Từ Châu Đốc nhìn sang bên kia sông là thấy làng. Đây là làng Chăm gần phố nhất của cả An Giang, và vì gần nên nó cũng là chỗ người ngoài đạo chạm mặt sinh hoạt Islam sớm nhất. Đi dọc con đường chạy qua ấp Hà Bao 2, quý vị gặp nhà sàn gỗ dựng trên cột cao, khung cửi kê dưới gầm sàn, phụ nữ trùm khăn ngồi thêu trước hiên, và hai khối nhà có mái vòm cùng hình trăng lưỡi liềm ôm một ngôi sao trên cao.
Hai khối nhà ấy là hai thánh đường khác nhau. Một ngôi lớn và được nhắc tới nhiều, là Al Ehsan. Ngôi kia nhỏ hơn và kín tiếng hơn, là Masjid Sunnah, và bài này viết về ngôi ấy. Nói rõ như vậy ngay từ đầu là việc bắt buộc, vì các bài du lịch hay gộp hai ngôi làm một.
INgôi Thứ Hai Của Làng Chăm Đa Phước
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì chỗ này hay bị xếp nhầm. Nơi đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, thuộc cộng đồng Chăm Islam miền Tây Nam Bộ. Đây không phải một thánh đường Bàni. Cộng đồng Chăm ở đây giữ lối chính thống từ đầu, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, chay trọn tháng Ramadan, và thánh đường mở quanh năm.
Tên gọi của ngôi này có vài dạng trong tư liệu. Bảng hiệu và cách gọi quen của người trong vùng là Masjid Sunnah, còn khảo cứu địa lí về thánh đường An Giang ghi là Jamius Sunnah. Hai dạng ấy chỉ cùng một ngôi. Chữ sunnah gốc tiếng Arab, chỉ nếp mà Nhà tiên tri đã để lại, tức phần thực hành đi kèm với kinh sách.
Về tên đất, làng Chăm ở An Giang không mang tên palei theo lối các làng Chăm Ninh Thuận cũ. Người trong vùng quen gọi theo tên ấp, tức Hà Bao, hoặc gọi chung là làng Chăm Đa Phước. Đó là dấu của một cộng đồng đã sống xen với người Khmer, người Kinh và người Hoa từ lâu trên vùng sông nước này.
Theo giáo nghĩa Islam, nền tảng là niềm tin vào một Đấng duy nhất, không hình tướng và không thể vẽ ra. Vì vậy trong thánh đường không đặt tượng, không treo tranh người hay vật, không có bát hương và không có lễ vật dâng cúng. Trang trí chỉ gồm hoa văn hình học và thư pháp chép lời kinh.
Bổn phận của tín đồ gồm năm cột trụ: tuyên xưng đức tin, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, nhịn chay trọn tháng Ramadan, bố thí, và hành hương Mecca nếu đủ sức. Ở dòng Islam chính thống, năm việc ấy là bổn phận của từng tín đồ chứ không giao cho ai làm thay, nên thánh đường mở quanh năm và có người tới mỗi ngày.
Điều đó giải thích vì sao một ấp lại cần tới hai nơi hành lễ. Lễ nguyện đặt ra năm lần mỗi ngày, nên khoảng cách từ nhà tới chỗ lễ càng gần thì càng dễ giữ đủ. Việc đạo trong một thánh đường do một lớp chức sắc trông coi, gồm Hakim đứng đầu, Imam dẫn lễ, Khatib lo bài giảng và Bilal xướng lời gọi lễ. Mỗi ngôi có lớp chức sắc riêng và cộng đồng riêng quanh nó.
Ở nước ta, chữ Hồi Giáo được dùng chung cho hai dòng có thực tiễn khác nhau đến mức không thể mô tả gộp, và thư viện xin ghi lại chỗ khác nhau ấy để quý vị đối chiếu.
Islam chính thống, dòng mà Masjid Sunnah thuộc về, giao năm cột trụ cho từng tín đồ. Thánh đường mở quanh năm cho năm lần lễ nguyện mỗi ngày, buổi thứ Sáu là buổi tập trung của cả cộng đồng, cả cộng đồng cùng nhịn chay trọn tháng Ramadan theo lịch Hijri, và việc hành hương Mecca là điều được trông đợi khi có đủ điều kiện.
