Đi ngược lên phía bắc An Giang, dọc con sông Bình Di, quý vị qua những xóm nhà sàn gỗ dựng trên cột cao, ghe đậu dưới bến, khung cửi kê ngay dưới gầm sàn. Rồi giữa dãy nhà thấp ấy hiện ra một khối nhà lớn hẳn, tường sáng màu, cửa vòm nhọn, mái vòm trên nóc và trên cao là hình trăng lưỡi liềm ôm một ngôi sao. Khối nhà ấy lớn tới mức nhìn từ mặt sông cũng thấy.
Bên trong, gian hành lễ để trống. Không tượng, không tranh vẽ người, không bàn thờ, không bát hương, không một vật nào được dâng cúng. Chỉ có nền lát phẳng, hoa văn hình học trên tường, và ở bức tường chính là một hốc tường lõm vào. Hốc ấy chỉ về Mecca, và cả tòa nhà được xoay để phục vụ đúng một việc ấy. Đây là thánh đường Jamiul Muslimin của làng Chăm Đồng Ky.
IMột Làng Chăm Bên Sông Bình Di
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì chỗ này hay bị xếp nhầm. Nơi đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, thuộc cộng đồng Chăm Islam miền Tây Nam Bộ. Đây không phải một thánh đường Bàni. Cộng đồng Chăm ở vùng này giữ lối chính thống từ đầu, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, chay trọn tháng Ramadan, và thánh đường mở quanh năm.
Tên Jamiul Muslimin gốc tiếng Arab, trong đó jami chỉ ngôi masjid lớn dùng cho buổi lễ tập trung ngày thứ Sáu, còn muslimin là những người theo đạo. Gộp lại, cái tên nói đúng vai của nơi này: chỗ tụ hội của cả cộng đồng. Tài liệu của cộng đồng đôi khi ghi gọn là Masjid Al Muslimin, và khảo cứu thì tách chữ thành Jamiul Mus Li Min. Cả ba đều chỉ một ngôi.
Có một chỗ dễ nhầm về tên: một thánh đường khác ở Thành phố Hồ Chí Minh cũng mang tên Jamiul Muslimin, đó là ngôi của xóm Chăm khu Cầu Kho trên đường Trần Hưng Đạo, mà thư viện có trang riêng. Hai nơi trùng tên nhưng không liên quan gì tới nhau, và cái tên ấy vốn là một tên phổ biến trong thế giới Islam.
Theo giáo nghĩa Islam, nền tảng là niềm tin vào một Đấng duy nhất, không hình tướng và không thể vẽ ra. Vì vậy trong thánh đường không đặt tượng, không treo tranh người hay vật, không có bát hương và không có lễ vật dâng cúng. Trang trí chỉ gồm hoa văn hình học và thư pháp chép lời kinh.
Bổn phận của tín đồ gồm năm cột trụ: tuyên xưng đức tin, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, nhịn chay trọn tháng Ramadan, bố thí, và hành hương Mecca nếu đủ sức. Ở dòng Islam chính thống, năm việc ấy là bổn phận của từng tín đồ chứ không giao cho ai làm thay, nên thánh đường mở quanh năm và có người tới mỗi ngày.
Gian lễ chính dành cho nam giới. Ở ngôi này, phần dành cho nữ giới được làm hẳn thành một tầng lửng phía trên, chứ không phải một hành lang chắp thêm. Đó là một điểm đáng chú ý về mặt bố cục, vì nó cho thấy người dựng tính trước chỗ cho cả hai phía ngay từ khi thiết kế. Việc đạo trong thánh đường do một lớp chức sắc trông coi, gồm Hakim đứng đầu, Imam dẫn lễ, Khatib lo bài giảng và Bilal xướng lời gọi lễ.
Ở nước ta, chữ Hồi Giáo được dùng chung cho hai dòng có thực tiễn khác nhau đến mức không thể mô tả gộp, và thư viện xin ghi lại chỗ khác nhau ấy để quý vị đối chiếu.
Islam chính thống, dòng mà Jamiul Muslimin thuộc về, giao năm cột trụ cho từng tín đồ. Thánh đường mở quanh năm cho năm lần lễ nguyện mỗi ngày, buổi thứ Sáu là buổi tập trung của cả cộng đồng, cả cộng đồng cùng nhịn chay trọn tháng Ramadan theo lịch Hijri, và việc hành hương Mecca là điều được trông đợi khi có đủ điều kiện.
