chừng năm héc ta, cách bờ biển khoảng hai cây số, và là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng lớn của đồng bào Khmer vùng Bạc Liêu cũ. Chùa sinh hoạt theo Phật Giáo Nam Tông Khmer, và tên của nó, cả tên Khmer lẫn tên Việt, đều nói về cái thế đất sát biển này.
IHai Cái Tên Cùng Nói Về Biển
Komphisako là tên Khmer ban đầu của chùa, cũng là tên ghi trên bản đồ số. Chốn Thiêng giải nghĩa tên ấy là biển sâu, dùng để chỉ sự sâu xa, uyên bác của trí tuệ Phật pháp. Xiêm Cán là tên người Việt dùng. Theo Thông tấn xã Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Phật học và VietNamNet, chữ ấy gốc từ tiếng Tiều của người Hoa gốc Triều Châu, nghĩa là giáp nước, chỉ vùng đất ngay bên bãi bồi ven biển nơi chùa đứng.
Hai cái tên đến từ hai cộng đồng, một bên nói theo nghĩa đạo, một bên nói theo địa hình, nhưng cùng quy về một hình ảnh là biển. Tạp chí Nghiên cứu Phật học xem đó là dấu vết của chỗ gặp nhau giữa ba cộng đồng Khmer, Hoa và Kinh ở vùng đất này.
Tông phái, nói ngắn. Chùa thuộc Phật Giáo Nam Tông Khmer: giữ Tam Tạng Pali, chỉ thờ Đức Phật Thích Ca, chư tăng giữ giới luật tỳ khưu Pali, chùa là trung tâm tu học và sinh hoạt của cả phum sóc, có dạy chữ Khmer theo báo Dân Trí. Nam Tông Khmer không đặt pháp danh theo bài kệ như các dòng Bắc Tông, nên ở đây không có dòng kệ để chép. Phần nói kỹ về dòng này, về sala và các cột Sima, thư viện đã viết trong bài chùa Kh'leang và bài chùa Dơi.
Nghe chữ Xiêm, nhiều người nghĩ tới nước Xiêm, tức Thái Lan ngày nay, rồi hiểu Xiêm Cán là chùa của người Xiêm hay chùa theo lối Thái. Các nguồn đều ghi khác: Xiêm Cán là tiếng Tiều, nghĩa là giáp nước, không liên quan tới tên nước Xiêm. Chùa là chùa Phật Giáo Nam Tông Khmer của đồng bào Khmer địa phương, và kiến trúc mang dấu ấn đền tháp Angkor chứ không theo lối chùa Thái.
IITừ Năm 1887 Tới Ngôi Chánh Điện Mới
Theo Thông tấn xã Việt Nam và Chốn Thiêng, người đứng ra dựng chùa là hai vợ chồng ông Nên, khi ấy 63 tuổi, và bà Ngét, 54 tuổi, cùng ba mươi hộ gia đình khác góp công trong hai tháng. Chốn Thiêng ghi ngày khởi công là 7 tháng 5 năm 1887. Vị sư khai sơn chưa tra được có nguồn. Báo Dân Trí năm 2020 ghi chùa đã qua tám đời trụ trì.
- 1887Khởi côngNgày 7 tháng 5, hai vợ chồng ông Nên, bà Ngét cùng ba mươi hộ khởi công dựng chùa trên khu đất ven biển.
- 1887Quả chuông đồngChuông đồng của chùa mang niên đại năm này, cùng năm khởi dựng, hiện vẫn còn giữ.
- 2018Đại tu chánh điệnTháng 4, chùa bắt đầu dựng lại chánh điện, theo báo Dân Trí.
- 2020Khánh thành chánh điệnDịp Tết Canh Tý, chánh điện dựng lại được khánh thành.
- 2022Điểm du lịch tiêu biểuChùa được công nhận là điểm du lịch tiêu biểu vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Chỗ các nguồn ghi khác nhau. Về diện tích, Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi bốn héc ta, Thông tấn xã Việt Nam, báo Dân Việt và VietNamNet ghi khoảng hoặc gần năm héc ta. Về chiều cao chánh điện, Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi 36,3 mét và cho là cao nhất trong các chùa Khmer Nam Bộ, báo Dân Việt ghi gần 40 mét. Về nền chánh điện, Chốn Thiêng ghi nền cao 1,5 mét, báo Dân Trí ghi khoảng 2 mét, còn VietNamNet và Thông tấn xã Việt Nam ghi mười tám bậc thang lên mặt chính. Các con số có thể được đo vào những thời điểm khác nhau, trước và sau lần dựng lại năm 2018 tới 2020, nên chúng tôi ghi cả hai phía.
Về xếp hạng, chùa có trong danh mục di tích cấp tỉnh Bạc Liêu cũ, nhưng chúng tôi chưa tra được năm của quyết định xếp hạng.