Hồi Giáo Bàni của người Chăm ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ là một dòng hình thành tại chỗ, đã hòa với tín ngưỡng bản địa, với phong tục Chăm và với lớp Bàlamôn có trước. Bàni giao năm cột trụ cho lớp chức sắc đảm nhận thay cả cộng đồng, giữ thêm phần thờ cúng tổ tiên, tháng lễ là Ramưwan tính theo lịch Chăm, và nơi thờ chỉ mở trong kỳ lễ. Hai dòng cùng nhận một gốc nhưng đã đi thành hai lối từ nhiều thế kỷ. Thư viện ghi lại như ghi một dữ kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Ba chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, Masjid Sunnah và Al Ehsan là hai cơ sở riêng. Hai ngôi cùng nằm trong ấp Hà Bao 2, cách nhau không xa, và nhiều bài viết về du lịch gộp cả hai lại rồi gọi chung là thánh đường làng Chăm Đa Phước, hoặc lấy ảnh ngôi lớn gắn vào tên ngôi nhỏ. Thực ra mỗi ngôi có lớp chức sắc và cộng đồng tín đồ của mình.
Thứ hai, địa giới đã đổi. Thị trấn Đa Phước cùng xã Vĩnh Trường và xã Vĩnh Hậu nhập lại và lấy tên chung là xã Vĩnh Hậu từ năm 2025. Vì vậy địa chỉ hiện nay của thánh đường không còn ghi Đa Phước hay An Phú nữa. Tên Đa Phước vẫn sống trong cách gọi quen của người dân và trong tên làng nghề.
Thứ ba, gọi đây là chùa Chăm là gọi sai. Chữ chùa chỉ cơ sở thờ tự của Phật Giáo, có tượng Phật và có tăng ni. Ở đây không có tượng, không có sư và không có ban thờ.
IILàng Chăm Gần Châu Đốc Nhất
Chúng tôi chưa khảo được niên đại khởi dựng của riêng ngôi này. Tài liệu khảo sát chỉ ghi nhận Jamius Sunnah là một trong hai cơ sở thờ tự đang hoạt động tại ấp Hà Bao 2, không kèm năm dựng. Các làng Chăm miền Tây phần lớn không giữ văn bản khởi dựng, và chúng tôi không bịa một con số cho đẹp. Vì vậy phần dưới đây ghi mốc của cả làng chứ không ghi mốc của riêng khối nhà.
- Khoảng giữa thế kỷ 18Ngôi thánh đường xưa nhất của vùngTư liệu di tích lấy khoảng giữa thế kỷ 18 làm mốc cho thánh đường Mubarak bên bờ sông Hậu, ngôi xưa nhất còn được ghi nhận trong cả vùng này.
- Khoảng 1840 tới 1858Các đợt tụ cư đông nhấtTheo các nghiên cứu về cộng đồng Chăm ở An Giang, đây là giai đoạn hình thành dày nhất của các làng Chăm dọc sông Hậu và các nhánh của nó, trong đó có vùng Đa Phước.
- Chưa khảo đượcDựng thánh đường Masjid SunnahTài liệu khảo sát chỉ ghi nhận thánh đường đang hoạt động tại ấp Hà Bao 2, không kèm năm khởi dựng, và chúng tôi chưa tra được nguồn nào khác.
- Năm 2018Thống kê thánh đường toàn tỉnhMột khảo cứu địa lí về thánh đường của người Chăm Islam ở An Giang thống kê số cơ sở thờ tự của cả tỉnh tính tới năm này, trong đó ấp Hà Bao 2 có hai ngôi.
- Năm 2019Số liệu cộng đồngCộng đồng Chăm Islam ở An Giang được ghi nhận hơn mười bảy nghìn người, cư trú tập trung ở chín đơn vị hành chính cấp xã phường của tỉnh.
- Những năm gần đâyLàng thành điểm tham quanLàng Chăm Đa Phước được đưa vào các tuyến tham quan của tỉnh, chủ yếu nhờ nghề dệt thổ cẩm và nhờ vị trí ngay đối diện Châu Đốc.
- Năm 2025Đổi địa giớiThị trấn Đa Phước cùng xã Vĩnh Trường và xã Vĩnh Hậu nhập lại lấy tên xã Vĩnh Hậu. Địa chỉ của thánh đường từ đó ghi theo tên xã mới.
Có hai chỗ cần nói rõ thay vì viết cho gọn.
