Qua sông Hậu sang bờ bên kia, đi một quãng đường làng có nhà sàn gỗ dựng trên cột cao và tiếng khung cửi vọng ra từ mấy gian nhà, quý vị vào ấp Phum Soài. Đi hết ấp cũng không lâu, nhưng trong quãng đường ngắn ấy quý vị đi ngang ba thánh đường chứ không phải một. Ba khối nhà, ba mái vòm, ba lần hình trăng lưỡi liềm ôm một ngôi sao trên cao.
Bài này viết về một trong ba ngôi ấy, là thánh đường Hayatus Sunnah. Hai ngôi còn lại trong cùng ấp là Al Nia mah và Muhammadiyah. Nói rõ như vậy ngay từ đầu là việc bắt buộc, vì tư liệu du lịch hay gộp ba ngôi làm một rồi gọi chung là thánh đường làng Chăm Châu Phong.
IHayatus Sunnah Và Cái Ấp Có Ba Thánh Đường
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì chỗ này hay bị xếp nhầm. Nơi đây là thánh đường của Hồi Giáo Islam chính thống, thuộc cộng đồng Chăm Islam miền Tây Nam Bộ. Đây không phải một thánh đường Bàni. Cộng đồng Chăm ở An Giang giữ lối chính thống từ đầu, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, chay trọn tháng Ramadan, và thánh đường mở quanh năm.
Chữ masjid nghĩa gốc là chỗ phủ phục, tức nơi người ta cúi mình lễ nguyện. Tiếng Việt quen dịch là thánh đường. Tên Hayatus Sunnah gốc tiếng Arab, gói ý về việc sống theo nếp đã được Nhà tiên tri để lại. Một số tài liệu khảo sát ghi tên này tách làm ba phần là Hayatus Sun Nah, và đó chỉ là cách phiên âm khác chứ không phải một ngôi khác.
Về tên đất, làng Chăm ở An Giang không mang tên palei theo lối các làng Chăm Ninh Thuận cũ. Tên dân gian ở đây là Phum Soài, trong đó phum là chữ mượn của tiếng Khmer, nghĩa là xóm. Cái tên ấy tự nó đã kể một chuyện: cộng đồng Chăm miền Tây sống xen với người Khmer, người Kinh và người Hoa từ lâu, và tiếng nói của họ mang dấu của cả vùng biên giới sông nước này.
Theo giáo nghĩa Islam, nền tảng là niềm tin vào một Đấng duy nhất, không hình tướng và không thể vẽ ra. Vì vậy trong thánh đường không đặt tượng, không treo tranh người hay vật, không có bát hương và không có lễ vật dâng cúng. Trang trí chỉ gồm hoa văn hình học và thư pháp chép lời kinh.
Bổn phận của tín đồ gồm năm cột trụ: tuyên xưng đức tin, lễ nguyện năm lần mỗi ngày, nhịn chay trọn tháng Ramadan, bố thí, và hành hương Mecca nếu đủ sức. Ở dòng Islam chính thống, năm việc ấy là bổn phận của từng tín đồ chứ không giao cho ai làm thay.
Chính điều đó giải thích vì sao một ấp nhỏ lại có ba thánh đường. Lễ nguyện đặt ra năm lần mỗi ngày, và khoảng cách từ nhà tới chỗ lễ càng gần thì càng dễ giữ đủ. Ở các làng Chăm miền Tây, việc đạo trong một thánh đường do một lớp chức sắc trông coi, gồm Hakim đứng đầu, Imam dẫn lễ, Khatib lo bài giảng và Bilal xướng lời gọi lễ. Mỗi ngôi có lớp chức sắc riêng và một cộng đồng riêng quanh nó, nên ba ngôi trong một ấp là ba đơn vị độc lập chứ không phải một chính hai phụ.
