Rẽ khỏi những dãy nhà mới của Long Biên, đi vào làng Ngọc Trì, quý vị sẽ gặp một khoảng sân lát gạch, một dãy nhà mái ngói cong đầu đao và phía sau cùng là tòa hậu cung hai tầng mái. Trong bóng tối của hậu cung, một pho tượng đồng cao gần bằng hai người đứng chồng lên nhau ngồi buông chân, áo bào sẫm màu, tay tì lên chuôi kiếm, mũi kiếm cắm xuống lưng một con rùa, thân kiếm có rắn quấn.
Đó là Huyền Thiên Trấn Vũ, cùng vị thần với pho tượng ở đền Quán Thánh bên kia sông, nhưng đây là một ngôi đền làng chứ không phải đạo quán của kinh thành. Người ta tìm về đây vì hai thứ: pho tượng đã được công nhận Bảo vật quốc gia, và hội tháng Ba có lối kéo co mà người chơi ngồi bệt dưới đất để kéo.
IHuyền Thiên Trấn Vũ Ở Một Ngôi Đền Làng
Vị được thờ ở đây là Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần của Đạo Giáo trấn giữ phương Bắc và cai quản việc nước. Ở vùng ven sông Hồng, vị thần ấy được người làng Việt hóa thành thần giữ đê, chống lụt, che chở mùa màng cho những làng sống nhờ bãi bồi mà cũng sợ nước lên. Tên gọi của đền vì thế nói đúng vai của thần: một vị thần Đạo Giáo, nhưng đứng ở vị trí thành hoàng giữ đất cho một làng ven đô.
Ba chữ Hán ở đầu trang là cách thư viện ghi lại tên gọi đền Trấn Vũ theo bảng dữ kiện, không chép từ một tấm hoành phi cụ thể trong đền.
Theo giáo nghĩa Đạo Giáo, Huyền Vũ là linh vật của phương Bắc, ứng với hành Thủy và sắc đen, mang hình rùa và rắn quấn nhau. Về sau linh vật ấy được nhân cách hóa thành một vị đại đế mặc áo đen, xõa tóc, tay cầm kiếm thất tinh, chân đạp rùa rắn. Rùa là sự vững bền, rắn là sự linh hoạt, cả hai đều thuộc về nước. Một vị thần nắm được cả hai thì được tin là trị được nước, và đó là lý do vị này được làng ven sông thờ làm thần giữ đê.
Theo thần tích đền mà báo Người Hà Nội và Nhân Dân thuật lại, tương truyền vua Lê Thánh Tông có lần dừng chân ở vùng Cự Linh, được thần báo mộng phù trợ, sau đó cho lập đền thờ. Đó là lớp truyền thuyết, và năm trị vì của nhà vua (1460 tới 1497) chỉ cho biết khoảng thời gian mà thần tích đặt việc lập đền, không phải một năm dựng đã khảo được.
Điều chắc hơn nằm ở hiện vật. Đền còn giữ 23 đạo sắc phong gốc bằng giấy dó, theo báo Quân đội Nhân dân kéo dài từ năm 1740 tới năm 1940, được công nhận là tài liệu lưu trữ quý hiếm năm 2018. VOV2 lại ghi niên đại sắc phong bắt đầu từ năm 1470. Hai nguồn vênh nhau gần ba thế kỷ, chúng tôi ghi theo Quân đội Nhân dân vì nguồn này nêu kèm việc công nhận tài liệu lưu trữ, và để quý vị thấy chỗ vênh ấy.
Nhiều người nghe tên đền Trấn Vũ rồi hiểu đây là Trấn Vũ Quán, tức đền Quán Thánh bên hồ Tây. Không phải. Quán Thánh là đạo quán trấn phương Bắc của kinh thành Thăng Long, nằm trong Thăng Long tứ trấn và cũng là một trong bốn đạo quán lớn của kinh thành. Đền Trấn Vũ Thạch Bàn là đền làng Ngọc Trì bên tả ngạn sông Hồng, không thuộc Thăng Long tứ quán, cũng không thuộc tứ trấn. Hai nơi cùng thờ một vị thần và cùng có tượng đồng lớn, nhưng khác vai, khác thời đúc tượng và khác cộng đồng thờ phụng.