Về niên đại của chính ngôi này. Chúng tôi chưa khảo được và nói thẳng là chưa khảo được. Xin quý vị đừng lấy niên đại của Al Ehsan hay của một ngôi khác trong vùng rồi gán cho ngôi này.
Về con đường chạy qua làng, nguồn ghi vênh nhau. Tư liệu của cơ quan địa phương ghi làng Chăm tụ cư dọc tỉnh lộ 956, trong khi một bản tin của báo tỉnh lại ghi làng nằm dọc quốc lộ 91C. Nhiều khả năng đây là cùng một tuyến đường được nâng cấp và đổi tên qua các thời kỳ, nhưng vì chưa tra được văn bản xác nhận, chúng tôi ghi cả hai tên.
IIIKhối Nhà Nhỏ, Mihrab Và Cái Xóm Nhà Sàn
Thánh đường ở các làng Chăm miền Tây có một khuôn chung dễ nhận: khối nhà vuông vức, tường quét màu sáng, cửa và cửa sổ vòm nhọn, mái vòm trên nóc, trên cao là hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao, và không một bức nào vẽ người hay vật. Ngôi Sunnah đi theo đúng khuôn ấy nhưng ở quy mô gọn, đủ cho phần xóm quanh nó chứ không nhằm chứa cả làng. Bố cục rất gọn, vì một thánh đường chỉ cần đủ ba thứ: chỗ tẩy thể bằng nước, chỗ tập hợp cả hàng cùng lễ, và một dấu chỉ hướng.
Một gian rộng để trống, nền lát phẳng, không ghế, không tượng, không tranh, không ban thờ. Người lễ đứng thành hàng ngang vai kề vai, không phân biệt trên dưới trong hàng.
Hốc tường lõm ở bức tường chính, chỉ hướng qiblah về Mecca. Mihrab không phải ban thờ và không có vật thờ, nó làm đúng một việc là chỉ hướng cho cả hàng người đứng lễ.
Bục giảng có bậc, đặt cạnh mihrab, dùng cho bài thuyết giảng trong buổi lễ ngày thứ Sáu. Đây là chỗ duy nhất cao hơn mặt bằng chung, và nó cao vì công dụng chứ không vì phẩm vị.
Bể nước và hệ vòi ở lối vào, dùng cho phép rửa bắt buộc: rửa tay, súc miệng, rửa mũi, rửa mặt, rửa hai cánh tay tới khuỷu, xoa đầu rồi rửa hai bàn chân theo thứ tự. Không làm phép này thì không vào hàng lễ.
Bộ phận để xướng lời gọi lễ, tiếng Arab phiên âm là minaret. Ở ngôi này khối ấy gọn, chỉ cần đủ để tiếng gọi vang tới đầu kia của xóm.
Xóm quanh thánh đường là nhà sàn gỗ dựng trên cột cao để tránh mùa nước lên, gầm sàn để khung cửi và đồ nghề. Khối nhà thánh đường vì thế nổi hẳn giữa một dãy nhà gỗ thấp.
Đặt cạnh Al Ehsan, ngôi Sunnah cho thấy một điều đáng nhớ về cách cộng đồng này tổ chức chỗ lễ của mình. Một ngôi lớn, được nhắc tới nhiều, đông người vào ngày thứ Sáu. Một ngôi nhỏ, kín tiếng, giữ đều năm buổi mỗi ngày cho phần xóm gần nó. Hai vai ấy không cạnh tranh nhau mà bổ cho nhau, vì cái phải giữ là nhịp ngày chứ không phải quy mô của cái nhà.
Một điều dễ nhận ra với người quen đi đình chùa: ở đây không có trục dọc nhiều lớp. Đình chùa Việt dẫn người ta qua tam quan, sân, tiền đường rồi mới tới hậu cung, mỗi bước một lớp kín hơn. Thánh đường thì mở, chỉ có một gian rộng duy nhất, và trong gian ấy mọi người đứng thành hàng ngang bằng vai nhau.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho thật rõ. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường được định bằng một quy tắc duy nhất và bắt buộc của đạo: hướng qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ dải đất này, hướng ấy rơi về phía tây chếch lên bắc. Người dựng không có quyền chọn khác. Không có la bàn phong thủy, không có tuổi người lập, không có cung mệnh nào tham gia vào việc chọn hướng ấy, và nếu thửa đất không thuận thì người ta xoay hàng người đứng lễ chứ không xoay lại hướng.
Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.