Hồi Giáo Bàni của người Chăm ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ là một dòng hình thành tại chỗ, đã hòa với tín ngưỡng bản địa, với phong tục Chăm và với lớp Bàlamôn có trước. Bàni giao năm cột trụ cho lớp chức sắc đảm nhận thay cả cộng đồng, giữ thêm phần thờ cúng tổ tiên, tháng lễ là Ramưwan tính theo lịch Chăm, và nơi thờ chỉ mở trong kỳ lễ. Hai dòng cùng nhận một gốc nhưng đã đi thành hai lối từ nhiều thế kỷ. Thư viện ghi lại như ghi một dữ kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Hai chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, địa giới đã đổi và rất dễ ghi sai. Ấp Đồng Ky vốn thuộc xã Quốc Thái. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Quốc Thái và Nhơn Hội nhập lại và lấy tên chung là xã Nhơn Hội. Vì vậy địa chỉ hiện nay của thánh đường ghi Nhơn Hội là theo địa giới mới. Chỗ dễ nhầm nằm ở đây: xã Nhơn Hội cũ vốn đã có một thánh đường riêng là Khairiyah ở ấp Búng Lớn, bên hồ Búng Bình Thiên. Hai ngôi nay cùng thuộc một tên xã nhưng là hai cơ sở hoàn toàn khác nhau, ở hai ấp khác nhau.
Thứ hai, gọi đây là chùa Chăm là gọi sai. Chữ chùa chỉ cơ sở thờ tự của Phật Giáo, có tượng Phật và có tăng ni. Ở đây không có tượng, không có sư và không có ban thờ. Cách nói ấy vốn là lối chỉ đường quen của người ngoài cộng đồng, và người trong cộng đồng không dùng.
IITừ Năm 1933 Tới Khối Nhà Hôm Nay
Lịch sử của ngôi này là lịch sử của một chỗ đất được dựng đi dựng lại nhiều lần trong gần một thế kỷ. Điều còn lại suốt các lần ấy không phải cái nhà mà là chỗ đứng và hướng của nó. Thư viện chỉ ghi các mốc thuộc về việc xây dựng và sinh hoạt đạo, đúng theo lệ của mục Địa Điểm.
- 1933Dựng thánh đường đầu tiênCộng đồng Chăm ở ấp Đồng Ky lập ngôi thánh đường của mình bên sông Bình Di. Đây là mốc khởi dựng được các bản tin về công trình ghi nhận.
- 1984Xây lạiThánh đường được xây lại trên chỗ đất cũ và dùng suốt hơn hai mươi năm sau đó. Tới đầu những năm 2000 thì công trình xuống cấp, không còn đủ chỗ cho số người tới lễ.
- Ngày 7 tháng 4 năm 2008Khởi công công trình hiện nayNgôi thánh đường mới được khởi công trên chính chỗ đất ấy, với quy mô lớn hơn hẳn các lần trước.
- Ngày 3 tháng 12 năm 2009Khánh thànhCông trình hoàn thành và đưa vào sử dụng, tổng kinh phí 5,58 tỷ đồng. Vào thời điểm cuối năm 2009, đây được nêu là thánh đường Islam có sức chứa lớn nhất nước.
- Cùng đợt xây dựngNguồn vốn trong và ngoàiPhần lớn kinh phí do bà con trong cộng đồng góp, và Hội Trăng Lưỡi Liềm Đỏ của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất tài trợ 147.000 đô la Mỹ.
- Năm 2019Số liệu cộng đồngCộng đồng Chăm Islam ở An Giang được ghi nhận hơn mười bảy nghìn người, cư trú tập trung ở chín đơn vị hành chính cấp xã phường, trong đó có địa bàn Đồng Ky.
- Năm 2025Đổi địa giớiSau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, xã Quốc Thái và xã Nhơn Hội nhập lại lấy tên xã Nhơn Hội. Địa chỉ của thánh đường từ đó ghi theo tên xã mới.