IITừ Lời Thần Tích Tới Pho Tượng Cuối Thời Tây Sơn
Lịch sử đền có hai lớp khác nhau về độ chắc. Lớp thần tích đặt việc lập đền vào đời Lê Thánh Tông. Lớp hiện vật thì bắt đầu rõ từ bộ sắc phong thế kỷ 18 và từ pho tượng đồng khởi đúc năm 1788. Kiến trúc đang thấy hôm nay mang dấu thời Nguyễn, qua lần tu bổ lớn năm 2006 tới 2007.
- 1460 tới 1497Lập đền theo thần tíchThần tích kể vua Lê Thánh Tông được thần báo mộng phù trợ ở Cự Linh rồi cho lập đền. Đây là khoảng trị vì của nhà vua, chưa khảo được năm dựng cụ thể.
- 1740Đạo sắc phong sớm nhấtTheo Quân đội Nhân dân, bộ 23 sắc phong của đền bắt đầu từ năm này và kéo dài tới năm 1940. VOV2 ghi niên đại sớm nhất là 1470.
- 1788Khởi đúc tượng đồngPho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bắt đầu được đúc, việc đúc kéo dài nhiều năm.
- 1802Tượng đúc xongPho tượng hoàn thành cuối thời Tây Sơn. Người Đưa Tin và VOV2 ghi việc đúc kéo dài mười bốn năm.
- 1990Di tích quốc giaĐền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
- 2006 tới 2007Tu bổ lớnĐợt tu bổ đưa các tòa nhà về dáng hiện nay, giữ bố cục và lối kiến trúc thời Nguyễn.
- 2015Bảo vật quốc gia và UNESCOTháng 12, tượng Huyền Thiên Trấn Vũ được công nhận Bảo vật quốc gia đợt 4 theo quyết định số 2382/QĐ-TTg. Cùng năm, Nghi lễ và trò chơi kéo co được UNESCO ghi danh trong hồ sơ đa quốc gia.
- 2019Đón bằng ghi danhTháng 4, bằng ghi danh của UNESCO cho nghi lễ kéo co được trao tại đền Trấn Vũ, theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Về ngày ký quyết định công nhận Bảo vật quốc gia, báo Người Đưa Tin ghi ngày 25 tháng 12 năm 2015, còn báo Quân đội Nhân dân ghi ngày 22. Số hiệu quyết định 2382/QĐ-TTg thì hai nguồn trùng nhau. Chúng tôi ghi tháng 12 năm 2015 và nêu cả hai ngày, chưa chọn ngày nào.
IIIKiến Trúc Và Pho Tượng Đồng
Theo VOV2, đền bố cục ba lớp theo một trục: tiền tế, trung đường và hậu cung. Báo Người Hà Nội tả thêm rằng trung đường rộng năm gian, hai tầng mái, các cốn chạm rồng mây, còn tòa trong cùng hai tầng tám mái. Đền cùng chùa Cự Linh bên cạnh làm thành một cụm di tích, một lối xếp đặt quen ở làng Bắc Bộ, nơi đền thờ thần và chùa thờ Phật đứng kề nhau trong cùng một khu đất làng.
Pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ
Pho tượng trong hậu cung là hiện vật làm nên tên tuổi của đền. Thần ngồi buông chân, mắt nhìn thẳng, mặc áo bào đen, tay phải tì lên đốc kiếm thất tinh, mũi kiếm cắm xuống lưng rùa, rắn quấn quanh thân kiếm, tay trái bắt quyết ngang ngực. Cả bộ người, rùa, rắn, kiếm ấy là hình Huyền Vũ đã được nhân cách hóa, tượng cho phép trị thủy của thần. Đây là chỗ dấu Đạo Giáo hiện rõ nhất trong đền: kiếm thất tinh ứng bảy sao Bắc Đẩu, tay bắt quyết là thủ ấn của đạo sĩ, sắc đen là sắc của phương Bắc.
| Nguồn | Chiều cao | Cân nặng |
|---|---|---|
| VOV2, Người Hà Nội | 3,8 mét | Người Hà Nội ghi 9 tấn |
| Người Đưa Tin | 3,96 mét | chừng 4 tấn |
| Nhân Dân, Quân đội Nhân dân | gần 4 mét | chừng 4 tấn |
Lớp nhà ngoài cùng, nơi đặt hương án và diễn phần tế của hội làng.
Năm gian hai tầng mái theo Người Hà Nội, cốn chạm rồng mây, dấu nghề mộc thời Nguyễn.
Tòa trong cùng hai tầng tám mái, đặt pho tượng đồng Huyền Thiên Trấn Vũ.