Trước hết là chính cái nguyên tắc một hướng. Phong thủy cổ truyền định hướng nhà theo thế đất, theo dòng nước, theo tuổi người ở, nên mỗi công trình một hướng khác nhau. Islam làm ngược lại: mọi thánh đường trên khắp mặt đất đều quay về cùng một điểm, nên hướng của công trình không phụ thuộc vào mảnh đất nó đứng. Ở Hà Bao 2, hai thánh đường cách nhau một quãng ngắn, dựng vào hai thời điểm khác nhau, mà cả hai đều song song với nhau. Đọc bằng con mắt cũ thì đây là một hệ lấy tâm ngoài, và phép cổ truyền không có khái niệm nào tương đương.
Về thế đất, làng nằm trên dải đất bồi nơi nhiều nhánh nước gặp nhau, đối diện Châu Đốc qua sông, đất phẳng và mỗi năm có một mùa nước lên. Trong phép xem đất đồng bằng, nơi không có núi thì mạch nước thay chỗ cho mạch núi: dòng chảy dẫn khí, còn bến nước và chỗ nước tụ thì giữ khí. Một chỗ nhiều nhánh nước gặp nhau, theo lối đọc cũ, là chỗ thủy tụ, và sách cũ xếp vào loại đất mở, tiện cho buôn bán và đi lại hơn là cho ẩn cư. Đời sống của làng đúng là như vậy: dệt, thêu, buôn bán nhỏ, và một dòng người qua lại không dứt vì bên kia sông là phố.
Về nhà sàn trên cột cao, phép cũ có một ý gần với cách làm ở đây. Sách xưa bàn tới việc nhà không nên áp mặt đất ở nơi ẩm thấp, và cho rằng nền cao thì khí thoáng. Người Chăm miền Tây dựng nhà sàn không vì lý do ấy mà vì mùa nước lên, nhưng kết quả trông ra thì trùng. Hai hệ nhìn cùng một cái cột nhà mà nói hai chuyện khác hẳn nhau, và chúng tôi nêu ra để quý vị thấy rõ giới hạn của việc đối chiếu.
Cuối cùng là hướng tây theo con mắt cổ truyền. Trong phép cũ, phương Tây thuộc hành Kim, ứng với mùa thu và với sự thu liễm, và nhà ở nước ta ít khi chuộng hướng ấy vì nắng chiều gắt. Ở đây hướng tây được chọn không vì khí hậu, không vì thế đất và không vì tuổi ai cả, mà vì Mecca nằm về phía đó và gian hành lễ phải xoay theo. Đó là một ví dụ rõ về việc một nguyên tắc tôn giáo đứng trên mọi tính toán về đất.
VLễ Trong Ngày, Trong Tuần Và Trong Năm
Nhịp của thánh đường chia làm ba lớp: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ tập thể ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, tức lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa chứ không đứng yên như hội hè theo âm lịch của người Việt.
Điều đáng chú ý ở Đa Phước là nhịp ấy chạy ngay cạnh một nhịp khác hẳn. Bên kia sông là mùa hành hương của khách đi lễ Bà Chúa Xứ, đông nhất vào dịp đầu năm âm lịch. Hai thứ lịch, hai thứ lễ, hai cộng đồng, cách nhau một khúc sông. Người trong làng giữ nhịp của mình không đổi, và đó là điều đáng ghi nhận của một cái xóm nằm sát chỗ đông người như vậy.
| Thời điểm theo lịch Hijri | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Năm buổi chia theo vị trí mặt trời trong ngày. Trước mỗi buổi phải làm phép tẩy thể bằng nước tại khu nước ở lối vào. |
| Thứ Sáu hằng tuần | Lễ Jumu ah | Buổi lễ trọng nhất trong tuần, có bài thuyết giảng đọc từ minbar rồi cả hàng cùng lễ. Đây cũng là dịp cả xóm gặp nhau. |
| Ngày 12 tháng Rabi al Awwal | Lễ Maulid | Lễ kỷ niệm ngày sinh của Nhà tiên tri Muhammad, được tư liệu về cộng đồng Chăm An Giang xếp vào ba kỳ lễ lớn nhất trong năm. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Tín đồ nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, buổi tối tụ về thánh đường dùng bữa xả chay và lễ nguyện thêm. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Roya Idil Fitri | Lễ mừng kết thúc tháng nhịn chay, tên quốc tế là Eid al Fitr. Cả cộng đồng tới thánh đường lễ nguyện rồi thăm hỏi nhau và thăm mộ người thân. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Roya Haji | Lễ hiến sinh, tên quốc tế là Eid al Adha, trùng dịp hành hương Mecca. Có nghi thức xẻ thịt gia súc chia cho người trong cộng đồng và người thiếu thốn. |
Ngoài phần lễ, thánh đường giữ hai việc thuộc nếp chung của một masjid: dạy kinh cho con em trong ấp, và phần bố thí gồm khoản bắt buộc hằng năm mà tiếng Arab phiên âm là zakat cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah.