Ở nước ta, chữ Hồi Giáo được dùng chung cho hai dòng có thực tiễn khác nhau đến mức không thể mô tả gộp, và thư viện xin ghi lại chỗ khác nhau ấy để quý vị đối chiếu.
Islam chính thống, dòng mà Hayatus Sunnah thuộc về, giao năm cột trụ cho từng tín đồ. Thánh đường mở quanh năm cho năm lần lễ nguyện mỗi ngày, buổi thứ Sáu là buổi tập trung của cả cộng đồng, cả cộng đồng cùng nhịn chay trọn tháng Ramadan theo lịch Hijri, và việc hành hương Mecca là điều được trông đợi khi có đủ điều kiện. Ở Việt Nam, dòng này là của cộng đồng Chăm Islam vùng Châu Đốc và Tân Châu cũ, của người Chăm ở Tây Ninh và Thành phố Hồ Chí Minh, cùng cộng đồng người Malay.
Hồi Giáo Bàni của người Chăm ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ là một dòng hình thành tại chỗ, đã hòa với tín ngưỡng bản địa, với phong tục Chăm và với lớp Bàlamôn có trước. Bàni giao năm cột trụ cho lớp chức sắc đảm nhận thay cả cộng đồng, giữ thêm phần thờ cúng tổ tiên, tháng lễ là Ramưwan tính theo lịch Chăm, và nơi thờ chỉ mở trong kỳ lễ. Hai dòng cùng nhận một gốc nhưng đã đi thành hai lối từ nhiều thế kỷ. Thư viện ghi lại như ghi một dữ kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Hai chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, ba thánh đường trong ấp là ba cơ sở riêng. Nhiều bài viết về du lịch gộp cả ba lại rồi gọi chung là thánh đường làng Chăm Châu Phong, hoặc lấy ảnh ngôi này gắn vào tên ngôi kia. Thực ra Al Nia mah, Muhammadiyah và Hayatus Sunnah là ba thánh đường độc lập, mỗi ngôi có lớp chức sắc và cộng đồng tín đồ của mình. Ngoài ba ngôi ấy, ấp Châu Giang kề bên còn có hai ngôi lớn là Mubarak và Jamiul Azhar, mà thư viện đã có trang riêng cho cả hai.
Thứ hai, gọi đây là chùa Chăm là gọi sai. Chữ chùa chỉ cơ sở thờ tự của Phật Giáo, có tượng Phật và có tăng ni. Ở đây không có tượng, không có sư và không có ban thờ. Cách nói ấy vốn là lối chỉ đường quen của người ngoài cộng đồng, và người trong cộng đồng không dùng.
IIMột Dải Làng Chăm Bên Bờ Đông Sông Hậu
Chúng tôi chưa khảo được niên đại khởi dựng của riêng ngôi này. Tài liệu khảo sát về thánh đường của người Chăm Islam ở An Giang chỉ ghi nhận Hayatus Sunnah là một trong ba thánh đường đang hoạt động tại ấp Phum Soài, không kèm năm dựng. Các làng Chăm miền Tây phần lớn không giữ văn bản khởi dựng, và chúng tôi không bịa một con số cho đẹp. Vì vậy phần dưới đây ghi mốc của cả dải làng chứ không ghi mốc của riêng khối nhà.
- Khoảng giữa thế kỷ 18Những làng Chăm đầu tiên bên sông HậuTư liệu di tích của vùng lấy khoảng giữa thế kỷ 18 làm mốc cho ngôi thánh đường xưa nhất còn được ghi nhận ở dải này, là Mubarak bên ấp Châu Giang.
- Khoảng 1840 tới 1858Các đợt tụ cư đông nhấtTheo các nghiên cứu về cộng đồng Chăm ở An Giang, đây là giai đoạn hình thành dày nhất của các làng Chăm bên bờ đông sông Hậu, trong đó có Châu Giang và Phum Soài.