IIIKiến Trúc Dáng Đền Tháp
Các nguồn cùng nhận xét kiến trúc chùa mang đậm dấu ấn đền tháp Angkor. Chánh điện rộng 18 mét, dài 36 mét, theo Thông tấn xã Việt Nam, mái nhiều tầng chồng lên nhau thành một chóp như ngọn tháp, bốn góc uốn đuôi rắn thần. Vách, trần và cột trong chánh điện phủ phù điêu và bích họa nhiều màu kể đời Đức Phật từ lúc đản sanh tới khi nhập Niết Bàn. Báo Dân Việt ghi chánh điện có một trăm cột bê tông tròn.
Trong nếp chùa Nam Tông Khmer, rắn thần Naga gắn với tích Đức Phật ngồi thiền dưới mưa bão, được vua rắn Mucalinda cuộn mình làm bệ và xòe đầu che mưa. Vì thế hình rắn nhiều đầu hay chạm ở lan can, cổng và bờ mái, tượng cho sự che chở Đức Phật và giáo pháp. Các bức bích họa trong chánh điện thì làm việc của một cuốn sách không chữ: kể lần lượt đời Đức Phật từ đản sanh, xuất gia, thành đạo tới nhập Niết Bàn, để người đi lễ nhìn tường mà nhớ lời dạy.
Vòng tường bao quanh khuôn viên, cổng tam quan mô phỏng kiến trúc Angkor, trang trí rắn thần nhiều đầu.
Trên các tầng mái là tượng rồng Khmer hai đầu, thân nằm xoãi, đuôi uốn cong, chi tiết riêng nên dừng lại xem.
Tượng Phật trên bệ hình bán nguyệt cao gần 2 mét, dựng trên bảy bậc thờ. Phù điêu Phật Thích Ca ở chánh điện là chỗ quý vị nên nhìn kỹ.
Trong khuôn viên có tháp xá lợi với tượng voi trắng, hình ảnh voi trắng trong nhà Phật thường gợi tích hoàng hậu Maya nằm mộng thấy voi trắng trước khi sinh Đức Phật.
Sala là nhà hội của phum, tháp chuông để treo chuông, khu mộ tháp giữ tro cốt người trong cộng đồng. Có thêm tăng phòng và giảng đường.
| Hiện vật | Số lượng hoặc niên đại | Nguồn ghi |
|---|---|---|
| Tượng Phật | 115 pho | Thông tấn xã Việt Nam, Dân Việt |
| Chuông đồng | Năm 1887 | Thông tấn xã Việt Nam, VietNamNet |
| Kinh lá buông | Một bộ dày 70 trang, trên 100 năm | Dân Việt, Thông tấn xã Việt Nam |
| Bia đá | Một tấm | Thông tấn xã Việt Nam |
Nhiều người đọc năm 1887 rồi nghĩ ngôi chánh điện trước mặt đã hơn một trăm ba mươi năm tuổi. Không phải. Năm 1887 là năm khởi công ngôi chùa, còn chánh điện hiện nay được dựng lại từ tháng 4 năm 2018 và khánh thành dịp Tết Canh Tý năm 2020, theo báo Dân Trí. Những thứ cùng tuổi với năm 1887 là quả chuông đồng, và lớp cũ còn lại là bộ kinh lá buông trên trăm năm, tấm bia đá cùng hàng cây cổ thụ quanh khuôn viên.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bản của chùa. Phật Giáo Nam Tông Khmer không chọn đất theo phong thủy. VietNamNet ghi mọi hạng mục của chùa Xiêm Cán đều quay về hướng Đông, theo nếp riêng của chùa Khmer, nơi chánh điện quay về phương Đông vì Đức Phật được tin là luôn nhìn về phương ấy. Những gì viết dưới đây chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối nhìn của người Việt.
Tên chùa đã nói cái thế: giáp nước. Chùa đứng cách bờ biển khoảng hai cây số, trên vùng đất bồi ven biển. Theo lối nhìn cổ truyền, biển là thủy lớn nhất, và một nơi thờ đứng trước biển là đứng trước một minh đường không có giới hạn. Nhưng phong thủy cũng dạy thủy lớn quá thì khí dễ tán, gió biển thổi thẳng làm khí không tụ. Khoảng lùi hai cây số, cùng vòng tường thành và hàng cây cổ thụ quanh chùa, chính là lớp đệm giữ khí trước cái thế mở ấy.
Về hướng Đông, bờ biển Bạc Liêu cũ nằm ở phía đông nam của chùa, nên chánh điện quay về Đông cũng là quay về phía biển, phía mặt trời mọc lên từ mặt nước. Lối nhìn cổ truyền coi phương Đông thuộc hành Mộc, khí sinh trưởng. Người Khmer quay về Đông vì lý do của đạo, không vì phong thủy, nhưng ở Xiêm Cán hai lối nghĩ gặp nhau ở cùng một hướng.
Về chiều cao, chánh điện dựng trên nền cao, có mười tám bậc lên mặt chính. Trên vùng đất bằng ven biển, không núi, không gò, một nền cao và một mái nhọn vượt hàng cây là cách tạo ra chỗ dựa mà đất không có sẵn. Phong thủy đồng bằng gọi lối ấy là lấy công trình làm núi.