Điều đáng ghi nhất ở đây là nguồn vốn. Phần lớn kinh phí của công trình do chính bà con trong cộng đồng góp, và một phần đáng kể đến từ Hội Trăng Lưỡi Liềm Đỏ của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, với khoản tài trợ 147.000 đô la Mỹ trên tổng kinh phí 5,58 tỷ đồng.
Cách huy động ấy cho thấy một điều về cộng đồng Chăm Islam miền Tây: họ nối được với thế giới Hồi Giáo bên ngoài mà vẫn giữ nếp làng ven sông của mình. Một ngôi làng sống bằng dệt, thêu, chăn nuôi và buôn bán nhỏ, nằm ở chỗ khuất nhất của đồng bằng, lại dựng được một khối nhà năm tỷ, là vì đồng tiền đến từ hai phía: tay người trong xóm và mối liên hệ tôn giáo vượt ra ngoài biên giới. Đó là điểm khiến ngôi này đáng được viết riêng một trang.
IIISảnh Dưới, Tầng Lửng Và Mihrab
Điều làm khối nhà này khác hầu hết thánh đường làng khác trong vùng là hai tầng. Thánh đường làng thường chỉ một gian trệt rộng. Ở đây, sảnh dưới dành cho nam giới, còn phía trên có một tầng lửng dành cho nữ giới, làm liền trong kết cấu chứ không chắp thêm. Nhờ vậy sức chứa lớn hơn hẳn mà vẫn giữ được phép của đạo về việc phân chỗ.
Gian rộng để trống, nền lát phẳng, không ghế, không tượng, không tranh, không ban thờ. Người lễ đứng thành hàng ngang vai kề vai. Đây là phần dành cho nam giới.
Phần dành cho nữ giới, làm liền trong kết cấu và nhìn xuống sảnh dưới. Cách bố trí này giúp nữ giới dự lễ mà vẫn giữ đúng phép phân chỗ của đạo.
Hốc tường lõm ở bức tường chính, chỉ hướng qiblah về Mecca. Mihrab không phải ban thờ và không có vật thờ, nó làm đúng một việc là chỉ hướng cho cả hàng người đứng lễ.
Bục giảng có bậc, đặt cạnh mihrab, dùng cho bài thuyết giảng trong buổi lễ ngày thứ Sáu. Đây là chỗ duy nhất cao hơn mặt bằng chung, và nó cao vì công dụng chứ không vì phẩm vị.
Bể nước và hệ vòi ở lối vào, dùng cho phép rửa bắt buộc trước mỗi buổi lễ: rửa tay, súc miệng, rửa mũi, rửa mặt, rửa hai cánh tay tới khuỷu, xoa đầu rồi rửa hai bàn chân theo thứ tự.
Vòm trên nóc và khối vươn cao để xướng lời gọi lễ, tiếng Arab phiên âm là minaret. Trên đỉnh có hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao năm cánh, dấu nhận biết từ xa của một masjid.
Một điều dễ nhận ra với người quen đi đình chùa: ở đây không có trục dọc nhiều lớp. Đình chùa Việt dẫn người ta qua tam quan, sân, tiền đường rồi mới tới hậu cung, mỗi bước một lớp kín hơn và một lớp thiêng hơn. Thánh đường thì mở: qua sân, rửa nước, vào một gian rộng duy nhất. Không có chỗ nào kín hơn chỗ nào, vì không có vật thiêng nào để cất vào trong. Cái duy nhất được phân tách ở đây là chỗ đứng của nam và của nữ, và việc phân ấy theo chiều cao chứ không theo chiều sâu.
Trang trí tuân đúng giáo nghĩa: chỉ hoa văn hình học, hoa lá cách điệu và thư pháp chép lời kinh, không một bức nào vẽ người hay vật. Với người quen nhìn đình chùa đầy tượng và hoành phi, gian lễ ở đây thoạt trông có vẻ trống. Cái trống ấy là cố ý và là nội dung chính của công trình.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho thật rõ. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường được định bằng một quy tắc duy nhất và bắt buộc của đạo: hướng qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ vùng biên tây nam này, hướng ấy rơi về phía tây chếch lên bắc. Người dựng không có quyền chọn khác. Không có la bàn phong thủy, không có tuổi người lập, không có cung mệnh nào tham gia vào việc chọn hướng ấy, và nếu thửa đất không thuận thì người ta xoay hàng người đứng lễ chứ không xoay lại hướng.
Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.
Trước hết là chính cái nguyên tắc một hướng. Phong thủy cổ truyền định hướng nhà theo thế đất, theo dòng nước, theo tuổi người ở, nên mỗi công trình một hướng khác nhau. Islam làm ngược lại: mọi thánh đường trên khắp mặt đất đều quay về cùng một điểm, nên hướng của công trình không phụ thuộc vào mảnh đất nó đứng. Đọc bằng con mắt cũ thì đây là một hệ lấy tâm ngoài, điểm quy chiếu nằm ngoài khu đất và cách xa hàng nghìn dặm, và phép cổ truyền không có khái niệm nào tương đương.
Về thế đất, làng nằm trên dải đất bồi bên bờ sông Bình Di, đất phẳng, không một đột cao nào để làm chỗ tựa, và mỗi năm có một mùa nước lên. Trong phép xem đất đồng bằng, nơi không có núi thì mạch nước thay chỗ cho mạch núi: dòng chảy dẫn khí, còn ao hồ và bến nước tụ khí. Một con sông chảy sát bên, theo lối đọc cũ, là thế thủy vượng. Cái được là khí đến dồi dào, cái phải xử lý là khí dễ bị cuốn đi theo dòng, và cách lối cũ giải bài toán ấy là dựng khối nhà kín, vuông vức, có khoảng sân chắn ở trước làm một minh đường nhỏ. Công trình ở đây hợp với cách giải ấy, tuy không vì lý do ấy.
Về hình thể, con mắt cũ đọc khối vòm trên nóc là dáng cong tròn, thuộc Kim trong ngũ hành hình thể, còn khối vươn cao bên cạnh là nét đứng thẳng, thuộc Mộc. Kim ở giữa, Mộc đứng kề, trong sách cũ là một cặp phải xét kỹ, vì Kim khắc Mộc. Xin nhắc lại rằng vòm và khối gọi lễ là quy ước lâu đời của kiến trúc Islam, có trước và hoàn toàn độc lập với mọi cách đọc này. Chúng tôi nêu ra không phải để luận tốt xấu mà để quý vị thấy rõ hai hệ nhìn cùng một khối nhà bằng hai bộ chữ khác hẳn nhau.
Cuối cùng là khối nhà hai tầng. Phép cũ đọc một nơi thờ tự theo trục dọc từ cổng vào tới chỗ sâu nhất, và tính khí đi qua từng lớp. Ở đây không có trục ấy, chỉ có một gian duy nhất chồng hai tầng, và cái chia không gian không phải độ thiêng mà là chỗ đứng của nam và của nữ. Sách cũ không có khái niệm cho một nơi thờ tự chia theo chiều cao vì lý do ấy. Con mắt cũ không đọc được chỗ này, và chúng tôi ghi nhận điều đó đúng như nó là.
VLễ Trong Ngày, Trong Tuần Và Trong Năm
Nhịp của thánh đường chia làm ba lớp: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ tập thể ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, tức lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa. Ở một làng bên sông như Đồng Ky, điều đó có nghĩa là tháng Ramadan có năm rơi vào giữa mùa khô, có năm rơi vào mùa nước nổi.
| Thời điểm theo lịch Hijri | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Năm buổi chia theo vị trí mặt trời trong ngày. Trước mỗi buổi phải làm phép tẩy thể bằng nước tại khu nước ở lối vào. |
| Thứ Sáu hằng tuần | Lễ Jumu ah | Buổi lễ trọng nhất trong tuần, có bài thuyết giảng đọc từ minbar rồi cả hàng cùng lễ. Đây là buổi mà cả sảnh dưới lẫn tầng lửng đều dùng tới. |
| Ngày 12 tháng Rabi al Awwal | Lễ Maulid | Lễ kỷ niệm ngày sinh của Nhà tiên tri Muhammad, được tư liệu về cộng đồng Chăm An Giang xếp vào ba kỳ lễ lớn nhất trong năm. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Tín đồ nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, buổi tối tụ về thánh đường dùng bữa xả chay và lễ nguyện thêm. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Roya Idil Fitri | Lễ mừng kết thúc tháng nhịn chay, tên quốc tế là Eid al Fitr. Cả cộng đồng tới thánh đường lễ nguyện rồi thăm hỏi nhau và thăm mộ người thân. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Roya Haji | Lễ hiến sinh, tên quốc tế là Eid al Adha, trùng dịp hành hương Mecca. Có nghi thức xẻ thịt gia súc chia cho người trong cộng đồng và người thiếu thốn. |
Ngoài phần lễ, thánh đường giữ hai việc thuộc nếp chung của một masjid: dạy kinh cho con em trong ấp, và phần bố thí gồm khoản bắt buộc hằng năm mà tiếng Arab phiên âm là zakat cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah.