- Khoảng năm 1930Ngôi Al Nia mah trong cùng ấpMột trong ba thánh đường của Phum Soài được ghi nhận dựng khoảng năm 1930, tới nay đã gần một trăm năm. Mốc này cho thấy sinh hoạt đạo ở ấp đã thành nếp từ trước đó khá lâu.
- Chưa khảo đượcDựng thánh đường Hayatus SunnahTài liệu khảo sát chỉ ghi nhận thánh đường đang hoạt động tại ấp Phum Soài, không kèm năm khởi dựng, và chúng tôi chưa tra được nguồn nào khác.
- Năm 2018Thống kê thánh đường toàn tỉnhMột khảo cứu địa lí về thánh đường của người Chăm Islam ở An Giang thống kê số cơ sở thờ tự của cả tỉnh tính tới năm này. Các nguồn đếm khác nhau, chi tiết nêu ngay dưới đây.
- Năm 2019Số liệu cộng đồngCộng đồng Chăm Islam ở An Giang được ghi nhận hơn mười bảy nghìn người, cư trú tập trung ở chín đơn vị hành chính cấp xã phường của tỉnh.
- Năm 2024Nghề dệt thổ cẩm thành di sảnNghề dệt thổ cẩm của người Chăm xã Châu Phong được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là nghề nuôi sống nhiều gia đình trong chính ấp Phum Soài.
Có hai chỗ cần nói rõ thay vì viết cho gọn.
Về niên đại của chính ngôi này. Chúng tôi chưa khảo được và nói thẳng là chưa khảo được. Xin quý vị đừng đọc con số của một ngôi khác trong ấp rồi gán cho ngôi này, vì ba ngôi dựng vào ba thời điểm khác nhau.
Về tổng số thánh đường toàn tỉnh, nguồn đếm vênh nhau. Một khảo cứu địa lí ghi tới năm 2018 cả tỉnh có mười ba thánh đường và tiểu thánh đường cộng lại. Các bản tin về di tích lại ghi cả tỉnh có mười hai thánh đường cùng với mười lăm hoặc mười sáu tiểu thánh đường, tức tổng số lớn hơn nhiều. Chênh lệch có lẽ đến từ cách phân loại giữa thánh đường và tiểu thánh đường, và từ việc các cơ sở mới được dựng thêm qua từng năm, nên chúng tôi ghi cả hai cách đếm và không chốt một con số.
IIIMái Vòm, Mihrab Và Cái Ấp Chung Quanh
Thánh đường ở các làng Chăm miền Tây có một khuôn chung dễ nhận: khối nhà vuông vức, tường quét màu sáng, cửa và cửa sổ vòm nhọn, mái vòm trên nóc, trên cao là hình trăng lưỡi liềm ôm ngôi sao, và không một bức nào vẽ người hay vật. Bố cục rất gọn, vì một thánh đường chỉ cần đủ ba thứ: chỗ tẩy thể bằng nước, chỗ tập hợp cả hàng cùng lễ, và một dấu chỉ hướng.
Một gian rộng để trống, nền lát phẳng, không ghế, không tượng, không tranh, không ban thờ. Người lễ đứng thành hàng ngang vai kề vai, không phân biệt trên dưới trong hàng.
Hốc tường lõm ở bức tường chính, chỉ hướng qiblah về Mecca. Mihrab không phải ban thờ và không có vật thờ, nó làm đúng một việc là chỉ hướng cho cả hàng người đứng lễ.
Bục giảng có bậc, đặt cạnh mihrab, dùng cho bài thuyết giảng trong buổi lễ ngày thứ Sáu. Đây là chỗ duy nhất cao hơn mặt bằng chung, và nó cao vì công dụng chứ không vì phẩm vị.
Bể nước và hệ vòi ở lối vào, dùng cho phép rửa bắt buộc: rửa tay, súc miệng, rửa mũi, rửa mặt, rửa hai cánh tay tới khuỷu, xoa đầu rồi rửa hai bàn chân theo thứ tự. Không làm phép này thì không vào hàng lễ.