VLễ Hội Trong Năm
VietNamNet ghi ba lễ lớn của chùa là Chôl Chnăm Thmây, Sene Đôlta và lễ dâng y Kathina. Ngoài ba lễ ấy, chùa giữ các lễ chung của Phật Giáo Nam Tông Khmer. Ý nghĩa từng lễ đã nói kỹ trong bài chùa Kh'leang, ở đây chỉ ghi ngày.
| Thời điểm | Lễ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng giữa tháng 4 dương lịch | Chôl Chnăm Thmây | Năm mới theo lịch Khmer, ba ngày, VietNamNet ghi từ 14 tới 16 tháng 4. |
| Rằm tháng 4 âm lịch | Visak Bochea | Lễ Phật đản. |
| Rằm tháng 6 âm lịch | Chôl Vôssa | Chư tăng nhập hạ, an cư ba tháng. |
| Cuối tháng 8 tới đầu tháng 9 âm lịch | Sene Đôlta | Lễ cúng ông bà, bà con mang lễ lên chùa. |
| Từ 16 tháng 9 tới rằm tháng 10 âm lịch | Kathina | Lễ dâng y cho chư tăng sau mùa an cư. |
| Rằm tháng 10 âm lịch | Ok Om Bok | Lễ cúng trăng tạ ơn mùa vụ. |
Với một chùa ven biển, mùa lễ còn gắn với mùa nghề. Tết Chôl Chnăm Thmây rơi vào cuối mùa khô, sau vụ gặt, khi bà con rảnh việc đồng áng để về chùa ba ngày. Lễ Ok Om Bok thì tạ ơn mặt trăng, vị thần mà người Khmer tin là giữ con nước và mùa màng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Tuyến ven biển, phường Hiệp Thành (xã Vĩnh Trạch Đông cũ, thành phố Bạc Liêu cũ, tỉnh Bạc Liêu cũ), tỉnh Cà Mau
- Đường tới
- Chùa nằm trên tuyến ven biển, phường Hiệp Thành, tỉnh Cà Mau, trước là xã Vĩnh Trạch Đông, thành phố Bạc Liêu cũ, cách trung tâm Bạc Liêu cũ hơn mười cây số và cách cánh đồng điện gió Bạc Liêu chừng ba cây số.
- Toạ độ
- 9.2536, 105.7979
Chùa là nơi tu học của chư tăng và là nhà chung của đồng bào Khmer quanh vùng. Xin quý vị cởi giày dép trước khi lên chánh điện, ăn mặc kín vai và gối, không trèo lên lan can rắn thần hay tượng rồng để chụp ảnh. Khi ngồi trong chánh điện, không duỗi chân về phía tượng Phật. Người nữ không chạm tay vào chư tăng. Khu mộ tháp là nơi giữ tro cốt, xin đi nhẹ, nói khẽ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Xiêm Cán
Contribute photos, information or video for Xiem Can PagodaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Xiêm Cán ở đâu
Chùa nằm trên tuyến ven biển, phường Hiệp Thành, tỉnh Cà Mau, trước là xã Vĩnh Trạch Đông, thành phố Bạc Liêu cũ, tỉnh Bạc Liêu cũ. Chùa cách trung tâm Bạc Liêu cũ hơn mười cây số, cách bờ biển khoảng hai cây số và cách cánh đồng điện gió chừng ba cây số.
Xiêm Cán nghĩa là gì
Xiêm Cán là tiếng Tiều của người Hoa gốc Triều Châu, nghĩa là giáp nước, chỉ vùng đất sát bãi bồi ven biển nơi chùa đứng. Tên này không liên quan tới nước Xiêm. Tên Khmer ban đầu của chùa là Komphisako, Chốn Thiêng giải nghĩa là biển sâu, chỉ chiều sâu của trí tuệ Phật pháp.
Chùa Xiêm Cán xây năm nào
Chùa khởi công năm 1887, Chốn Thiêng ghi ngày 7 tháng 5, do hai vợ chồng ông Nên, bà Ngét cùng ba mươi hộ góp công. Chánh điện được dựng lại từ tháng 4 năm 2018 và khánh thành dịp Tết Canh Tý năm 2020, theo báo Dân Trí.
Chùa Xiêm Cán thuộc hệ phái nào
Chùa thuộc Phật Giáo Nam Tông Khmer, là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của đồng bào Khmer vùng Bạc Liêu cũ. Chùa chỉ thờ Đức Phật Thích Ca, giữ kinh điển và giới luật Pali, có dạy chữ Khmer. Kiến trúc mang dấu ấn đền tháp Angkor chứ không theo lối chùa Thái.
Chánh điện chùa Xiêm Cán cao bao nhiêu
Các nguồn ghi khác nhau. Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi 36,3 mét và cho là cao nhất trong các chùa Khmer Nam Bộ, báo Dân Việt ghi gần 40 mét. Chánh điện rộng 18 mét, dài 36 mét, có mười tám bậc lên mặt chính quay về hướng Đông.