Ngôi chùa kề bên, cùng đền làm thành một cụm di tích của làng.
Có người đặt hai pho tượng Trấn Vũ ở Thạch Bàn và ở Quán Thánh cạnh nhau rồi cho là một pho được đúc lại hay chuyển đi. Hai pho khác nhau hoàn toàn. Pho ở Quán Thánh đúc năm 1677 đời Lê Hy Tông. Pho ở Thạch Bàn khởi đúc năm 1788, xong năm 1802, cách nhau hơn một thế kỷ. Con số 3,96 mét mà Người Đưa Tin ghi cho pho Thạch Bàn lại trùng với con số quen dùng cho pho Quán Thánh, nên khi gặp con số ấy quý vị nên xem nguồn đang nói về pho nào.
IVThế Đất Và Hướng
Mục này không dựa vào văn bản của đền. Đây là cách thư viện đọc chỗ đứng của đền theo con mắt phong thủy cổ truyền, xin quý vị coi là kiến giải để đối chiếu, không phải điều thần tích hay sắc phong có chép.
Nét lạ nhất là hướng. Theo VOV2, đền quay mặt về hướng bắc, trong khi đền miếu Bắc Bộ phần nhiều quay nam để đón nắng và tránh gió mùa đông. Đọc theo lối cổ truyền thì hướng ấy khớp với chính vị thần: Huyền Thiên Trấn Vũ trấn phương Bắc, hành Thủy, sắc đen. Một vị thần giữ phương Bắc ngồi nhìn thẳng về phương mình giữ là thần đứng đúng việc, và người làng xưa có lẽ đã chấp nhận thiệt một chút về gió để được cái đúng ấy.
Thứ hai là nước. Làng Ngọc Trì nằm bên tả ngạn sông Hồng, vùng đất bãi mà mỗi mùa lũ đều phải lo đê. Thờ một vị thần trị thủy ngay trong vùng ấy là đặt thần vào đúng chỗ cần thần. Trong phép xem đất, sông lớn là nơi dẫn khí, nhưng cũng là nơi có thể phá đất. Thần hành Thủy đứng giữ bờ nước là lấy Thủy trị Thủy, một nguyên tắc quen của người xưa khi chọn thần cho vùng ven sông.
Phải nói thật rằng thế đất hôm nay đã khác xa thế đất lúc lập đền. Quanh làng giờ là đường lớn, khu nhà mới và nhịp đô thị của phía đông Hà Nội. Không còn đồng ruộng mở ra trước mặt, không còn dải bãi bồi trống trải, nên không nên gượng đọc long mạch hay minh đường cho một khu đất đã đô thị hóa. Điều còn đọc được là cái trục của đền và vị trí của đền trong làng: khuôn viên đền với chùa Cự Linh vẫn giữ được một khoảng tĩnh giữa khu dân cư, và khoảng tĩnh ấy là thứ phong thủy còn lại rõ nhất.
Sau cùng là quan hệ với bờ bên kia. Đường chim bay, đền cách Quán Thánh chừng bảy cây số, cách nhau một dòng sông. Một bên là đạo quán giữ phương Bắc cho kinh thành, một bên là đền làng giữ đê cho vùng bãi. Cùng một vị thần, một bên lo cho thành, một bên lo cho ruộng: đọc hai nơi cạnh nhau thì thấy Huyền Thiên Trấn Vũ đã đi từ kinh thành ra tới làng quê như thế nào.
VHội Tháng Ba Và Lối Kéo Co Ngồi
Hội chính của đền rơi vào mùng 3 tháng 3 âm lịch, ngày mà làng coi là ngày sinh của Đức Thánh. Phần đặc biệt nhất của hội là nghi lễ kéo co ngồi: hai phe ngồi bệt xuống đất, chân người sau tì vào người trước, cùng ngả người mà kéo, khác hẳn lối kéo co đứng quen thuộc. Người làng coi đây là nghi lễ chứ không chỉ là trò chơi: nó diễn ra trong hội thờ thần, sau phần tế, và theo lời kể ở làng thì gắn với lời cầu mưa thuận gió hòa cho vùng bãi ven sông.
