Rẽ vào phố Thịnh Yên, một con phố ngắn phía sau khu chợ Giời, quý vị sẽ gặp một khoảng sân lát đá xanh trước cửa chùa. Ngày thường, trên sân có những chậu cây cảnh đặt cách đều nhau, nhìn kỹ mới thấy mỗi chậu mang một cái tên: xe, pháo, mã, tượng, sĩ, tướng. Dưới chân chậu là những đường vôi trắng kẻ ô. Cả khoảng sân là một bàn cờ tướng, và các chậu cây đang đứng đúng vị trí của quân.
Đó là sân Chùa Vua, tên chữ là Đế Thích quán, một trong Thăng Long tứ quán. Người được thờ ở điện trong không phải một ông vua trần gian mà là Đế Thích, vị trời đứng đầu cõi trời Đao Lợi. Người Thăng Long xưa tôn vị ấy làm vua cờ, và từ đó ngôi quán này thành chiếu cờ nổi tiếng nhất kinh thành.
IĐế Thích, Vị Trời Được Tôn Làm Vua Cờ
Đế Thích quán nằm trong bộ bốn đạo quán lớn của kinh thành, cùng Trấn Vũ, Huyền Thiên và Đồng Thiên. Bộ bốn ấy được giới thiệu kỹ ở trang Quán Huyền Thiên. Trang này dành cho điều làm Đế Thích quán khác ba ngôi kia: vị thần được thờ vốn không sinh ra từ Đạo Giáo.
Đế Thích là tên Hán Việt của vị trời mà kinh Phật gọi là Thích Đề Hoàn Nhân, gốc từ thần Indra của Ấn Độ cổ. Theo vũ trụ luận Phật Giáo, vị ấy ngự trên đỉnh núi Tu Di, làm chủ cõi trời Đao Lợi, tức cõi trời ba mươi ba, nơi có ba mươi ba vị trời cùng ở. Trong kinh, Đế Thích là vị hộ pháp, nhiều lần xuất hiện để nghe Phật giảng và giữ gìn người tu. Tạp chí Nghiên cứu Phật học giới thiệu Chùa Vua chính theo lớp nghĩa này: một ngôi chùa kiêm điện thờ vị trời hộ pháp của Phật Giáo.
Khi vào Việt Nam, Đế Thích không dừng ở kinh Phật. Dân Việt ghi vị trời này được Đạo Giáo và tín ngưỡng dân gian Việt đón nhận, thờ ở đạo quán với danh hiệu Thiên Đế, tức vua trời. Từ vua trời tới vua cờ là một bước của dân gian: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội ghi Đế Thích được coi là bậc cao cờ nhất, có câu truyền miệng cờ cao Đế Thích chấp đôi xe, tức cao tay tới mức nhường đối thủ cả hai quân xe. Chuyện Đế Thích đánh cờ là chuyện dân gian, không có trong kinh Phật, nhưng chính chuyện ấy làm nên cả một truyền thống cờ ở phố Thịnh Yên.
Chữ Vua trong Chùa Vua hay được hiểu là chùa do vua dựng hay chùa của nhà vua. Nguồn không thống nhất về điều này. Cách giải thích quen nhất là chữ Vua chỉ Đế Thích, vị vua trời và vua cờ được thờ ở đây. Tạp chí Nghiên cứu Phật học đưa thêm một cách giải thích khác: vua các đời Lý và Lê thường ngự tới lễ, nên dân gọi là Chùa Vua. Hai cách hiểu không loại trừ nhau, và chúng tôi ghi cả hai.
Một chỗ nữa: Đế Thích ở đây không phải Huyền Thiên Trấn Vũ như ở Quán Thánh hay Quán Huyền Thiên. Cùng mang tên quán, nhưng bốn ngôi tứ quán không thờ chung một vị.
IIBa Dị Bản Về Người Dựng Quán
Năm dựng chưa khảo được. Thế giới Di sản và trang 360 di tích của quận Hai Bà Trưng cũ ghi nơi này có từ thời Lý. Phần điện thờ Đế Thích thì các nguồn đặt vào thời Lê, nhưng mỗi nguồn kể người dựng một khác.
Theo truyền thuyết mà Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chép, một vị vua giỏi cờ thời Lê sơ cho dựng điện Thiên Đế bên cạnh ngôi chùa có sẵn. Dân Việt ghi quán do một ông hoàng mê cờ tướng thời Hậu Lê lập vào thế kỷ 15, trang 360 di tích cũng ghi là một vị hoàng thân. Trang lịch sử của làng cờ Việt Nam lại kể một vị đạo sĩ họ Hoàng đứng ra tổ chức việc dựng điện thờ Đế Thích bên cạnh chùa Hưng Khánh. Ba dị bản cùng một cốt: thời Lê, người mê cờ, điện Đế Thích dựng cạnh một chùa Phật có trước. Chúng tôi không chọn bản nào.
Thế giới Di sản còn chép rằng thời Lê sơ nơi đây là cung Thừa Lương, chỗ cung nữ tắm gội, và các vua ghé qua trước khi tế trời đất. Chuyện này chưa đối chiếu được với chính sử, chúng tôi ghi là theo truyền lại.