Bộ phận để xướng lời gọi lễ, tiếng Arab phiên âm là minaret. Ở ba ngôi của Phum Soài, các khối này gọn hơn hẳn tháp lớn của hai ngôi bên ấp Châu Giang.
Phần dành cho việc dạy đọc kinh cho trẻ trong ấp, thường dùng chính không gian của thánh đường hoặc một gian phụ kề bên. Đây là chức năng thứ hai mà hầu như masjid nào trong vùng cũng giữ.
Điều làm Phum Soài khác các nơi khác không nằm ở một chi tiết kiến trúc nào mà nằm ở mật độ. Ba thánh đường trong một ấp, cộng với hai ngôi lớn ở ấp Châu Giang kề bên, làm thành một chuỗi cơ sở thờ tự liền nhau trên một dải đất hẹp ven sông. Người đi dọc bờ đông sông Hậu đối diện Châu Đốc gặp hết ngôi này tới ngôi khác, và đó là cách dễ nhất để hình dung cộng đồng Chăm Islam miền Tây tổ chức đời sống của mình quanh cái gì.
Một điều dễ nhận ra với người quen đi đình chùa: ở đây không có trục dọc nhiều lớp. Đình chùa Việt dẫn người ta qua tam quan, sân, tiền đường rồi mới tới hậu cung, mỗi bước một lớp kín hơn. Thánh đường thì mở, chỉ có một gian rộng duy nhất, và trong gian ấy mọi người đứng thành hàng ngang bằng vai nhau.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho thật rõ. Islam không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường được định bằng một quy tắc duy nhất và bắt buộc của đạo: hướng qiblah, tức hướng về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, tính theo đường ngắn nhất trên mặt cầu Trái Đất. Từ dải đất bên sông Hậu, hướng ấy rơi về phía tây chếch lên bắc. Người dựng không có quyền chọn khác. Không có la bàn phong thủy, không có tuổi người lập, không có cung mệnh nào tham gia vào việc chọn hướng ấy, và nếu thửa đất không thuận thì người ta xoay hàng người đứng lễ chứ không xoay lại hướng.
Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều cộng đồng tính tới khi dựng.
Điều đáng đọc trước nhất là chính cái nguyên tắc một hướng. Phong thủy cổ truyền định hướng nhà theo thế đất, theo dòng nước, theo tuổi người ở, nên mỗi công trình một hướng khác nhau. Islam làm ngược lại: mọi thánh đường trên khắp mặt đất đều quay về cùng một điểm, nên hướng của công trình không phụ thuộc vào mảnh đất nó đứng. Ở Phum Soài, hệ quả hiện ra rất rõ: ba thánh đường trong một ấp, dựng vào ba thời điểm khác nhau, trên ba thửa đất khác nhau, mà cả ba đều song song với nhau. Đọc bằng con mắt cũ thì đây là một hệ lấy tâm ngoài, điểm quy chiếu nằm ngoài khu đất và cách xa hàng nghìn dặm, và phép cổ truyền không có khái niệm nào tương đương.
Về thế đất, ấp nằm trên dải đất bồi bên bờ sông Hậu, đất phẳng, không một đột cao nào để làm chỗ tựa. Trong phép xem đất đồng bằng, nơi không có núi thì mạch nước thay chỗ cho mạch núi: dòng chảy dẫn khí, còn ao hồ và bến nước tụ khí. Một con sông lớn chảy sát bên, theo lối đọc cũ, là thế thủy vượng. Cái được là khí đến dồi dào, cái phải xử lý là khí dễ bị cuốn đi theo dòng. Khối nhà xây kín, vuông vức, có khoảng sân chắn ở trước làm một minh đường nhỏ, tuy không cố ý mà lại hợp với cách lối cũ giải bài toán ấy.