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 3 tháng 3 | Hội chính, ngày sinh Đức Thánh | Tế lễ tại đền, rước và nghi lễ kéo co ngồi của hai phe trong làng. |
| Tháng 9 | Kỳ lễ thứ hai | Báo Người Hà Nội ghi thêm kỳ lễ ngày mùng 9 tháng 9 âm lịch, quy mô gọn hơn hội tháng Ba. |
| Rằm, mùng một | Lễ thường | Dân làng và khách thập phương dâng hương tại đền và chùa Cự Linh. |
Năm 2015, UNESCO ghi danh Nghi lễ và trò chơi kéo co vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là hồ sơ đa quốc gia, Việt Nam làm cùng Campuchia, Hàn Quốc và Philippines, trong đó phía Việt Nam có nhiều cộng đồng kéo co ở các tỉnh phía Bắc, và kéo co ngồi của đền Trấn Vũ là một lối riêng trong số ấy. Tháng 4 năm 2019, bằng ghi danh được trao ngay tại đền. Điều được ghi danh là tập quán của cộng đồng, không phải một công trình.
Nếu đặt hội này cạnh hội ở Quán Thánh cũng rơi vào mùng 3 tháng 3, quý vị sẽ thấy cùng một ngày sinh của một vị thần mà hai nơi mừng theo hai lối: bên kinh thành nặng về tế lễ Đạo Giáo, bên làng ven sông nặng về nghi thức nông nghiệp của cộng đồng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Làng Ngọc Trì, phường Long Biên (phường Thạch Bàn cũ, quận Long Biên cũ), Hà Nội. Hà Nội Online liệt kê đền Trấn Vũ trong di tích của phường Long Biên mới
- Đường tới
- Nằm trong làng Ngọc Trì, phường Long Biên (phường Thạch Bàn cũ), phía đông Hà Nội bên tả ngạn sông Hồng, cách đền Quán Thánh chừng bảy cây số đường chim bay.
- Toạ độ
- 21.0222, 105.9013
Đền là nơi thờ của làng Ngọc Trì, lệ làng là lệ phải theo. Ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trung đường và hậu cung, không chạm tay vào pho tượng đồng. Vào hội tháng Ba, khu sân dành cho kéo co là chỗ của hai phe trong làng, xin quý vị đứng ngoài dây và không bước qua sân khi nghi lễ đang diễn ra.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Trấn Vũ Thạch Bàn
Contribute photos, information or video for Tran Vu Temple (Thach Ban)Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Trấn Vũ Thạch Bàn thờ ai
Thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần Đạo Giáo trấn phương Bắc và cai quản việc nước, được người làng ven sông Hồng thờ làm thần giữ đê chống lụt. Theo thần tích, đền được lập đời vua Lê Thánh Tông sau khi thần báo mộng phù trợ nhà vua ở Cự Linh.
Đền Trấn Vũ Long Biên có phải đền Quán Thánh không
Không. Quán Thánh bên hồ Tây là đạo quán trấn phương Bắc của kinh thành Thăng Long, tượng đúc năm 1677. Đền Trấn Vũ Thạch Bàn là đền làng Ngọc Trì bên tả ngạn sông Hồng, không thuộc tứ quán hay tứ trấn, tượng đúc từ 1788 tới 1802. Hai nơi cùng thờ một vị thần.
Tượng Trấn Vũ ở Thạch Bàn cao bao nhiêu nặng bao nhiêu
Các nguồn ghi khác nhau. VOV2 và Người Hà Nội ghi cao 3,8 mét, Người Đưa Tin ghi 3,96 mét, Nhân Dân ghi gần 4 mét. Phần lớn nguồn ghi nặng chừng 4 tấn, riêng Người Hà Nội ghi 9 tấn. Tượng là Bảo vật quốc gia từ tháng 12 năm 2015.
Kéo co ngồi ở đền Trấn Vũ là gì
Là nghi lễ trong hội mùng 3 tháng 3 âm lịch, hai phe ngồi bệt dưới đất, chân tì vào nhau mà kéo. Nghi lễ này nằm trong hồ sơ Nghi lễ và trò chơi kéo co được UNESCO ghi danh năm 2015, bằng ghi danh được trao tại đền tháng 4 năm 2019.
Lễ hội đền Trấn Vũ Thạch Bàn vào ngày nào
Hội chính mùng 3 tháng 3 âm lịch, ngày sinh của Đức Thánh, có tế lễ và kéo co ngồi. Báo Người Hà Nội ghi thêm kỳ lễ mùng 9 tháng 9 âm lịch. Ngày rằm và mùng một đền mở cho dân làng và khách dâng hương.