Nếp sống của làng đi theo đạo khá chặt. Thức ăn theo quy định của đạo, không rượu bia, phụ nữ trùm khăn. Người trong làng sống bằng dệt thổ cẩm, thêu, chăn nuôi và buôn bán nhỏ, nhiều nhà bày hàng dệt ngay trước hiên cho khách qua đường. Chính vì làng vừa là chỗ ở vừa là chỗ khách ghé, nên ngôi Sunnah kín tiếng lại có một vai riêng: nó là chỗ giữ nhịp thường ngày cho người trong xóm, trong khi ngôi lớn bên cạnh phải gánh cả phần đông người.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Ấp Hà Bao 2, thị trấn Đa Phước cũ, nay là xã Vĩnh Hậu, tỉnh An Giang
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở ấp Hà Bao 2, thị trấn Đa Phước cũ, nay là xã Vĩnh Hậu, tỉnh An Giang, đối diện khu vực Châu Đốc qua sông, dọc trục đường chạy qua làng. Trong cùng ấp còn có thánh đường Al Ehsan, là một cơ sở khác.
- Toạ độ
- 10.7248, 105.1244
Đây là nơi hành lễ đang hoạt động nằm giữa chỗ ở của các gia đình, không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Bỏ giày trước khi vào gian lễ. Ăn mặc kín: nam quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Khu hành lễ chính dành cho nam giới. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không nói to, không chụp ảnh người đang hành lễ. Xóm nhà sàn quanh thánh đường là chỗ ở chứ không phải khu tham quan, xin quý vị giữ ý và hỏi trước khi chụp ảnh người trong nhà.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Masjid Sunnah
Contribute photos, information or video for Sunnah Mosque, Da PhuocThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường masjid sunnah đa phước ở đâu
Ở ấp Hà Bao 2, thị trấn Đa Phước cũ, nay là xã Vĩnh Hậu, tỉnh An Giang, đối diện khu vực Châu Đốc qua sông. Đây là một trong hai nơi hành lễ của làng Chăm Đa Phước, ngôi còn lại là thánh đường Al Ehsan lớn hơn ở kề bên.
masjid sunnah và al ehsan có phải một không
Không, đó là hai cơ sở riêng biệt cùng nằm trong ấp Hà Bao 2, mỗi ngôi có lớp chức sắc và cộng đồng tín đồ của mình. Các bài viết về du lịch hay gộp hai ngôi làm một hoặc lấy ảnh ngôi lớn gắn vào tên ngôi nhỏ, nên chỗ này cần phân cho rõ.
thánh đường masjid sunnah xây năm nào
Chưa khảo được. Tài liệu khảo sát về thánh đường của người Chăm Islam ở An Giang chỉ ghi nhận ngôi này đang hoạt động tại ấp Hà Bao 2 mà không kèm năm dựng, và các làng Chăm miền Tây phần lớn không giữ văn bản khởi dựng. Chúng tôi nói thẳng là chưa khảo được thay vì đưa một con số.
làng chăm đa phước nay thuộc xã nào
Thị trấn Đa Phước cùng xã Vĩnh Trường và xã Vĩnh Hậu nhập lại lấy tên xã Vĩnh Hậu từ năm 2025, nên địa chỉ hiện nay là xã Vĩnh Hậu, tỉnh An Giang. Tên Đa Phước vẫn sống trong cách gọi quen của người dân và trong tên làng nghề dệt thổ cẩm.
người ngoài đạo vào thánh đường được không
Được, nếu giữ đúng lệ của nơi ấy: bỏ giày, ăn mặc kín, nữ trùm khăn và kín tay chân, không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không chụp ảnh người đang hành lễ. Khu hành lễ chính dành cho nam giới. Ngày thứ Sáu là buổi đông nhất, khách xem kiến trúc xin đợi lễ xong.