- Thời LýCó chùa từ sớmTheo Thế giới Di sản và trang 360 di tích quận Hai Bà Trưng cũ. Chưa có văn bia khởi dựng.
- Thế kỷ 15Dựng điện Thiên ĐếThời Lê, theo ba dị bản khác nhau về người dựng: một vị vua, một ông hoàng, hay một đạo sĩ họ Hoàng, đều mê cờ.
- Thế kỷ 16Làng cờ Thịnh YênTrang lịch sử làng cờ Việt Nam ghi truyền thống chơi cờ của làng Thịnh Yên có từ thế kỷ 16.
- Thế kỷ 19Lớp tượng gỗChùa còn 14 pho tượng gỗ thuộc thế kỷ 19, trong đó có pho Đế Thích cao chừng 1,6 mét.
- 1892Đúc chuông đồngTheo dữ kiện thư viện tổng hợp. Các nguồn khác ghi niên đại chuông khác, xem hộp dưới.
- 1992Xếp hạng và hội cờ mở lạiDi tích lịch sử văn hóa quốc gia. Làng cờ Việt Nam ghi hội cờ từng gián đoạn hơn ba mươi năm và mở lại từ năm này.
- Cuối thế kỷ 20Trùng tuTrang 360 di tích ghi diện mạo hiện nay chủ yếu từ các lần tu sửa cuối thế kỷ 20, cổng, điện thờ và tháp mộ còn giữ nét cũ.
Hai chỗ nguồn vênh cần nói thẳng. Thứ nhất là quả chuông. Bảng dữ kiện của thư viện ghi chuông đồng đúc năm 1892. Trang 360 di tích lại ghi chùa có chuông đồng thời Tây Sơn và thời Lê, còn trang của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi chuông triều Lê. Có thể chùa có hơn một quả chuông, nhưng chúng tôi chưa thấy nguồn nào liệt kê đủ.
Thứ hai là số nhà. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội và Thế giới Di sản ghi số 17 phố Thịnh Yên, trang 360 di tích và Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi số 33. Chúng tôi giữ cả hai trong phần đường đến.
IIIChùa, Điện Và Sân Cờ
Chùa Vua không phải một tòa mà là một quần thể nhiều nếp thờ đứng chung khuôn viên. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội liệt kê bốn phần: chùa Hưng Khánh thờ Phật, điện Thiên Đế thờ Đế Thích, một ban thờ Đức Thánh Trần và một điện Mẫu. Cách xếp này cho thấy rõ lịch sử Phật hóa của tứ quán: phần Đạo Giáo không bị xóa đi, mà được đặt thành một điện riêng bên cạnh chùa.
Phần thờ Phật, tên chữ là Hưng Khánh tự. Đây là ngôi chùa có sẵn mà các dị bản đều nói điện Thiên Đế được dựng cạnh.
Phần đạo quán của quần thể. Hậu cung đặt pho tượng Đế Thích bằng gỗ cao chừng 1,6 mét, theo Thế giới Di sản. Đây là chỗ dấu Đạo Giáo còn rõ nhất.
Hai lớp thờ dân gian thêm vào về sau, quen thuộc ở nhiều chùa Hà Nội.
Sân lát đá xanh, bàn cờ kẻ bằng vôi. Ngày thường các chậu cảnh ghi tên quân đặt vào ô, ngày hội sân thành chỗ đánh cờ người.
Trang 360 di tích ghi còn tượng gỗ thế kỷ 19, cửa võng và ngai thờ chạm rồng, đồ gốm, cùng thơ văn đề tặng Thiên Đế.
Dấu Đạo Giáo ở Chùa Vua vì thế không nằm ở một tòa gác hay một bộ đồ thờ đặc biệt, mà nằm ở cách tách điện. Đế Thích không được đặt lên chính điện chùa như một vị hộ pháp đứng hầu Phật, mà có điện riêng, có danh hiệu Thiên Đế, có hậu cung riêng, như một vị thần chủ của đạo quán. Điều ấy nói rằng người dựng điện coi Đế Thích là vị được thờ chính, không phải vị phụ.
Chữ Hán ở đầu trang là thư viện ghi theo tên Đế Thích quán, chưa đối chiếu với hoành phi tại chỗ.
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói trước: những dòng dưới đây là thư viện đọc theo phép phong thủy cổ truyền, chùa không có văn bản nào ghi lý do chọn đất, và chúng tôi không có số đo hướng của điện.
Chùa nằm trong một khu phố đông ở phía nam trung tâm Hà Nội, sát chợ Giời. Đây là thế đất đô thị, không núi để tựa, không sông để chầu, và chúng tôi không gượng tìm long mạch.