Nếp sống của làng đi theo đạo khá chặt. Thức ăn theo quy định của đạo, không rượu bia, phụ nữ trùm khăn. Người trong làng phần lớn sống bằng dệt thổ cẩm, thêu, chăn nuôi và buôn bán nhỏ, nhiều nhà kê khung cửi ngay dưới gầm nhà sàn. Cái khối nhà lớn giữa xóm vì thế không phải một công trình tách khỏi đời sống mà là chỗ cả làng dồn của cải và công sức vào, rồi mỗi ngày năm lần trở lại đó.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Ấp Đồng Ky, xã Quốc Thái cũ, nay là xã Nhơn Hội, tỉnh An Giang
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở ấp Đồng Ky, xã Quốc Thái cũ, nay là xã Nhơn Hội, tỉnh An Giang, bên sông Bình Di thuộc vùng biên An Phú, trên trục đường xuôi ngược từ Châu Đốc lên phía bắc tỉnh. Đừng nhầm với thánh đường Khairiyah ở ấp Búng Lớn, bên hồ Búng Bình Thiên, nay cùng thuộc xã Nhơn Hội.
- Toạ độ
- 10.9249, 105.0916
Đây là nơi hành lễ đang hoạt động, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Bỏ giày trước khi vào gian lễ. Ăn mặc kín: nam quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Sảnh hành lễ dưới dành cho nam giới, tầng lửng dành cho nữ giới. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không nói to, không chụp ảnh người đang hành lễ. Ngày thứ Sáu là buổi đông nhất, khách tới xem kiến trúc xin đợi lễ xong.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Jamiul Muslimin
Contribute photos, information or video for Jamiul Muslimin Mosque, Nhon HoiThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường jamiul muslimin đồng ky ở đâu
Ở ấp Đồng Ky, xã Quốc Thái cũ, nay là xã Nhơn Hội, tỉnh An Giang, bên sông Bình Di thuộc vùng biên An Phú. Đây là thánh đường Hồi Giáo Islam chính thống của làng Chăm Đồng Ky. Đừng nhầm với thánh đường Khairiyah ở ấp Búng Lớn, nay cũng thuộc xã Nhơn Hội.
thánh đường jamiul muslimin xây năm nào
Ngôi đầu tiên dựng năm 1933, xây lại từ năm 1984. Công trình hiện nay khởi công ngày 7 tháng 4 năm 2008 và khánh thành ngày 3 tháng 12 năm 2009, tổng kinh phí 5,58 tỷ đồng. Vào cuối năm 2009, đây được nêu là thánh đường Islam có sức chứa lớn nhất nước.
ai góp tiền xây thánh đường đồng ky
Phần lớn do bà con trong cộng đồng Chăm Islam góp, cộng với khoản tài trợ 147.000 đô la Mỹ của Hội Trăng Lưỡi Liềm Đỏ của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Tổng kinh phí công trình là 5,58 tỷ đồng, đưa vào sử dụng cuối năm 2009.
phụ nữ có được vào thánh đường hồi giáo không
Có, nhưng chỗ đứng phân riêng. Ở ngôi này, sảnh hành lễ dưới dành cho nam giới còn nữ giới dự lễ ở tầng lửng phía trên, làm liền trong kết cấu chứ không chắp thêm. Đó là phép chung của dòng Islam chính thống chứ không phải quy định riêng của nơi đây.
người chăm ở an phú an giang theo đạo gì
Theo Hồi Giáo Islam chính thống, tức dòng giao năm cột trụ cho từng tín đồ: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, chay trọn tháng Ramadan, bố thí và hành hương Mecca nếu đủ sức. Đây là cộng đồng Chăm Islam miền Tây, khác với người Chăm theo Hồi Giáo Bàni ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ.