Ở số 46 phố Hoàng Văn Thụ, giữa khu phố cũ của thành phố cảng, quý vị gặp một ngôi nhà thờ mà điều lạ nhất của nó chỉ hiện ra khi đã bước vào bên trong. Ngoài mặt là lối Gothic quen thuộc: cửa cuốn nhọn, các đường gờ đứng, một khối tháp chuông vuông cao hai mươi tám mét. Nhưng vào trong rồi, quý vị sẽ thấy một lòng nhà thờ dài bốn mươi bảy mét mà không có một cây cột nào chống ở giữa. Trần vòm bắc suốt từ tường bên này sang tường bên kia.
Điều thứ hai cần biết cũng nằm bên trong, và thuộc về phần thờ tự. Ngay trong lòng nhà thờ, dưới nền, là phần mộ của các vị giám mục đã coi sóc giáo phận. Người đi lễ ở đây đứng ngay trên chỗ an nghỉ của những vị từng ngồi trên ngai tòa mà họ đang nhìn. Đó là chỗ làm nên sức nặng riêng của ngôi nhà thờ này.
ITước Hiệu Mân Côi Và Nghĩa Của Chữ Chính Tòa
Ngôi nhà thờ này dâng kính Nữ Vương Rất Thánh Mân Côi, lễ bổn mạng ngày 7 tháng 10. Trong Công giáo, tước hiệu của một ngôi nhà thờ là phần thờ tự chứ không phải một cái tên phụ: nó định ngày lễ lớn nhất của nhà thờ, định tên các hội đoàn trong xứ, và thường định luôn đề tài cho phần trang trí bên trong. Ở đây tước hiệu ấy còn nói lên gốc gác của cả giáo phận, vì kinh Mân Côi là nếp đạo trụ cột mà các thừa sai dòng Đaminh gây dựng trên vùng này.
Mân Côi là lối đọc kinh bằng chuỗi hạt, theo đó người đọc lần từng hạt mà ngẫm lại các chặng trong cuộc đời Chúa Giêsu và Đức Mẹ, gọi là các mầu nhiệm. Lối cầu nguyện này gắn rất chặt với dòng Đaminh, nhà dòng mà các thừa sai ở vùng này thuộc về, nên ở đâu có dấu chân của dòng ấy thì ở đó kinh Mân Côi thành nếp chung. Tháng Mười trong lịch phụng vụ được gọi là tháng Mân Côi.
Còn nhà thờ chính tòa là ngôi nhà thờ có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận. Ngai tòa đặt trong khu cung thánh, phần trong cùng của nhà thờ, cạnh bàn thờ. Vì ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, ngôi ấy được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận: lễ truyền chức linh mục, thánh lễ Dầu trong Tuần Thánh và các nghi lễ trọng nhất đều cử hành tại đây. Mỗi giáo phận chỉ có một ngôi như vậy.
Gốc gác của giáo phận Hải Phòng là chỗ các nguồn ghi khác nhau, và chúng tôi xin ghi cả hai cách thay vì chọn bừa. Tư liệu của Hội đồng Giám mục Việt Nam ghi giáo phận được lập năm 1883 với tên gọi là giáo phận Đông, và mang tên Hải Phòng từ năm 1924. Tư liệu của chính giáo phận thì truy gốc xa hơn, về năm 1679, khi Tòa Thánh lập địa phận Đông Đàng Ngoài, rồi kể tiếp các lần đổi tên qua năm 1883 và năm 1924. Hai cách ghi này không loại trừ nhau: một cách tính từ lần chia tách tạo ra địa bàn gần với hiện nay, một cách tính từ gốc xa nhất của dòng lịch sử ấy.
Việc coi sóc trên vùng này do các thừa sai dòng Đaminh gây dựng. Địa bàn trải trên Hải Phòng, Hải Dương, Quảng Ninh cũ và hai huyện của Hưng Yên cũ, rộng khoảng 9.079 ki lô mét vuông.
Một chỗ hay nhầm, xin nói bằng giọng sử liệu. Người ta quen gọi ngôi này là nhà thờ lớn Hải Phòng, và từ cái tên ấy mà hiểu rằng nó được gọi là chính tòa vì nó lớn nhất thành phố. Không phải vậy. Chữ chính tòa chỉ nói tới một việc: nơi ấy có đặt ngai tòa của giám mục. Trên địa bàn giáo phận có những ngôi nhà thờ giáo xứ dựng sau, rộng hơn và chứa được nhiều người hơn. Lòng nhà thờ chính tòa Hải Phòng chỉ dài bốn mươi bảy mét và chứa chừng chín trăm người, một con số vừa phải.
IIMột Ngôi Nhà Thờ Cuối Thế Kỷ 19
Khác với nhiều nhà thờ chính tòa khác ở miền Bắc đã phải hạ giải rồi dựng lại, ngôi này giữ được hình khối gốc từ cuối thế kỷ 19 tới nay. Các đợt can thiệp về sau đều nhằm giữ nguyên dáng cũ. Các mốc dưới đây chỉ thuộc việc lập giáo phận, xây dựng và tu sửa.
- 1679Lập địa phận Đông Đàng NgoàiTheo tư liệu của chính giáo phận, đây là gốc xa nhất của dòng lịch sử dẫn tới giáo phận Hải Phòng ngày nay.
- 1757Dòng Đaminh nhận việc coi sócTư liệu của giáo phận ghi các thừa sai dòng Đaminh nhận việc coi sóc vùng này từ năm ấy. Đây là lý do kinh Mân Côi thành nếp đạo trụ cột của cả địa bàn.
- 1876Khởi công nhà thờ chính tòaTư liệu của giáo phận ghi công trình bắt đầu được dựng trong năm này. Các nguồn khác chỉ ghi chung là cuối thế kỷ 19, xin xem phần ghi chú dưới bảng mốc.
- 1883Lập giáo phận ĐôngTheo tư liệu của Hội đồng Giám mục Việt Nam, giáo phận được lập trong năm này với tên gọi giáo phận Đông.
- 1924Mang tên Hải PhòngTên gọi Hải Phòng được dùng cho giáo phận từ năm này và giữ tới nay. Ngôi nhà thờ ở trung tâm thành phố cảng mang vai trò nhà thờ chính tòa.
- 2000Tu sửa nội thấtMột đợt cải tạo toàn bộ phần bên trong do linh mục chánh xứ chủ trì, với chủ trương được ghi lại là giữ nguyên kiến trúc như xưa.
Mấy chỗ tư liệu ghi khác nhau, xin nêu thẳng.
Năm khởi công. Tư liệu của giáo phận ghi công trình bắt đầu dựng năm 1876. Nhiều bản mô tả khác chỉ ghi chung là cuối thế kỷ 19 mà không nêu năm, và có bản đưa ra những năm khác. Chúng tôi ghi con số của giáo phận vì đó là nguồn gần nhất với công trình, đồng thời nói rõ rằng đây là chỗ chưa thống nhất.
Số liệu giáo xứ và giáo dân. Một bản thống kê ghi 92 giáo xứ với khoảng 134.846 giáo dân. Bản của chính giáo phận cập nhật tới năm 2024 lại ghi 110 giáo xứ, 350 nhà thờ và khoảng 143.000 giáo dân. Chênh lệch này là chuyện thường của các bản thống kê chốt ở hai thời điểm khác nhau, cộng thêm việc một số giáo họ được nâng lên thành giáo xứ trong khoảng giữa.
Số vị giám mục an táng trong nhà thờ. Các bản mô tả ghi không giống nhau, có bản nêu ba vị, có bản chỉ kể tên hai vị. Chúng tôi chưa tra được bản kiểm kê nào nói dứt điểm, nên xin ghi rằng trong lòng nhà thờ có phần mộ của các vị giám mục đã coi sóc giáo phận, và con số cụ thể là chỗ còn phải đối chiếu.
IIIGothic, Tháp Vuông Và Trần Vòm Không Cột
Lối tạo hình ở đây là Gothic, ngôn ngữ kiến trúc châu Âu lấy chiều cao và vòm nhọn làm phương tiện chính, với cửa cuốn nhọn, các đường gờ đứng kéo mắt lên trên, và cửa sổ kính màu. Nhưng Gothic ở Hải Phòng là một bản rút gọn và điềm đạm: tháp chuông không làm thành tháp kim nhọn mà là một khối vuông cao hai mươi tám mét, mặt ngoài không nhiều chạm trổ.
Chỗ đáng chú ý nhất của công trình nằm trong lòng nhà thờ. Thân nhà thờ dài bốn mươi bảy mét, rộng mười bảy mét, và không có hàng cột chống giữa. Ở phần lớn nhà thờ cùng thời, người ta chia lòng nhà thành ba hoặc năm lòng bằng các hàng cột, vì cột là cách đỡ trần dễ nhất. Bỏ cột đi thì toàn bộ sức nặng của trần vòm dồn sang hai bức tường bên, và phải làm tường đủ dày. Kết quả là một không gian liền mạch, ai ngồi ở đâu cũng nhìn thẳng lên cung thánh mà không bị cột che.
Khối tháp vuông đứng ở mặt tiền, là mốc nhận ra công trình giữa khu phố cũ. Dáng vuông này khác với lối tháp kim nhọn thường thấy ở nhà thờ Gothic châu Âu.
Thân nhà thờ dài bốn mươi bảy mét, rộng mười bảy mét, chứa chừng chín trăm người, trần vòm bắc suốt từ tường bên này sang tường bên kia mà không có cột chống giữa. Đây là điểm hiếm.
Phần trong cùng, nơi có bàn thờ và ngai tòa của giám mục Hải Phòng, phía trên là tượng Đức Mẹ Mân Côi theo đúng tước hiệu của nhà thờ.
Bộ mười bốn chặng gắn dọc hai bên tường, thếp vàng. Đây là bộ hình mà giáo dân đi ngắm theo thứ tự trong Mùa Chay, nhất là các ngày thứ Sáu.
Các ô cửa sổ kính màu vẽ tích thánh, giữ theo nếp cũ. Cùng với gác đàn phía cuối nhà thờ, đây là phần còn nguyên dáng xưa nhất của nội thất.
Nằm ngay trong lòng nhà thờ, dưới nền. Đây là chỗ thờ tự đáng chú ý nhất của công trình, và cũng là lý do khu vực này được giữ trang nghiêm hơn cả.
| Yếu tố | Ở nhà thờ chính tòa Hải Phòng | Ở nhà thờ Gothic thường gặp |
|---|---|---|
| Tháp mặt tiền | Một khối tháp vuông cao 28 mét | Đôi tháp kim nhọn vươn thẳng |
| Chia lòng nhà | Một lòng liền mạch, không cột giữa | Ba hoặc năm lòng ngăn bởi các hàng cột |
| Cách đỡ trần | Trần vòm dồn lực sang hai tường bên | Hàng cột và vòm cuốn đỡ lực ở giữa |
| Tầm nhìn từ chỗ ngồi | Nhìn thẳng lên cung thánh, không bị cột che | Cột che một phần tầm nhìn ở các hàng bên |
| Trang trí mặt ngoài | Điềm đạm, ít chạm trổ | Nhiều chi tiết chạm và tượng trên mặt tiền |
Về đợt tu sửa năm 2000, tư liệu ghi chủ trương là cải tạo toàn bộ phần nội thất mà giữ nguyên kiến trúc như xưa. Đó là một lựa chọn đáng ghi, vì nhiều công trình cùng lứa tuổi ở các nơi khác đã bị đổi dáng trong những đợt sửa tương tự. Kết quả là kính màu và gác đàn ở đây vẫn giữ nếp cũ.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy, và hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành. Lối cổ của Giáo hội là quay cung thánh về hướng đông, phía mặt trời mọc, vì mặt trời mọc được hiểu như hình ảnh của Chúa Phục Sinh. Đó là quy tắc của đạo chứ không phải một lựa chọn theo la bàn của thầy địa lý. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy.
Một, đất cửa sông. Thành phố cảng nằm ở vùng cửa sông đổ ra biển, đất bồi, mực nước ngầm cao, và không có núi ở gần. Trong phép xem đất, một vùng như vậy thuộc loại thủy vượng, nước nhiều mà đất mỏng, thiếu hậu chẩm tức gối tựa sau lưng. Sách xưa nói chỗ nước nhiều thì phải có vật đứng vững làm điểm neo, nếu không thì thế đất tán. Ở một khu phố, vật neo ấy chính là các khối nhà xây chung quanh.
Hai, một tháp vuông chứ không phải đôi tháp nhọn. Đây là chỗ đáng đọc nhất. Trong lối quy hình về ngũ hành, đỉnh nhọn thuộc Hỏa, còn khối vuông vững chãi thuộc Thổ. Hầu hết nhà thờ Gothic đi theo dáng Hỏa. Hải Phòng thì chọn một khối tháp vuông, tức dáng Thổ, mà theo sách cũ là dáng của sự ổn định và bám đất. Đặt dáng Thổ lên một vùng đất thủy vượng, xét thuần theo hình thể, là một cách lấy cái vững bù cái mềm. Chúng tôi nêu điều này như một nhận xét về hình khối, không suy ra chủ ý của người dựng.
Ba, lòng nhà thờ không cột. Theo con mắt cũ, một gian nhà thờ tự mà thông suốt từ cửa tới chỗ trong cùng, không có gì chắn giữa, là gian mà khí đi liền một mạch. Đình chùa Việt thường không làm được như vậy vì bộ khung gỗ buộc phải có cột. Ở đây, việc dồn lực sang hai tường bên đã tạo ra đúng cái mạch liền ấy. Cần nói rõ rằng lý do của người dựng là lý do kết cấu và lý do phụng vụ, để mọi người nhìn rõ bàn thờ, chứ không phải lý do phong thủy.
Bốn, phần mộ dưới nền nhà thờ. Trong cách nghĩ cổ truyền của người Việt, đất đã đặt mộ thì không dời, và nơi có mộ tổ thì con cháu tụ về. Ở đây phần mộ các vị giám mục nằm ngay trong lòng nhà thờ, nên theo lối đọc ấy, khu đất này mang thêm tính chất của một nơi tụ khí lâu dài: nó không thể chuyển chỗ, và mỗi lần giáo phận quy tụ về đây là một lần trở lại đúng chỗ cũ. Xin nói rõ rằng trong Công giáo việc an táng giám mục trong nhà thờ chính tòa có lý do riêng của đạo, và sự trùng khớp ở đây là trùng khớp về kết quả. Chúng tôi ghi lối đọc này như một cách đối chiếu, và dừng ở đó.
VLễ Trong Năm Và Nếp Mân Côi Của Giáo Phận
Là nhà thờ chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công giáo, tính theo dương lịch, cộng thêm mấy dịp riêng gắn với tước hiệu và với vai trò đứng đầu giáo phận. Bài chỉ ghi những ngày cố định, không ghi giờ cử hành.
| Thời điểm | Lễ hoặc nếp đạo | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 7 tháng 10 và cả tháng Mười | Lễ Đức Mẹ Mân Côi | Lễ bổn mạng theo đúng tước hiệu của nhà thờ. Cả tháng Mười là tháng Mân Côi, dịp lớn nhất trong năm của ngôi chính tòa. |
| Mùa Chay, nhất là các thứ Sáu | Ngắm đường thánh giá | Giáo dân đi theo mười bốn chặng gắn dọc hai bên tường nhà thờ, ngắm và đọc kinh ở từng chặng. |
| Tuần Thánh | Thánh lễ Dầu và Tam Nhật Vượt Qua | Thánh lễ Dầu là nghi lễ mang tính giáo phận, do giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa, linh mục cả giáo phận về dự. |
| Mùa Vọng và ngày 25 tháng 12 | Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Mùa chuẩn bị rồi tới lễ mừng Chúa giáng sinh, một trong hai đỉnh của năm phụng vụ. |
| Ngày 2 tháng 11 và cả tháng Mười Một | Cầu cho các tín hữu đã qua đời | Mang ý nghĩa riêng tại đây, vì trong lòng nhà thờ có phần mộ của các vị giám mục đã coi sóc giáo phận. |
| Theo phiên trong năm | Chầu lượt | Mỗi giáo xứ trong giáo phận nhận một phiên chầu Thánh Thể trọng thể, luân phiên suốt năm. |
Nếp đạo trụ cột của giáo phận này là kinh Mân Côi, và nó có gốc rõ ràng: vùng này do các thừa sai dòng Đaminh gây dựng, mà dòng Đaminh gắn rất chặt với lối cầu nguyện bằng chuỗi hạt. Tước hiệu nhà thờ chính tòa là Mân Côi, tượng trên cung thánh là Đức Mẹ Mân Côi, lễ bổn mạng rơi đúng vào lễ Đức Mẹ Mân Côi. Đây là một trường hợp rõ ràng của việc gốc gác truyền giáo để lại dấu trên tận cái tên của ngôi nhà thờ mẹ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 46 phố Hoàng Văn Thụ, quận Hồng Bàng cũ, thành phố Hải Phòng
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 46 phố Hoàng Văn Thụ, quận Hồng Bàng cũ, thành phố Hải Phòng, trong khu phố cũ gần trung tâm. Khối tháp chuông vuông là mốc nhận ra công trình từ xa.
- Toạ độ
- 20.8608, 106.6807
Đây là nhà thờ chính tòa đang hoạt động chứ không phải khu tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có thánh lễ, xin quý vị không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Khu cung thánh, nơi có ngai tòa giám mục và bàn thờ, dành cho người có phận sự, và xin nhớ rằng trong lòng nhà thờ có phần mộ của các vị giám mục, nên chỗ ấy được giữ trang nghiêm hơn cả.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Hải Phòng
Contribute photos, information or video for Hai Phong CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Hải Phòng có tước hiệu gì
Tước hiệu là Nữ Vương Rất Thánh Mân Côi, nên lễ bổn mạng rơi vào ngày 7 tháng 10, lễ Đức Mẹ Mân Côi. Tước hiệu này gắn với gốc gác của giáo phận, vốn do các thừa sai dòng Đaminh gây dựng, mà dòng Đaminh gắn rất chặt với lối cầu nguyện bằng chuỗi hạt Mân Côi.
Nhà thờ lớn Hải Phòng xây năm nào
Các nguồn ghi vênh nhau nên chúng tôi ghi rõ chỗ vênh. Tư liệu của chính giáo phận ghi công trình bắt đầu được dựng năm 1876. Nhiều bản mô tả khác chỉ ghi chung là cuối thế kỷ 19 mà không nêu năm, có bản đưa ra những năm khác. Đây là chỗ chưa thống nhất, và chúng tôi không chốt một con số.
Vì sao lòng nhà thờ chính tòa Hải Phòng không có cột
Vì toàn bộ sức nặng của trần vòm được dồn sang hai bức tường bên thay vì chống lên các hàng cột ở giữa. Thân nhà thờ dài bốn mươi bảy mét, rộng mười bảy mét, chứa chừng chín trăm người, và ai ngồi ở đâu cũng nhìn thẳng lên cung thánh mà không bị cột che. Đây là điểm hiếm so với nhà thờ cùng thời, vốn thường chia lòng nhà bằng các hàng cột.
Trong nhà thờ chính tòa Hải Phòng có mộ ai
Trong lòng nhà thờ, dưới nền, có phần mộ của các vị giám mục đã coi sóc giáo phận Hải Phòng. Các bản mô tả ghi số vị không giống nhau, có bản nêu ba vị, có bản chỉ kể tên hai vị, và chúng tôi chưa tra được bản kiểm kê nào nói dứt điểm. Đây cũng là lý do khu vực ấy được giữ trang nghiêm hơn cả.
Giáo phận Hải Phòng có từ bao giờ
Có hai cách ghi. Tư liệu của Hội đồng Giám mục Việt Nam ghi giáo phận lập năm 1883 với tên giáo phận Đông và mang tên Hải Phòng từ năm 1924. Tư liệu của chính giáo phận truy gốc xa hơn về năm 1679, khi Tòa Thánh lập địa phận Đông Đàng Ngoài. Hai cách không loại trừ nhau, một cách tính từ lần chia tách, một cách tính từ gốc xa nhất.