Về mật độ ba ngôi trong một ấp, phép cũ có bàn tới chuyện nhiều công trình thờ tự đứng gần nhau và thường bảo phải xét kỹ, vì sợ khí chồng khí. Ở đây thì chuyện ấy không hề được đặt ra. Ba ngôi có mặt vì lễ nguyện đặt ra năm lần mỗi ngày, và khoảng cách từ nhà tới chỗ lễ càng ngắn thì càng dễ giữ đủ. Một bên đọc ra thế đất, một bên tính theo bước chân, và chúng tôi nêu ra để quý vị thấy rõ giới hạn của việc đối chiếu.
Cuối cùng là hướng tây theo con mắt cổ truyền. Trong phép cũ, phương Tây thuộc hành Kim, ứng với mùa thu và với sự thu liễm, và nhà ở nước ta ít khi chuộng hướng ấy vì nắng chiều gắt. Ở đây hướng tây được chọn không vì khí hậu, không vì thế đất và không vì tuổi ai cả, mà vì Mecca nằm về phía đó và gian hành lễ phải xoay theo. Đó là một ví dụ rõ về việc một nguyên tắc tôn giáo đứng trên mọi tính toán về đất.
VLễ Trong Ngày, Trong Tuần Và Trong Năm
Nhịp của thánh đường chia làm ba lớp: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, lễ tập thể ngày thứ Sáu, và các kỳ lễ trong năm tính theo lịch Hijri, tức lịch mặt trăng của Islam. Lịch này ngắn hơn năm dương lịch chừng mười một ngày, nên các kỳ lễ dịch dần qua các mùa. Vì vậy tháng Ramadan của làng Chăm bên sông Hậu có năm rơi vào giữa mùa khô, có năm rơi vào mùa nước nổi.
| Thời điểm theo lịch Hijri | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Năm lần lễ nguyện | Năm buổi chia theo vị trí mặt trời trong ngày. Trước mỗi buổi phải làm phép tẩy thể bằng nước tại khu nước ở lối vào. |
| Thứ Sáu hằng tuần | Lễ Jumu ah | Buổi lễ trọng nhất trong tuần, có bài thuyết giảng đọc từ minbar rồi cả hàng cùng lễ. Đây cũng là dịp cả cộng đồng trong ấp gặp nhau. |
| Ngày 12 tháng Rabi al Awwal | Lễ Maulid | Lễ kỷ niệm ngày sinh của Nhà tiên tri Muhammad, được tư liệu về cộng đồng Chăm An Giang xếp vào ba kỳ lễ lớn nhất trong năm. |
| Trọn tháng Ramadan | Tháng nhịn chay | Tháng thứ chín của lịch Hijri. Tín đồ nhịn ăn uống từ rạng đông tới khi mặt trời lặn, buổi tối tụ về thánh đường dùng bữa xả chay và lễ nguyện thêm. |
| Mùng 1 tháng Shawwal | Roya Idil Fitri | Lễ mừng kết thúc tháng nhịn chay, tên quốc tế là Eid al Fitr. Cả cộng đồng tới thánh đường lễ nguyện rồi thăm hỏi nhau và thăm mộ người thân. |
| Mùng 10 tháng Dhul Hijjah | Roya Haji | Lễ hiến sinh, tên quốc tế là Eid al Adha, trùng dịp hành hương Mecca. Có nghi thức xẻ thịt gia súc chia cho người trong cộng đồng và người thiếu thốn. |
Ngoài phần lễ, thánh đường giữ hai việc thuộc nếp chung của một masjid: dạy kinh cho con em trong ấp, và phần bố thí gồm khoản bắt buộc hằng năm mà tiếng Arab phiên âm là zakat cùng khoản tự nguyện gọi là sadaqah.
Nếp sống của ấp đi theo đạo khá chặt. Thức ăn theo quy định của đạo, không rượu bia, phụ nữ trùm khăn. Người trong ấp phần lớn sống bằng dệt thổ cẩm, thêu, chăn nuôi và buôn bán nhỏ. Nghề dệt của người Chăm xã Châu Phong đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024, và những tấm khăn matra, những chiếc xà rông dệt tay ở đây là thứ đi ra khỏi ấp xa nhất. Nghề ấy và nếp đạo đi cùng nhau: cái khung cửi đặt trong nhà sàn, còn thánh đường đặt ở đầu xóm, và một ngày của người trong ấp chia nhịp theo cả hai.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Ấp Phum Soài, xã Châu Phong (thị xã Tân Châu cũ), tỉnh An Giang
- Đường tới
- Thánh đường nằm ở ấp Phum Soài, xã Châu Phong, thuộc địa bàn thị xã Tân Châu cũ, tỉnh An Giang, bên bờ sông Hậu đối diện khu vực Châu Đốc. Trong cùng ấp còn hai thánh đường khác, và ấp Châu Giang kề bên có hai ngôi lớn là Mubarak và Jamiul Azhar.
- Toạ độ
- 10.7289, 105.1322
Đây là nơi hành lễ đang hoạt động, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Bỏ giày trước khi vào gian lễ. Ăn mặc kín: nam quần dài áo có tay, nữ trùm khăn và kín tay chân. Khu hành lễ chính dành cho nam giới. Không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ nguyện, không nói to, không chụp ảnh người đang hành lễ. Ngày thứ Sáu là buổi đông nhất, khách tới xem kiến trúc xin đợi lễ xong. Đường trong ấp là chỗ ở của các gia đình chứ không phải khu tham quan, xin quý vị giữ ý khi đi vào.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Hayatus Sunnah
Contribute photos, information or video for Hayatus Sunnah MosqueThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường hayatus sunnah ở đâu
Ở ấp Phum Soài, xã Châu Phong, thuộc địa bàn thị xã Tân Châu cũ, tỉnh An Giang, bên bờ sông Hậu đối diện khu vực Châu Đốc. Đây là một trong ba thánh đường của cùng ấp, hai ngôi còn lại là Al Nia mah và Muhammadiyah, và cả ba là ba cơ sở riêng biệt.
ấp phum soài có mấy thánh đường
Ba ngôi cùng lúc: Al Nia mah, Muhammadiyah và Hayatus Sunnah. Ấp Châu Giang kề bên còn có Mubarak và Jamiul Azhar, nên cả dải bờ đông sông Hậu đối diện Châu Đốc là một chuỗi thánh đường liền nhau. Ba ngôi trong một ấp có mặt vì lễ nguyện đặt ra năm lần mỗi ngày.
thánh đường hayatus sunnah xây năm nào
Chưa khảo được. Tài liệu khảo sát về thánh đường của người Chăm Islam ở An Giang chỉ ghi nhận Hayatus Sunnah đang hoạt động tại ấp Phum Soài mà không kèm năm dựng, và các làng Chăm miền Tây phần lớn không giữ văn bản khởi dựng. Chúng tôi nói thẳng là chưa khảo được thay vì đưa một con số.
người chăm ở châu phong an giang theo đạo gì
Theo Hồi Giáo Islam chính thống, tức dòng giao năm cột trụ cho từng tín đồ: lễ nguyện năm lần mỗi ngày, chay trọn tháng Ramadan, bố thí và hành hương Mecca nếu đủ sức. Đây là cộng đồng Chăm Islam miền Tây Nam Bộ, khác với người Chăm theo Hồi Giáo Bàni ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ.
phum soài nghĩa là gì
Phum là chữ mượn của tiếng Khmer, nghĩa là xóm, và Phum Soài là tên dân gian của một ấp trong làng Chăm Châu Phong. Làng Chăm ở An Giang không mang tên palei theo lối các làng Chăm Ninh Thuận cũ, vì cộng đồng ở đây sống xen với người Khmer, người Kinh và người Hoa từ lâu đời.