Điều đáng đọc là khoảng sân. Trong phong thủy cổ truyền, khoảng trống trước điện thờ gọi là minh đường, là chỗ khí tụ lại trước khi vào điện. Minh đường thường được giữ trống và phẳng, có khi đặt hồ nước. Ở Chùa Vua, minh đường ấy được dùng làm bàn cờ. Nghĩ theo lối cổ, đó là một cách dùng hợp lẽ: bàn cờ là một thế trận có trật tự, chín đường dọc mười đường ngang, mỗi quân một vị trí, tức là một hình của trời đất được sắp xếp. Đặt thế trận ấy ngay trước điện vị vua trời là đặt cái trật tự của người dưới cái nhìn của trời.
Điều thứ hai là lời truyền về cung Thừa Lương, chỗ tắm gội của cung nữ. Nếu lời truyền đúng, nơi này xưa có nước, và đất có nước thì theo lối nhìn cổ là đất tụ khí. Nhưng vì chuyện ấy chưa đối chiếu được với chính sử, chúng tôi chỉ nêu như một khả năng, không dựa vào đó để đọc thêm.
VHội Cờ Đầu Xuân
Mỗi năm, từ mùng 6 tới mùng 9 tháng Giêng âm lịch, làng Thịnh Yên mở hội tại chùa. Mùng 9 là chính hội. Thế giới Di sản ghi đó là ngày mừng sinh nhật Đế Thích. Trong tín ngưỡng người Hoa và người Việt, mùng 9 tháng Giêng cũng là ngày vía Ngọc Hoàng, vị vua trời của Đạo Giáo. Đế Thích được thờ với danh hiệu Thiên Đế, nên việc hai ngày trùng nhau có lẽ không phải ngẫu nhiên, dù chưa nguồn nào nói thẳng điều này.
| Ngày âm lịch | Phần lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 6 tới mùng 8 tháng Giêng | Khai hội và thi cờ | Tế lễ ở điện Thiên Đế, rồi vào các ván thi cờ tướng. |
| Mùng 9 tháng Giêng | Chính hội | Ngày mừng sinh nhật Đế Thích theo Thế giới Di sản, có tế lễ và các trận cờ người trên sân đá. |
| Suốt kỳ hội | Luật cờ của hội | Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội ghi mỗi đấu thủ phải đi đủ hai mươi nước trong một giờ đồng hồ. |
Sở ghi hội cờ có kỳ thủ từ Lào, Campuchia và Trung Quốc tới dự. Trang lịch sử làng cờ Việt Nam kể hội từng sinh ra nhiều tay cờ lớn của Hà Nội qua các thời. Điều đáng để ý là hội cờ không tách khỏi phần lễ: các ván cờ mở ra sau lễ tế và diễn ngay trước điện của vị vua cờ, nên ở đây đánh cờ cũng là một cách dâng lễ.
Cũng xin quý vị đừng nhầm nơi này với đền Hai Bà Trưng ở Đồng Nhân cách chừng 450 mét. Đó là đền thờ người có công với đất nước, lịch hội tháng Hai, không liên quan tới tứ quán hay hội cờ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phố Thịnh Yên, phường Hai Bà Trưng (phường Phố Huế cũ, quận Hai Bà Trưng cũ), Hà Nội. Số nhà vênh: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội và Thế giới Di sản ghi số 17, trang 360 di tích của quận Hai Bà Trưng ghi số 33
- Đường tới
- Phố Thịnh Yên, phường Hai Bà Trưng (phường Phố Huế cũ, quận Hai Bà Trưng cũ), Hà Nội. Nguồn ghi số nhà khác nhau: số 17 hoặc số 33. Chùa ở phía sau khu chợ Giời.
- Toạ độ
- 21.0101, 105.8532
Ngày thường, các chậu cảnh trên sân đang đứng đúng ô quân, xin quý vị không xê dịch. Vào điện Thiên Đế ăn mặc kín đáo, bỏ mũ, không chạm vào tượng gỗ. Mùa hội tháng Giêng sân rất chật, người xem cờ đứng ngoài vạch vôi và không mách nước cho người đang đánh, như lệ chung của mọi chiếu cờ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Quán Đế Thích (Chùa Vua)
Contribute photos, information or video for De Thich Temple (Vua Pagoda)Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Vua thờ ai
Thờ Đế Thích, vị trời đứng đầu cõi Đao Lợi trong vũ trụ luận Phật Giáo, được thờ ở điện Thiên Đế và được dân gian Thăng Long tôn làm vua cờ. Quần thể còn có chùa Hưng Khánh thờ Phật, một ban thờ Đức Thánh Trần và một điện Mẫu.
Vì sao gọi là Chùa Vua
Có hai cách giải thích. Cách quen nhất là chữ Vua chỉ Đế Thích, vị vua trời và vua cờ được thờ ở đây. Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi thêm rằng vua các đời Lý và Lê thường tới lễ nên dân gọi là Chùa Vua. Nguồn không thống nhất.
Hội cờ Chùa Vua diễn ra khi nào
Từ mùng 6 tới mùng 9 tháng Giêng âm lịch, mùng 9 là chính hội. Hội có tế lễ, thi cờ tướng và cờ người trên sân đá. Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, mỗi đấu thủ phải đi đủ hai mươi nước trong một giờ, và hội có kỳ thủ nước ngoài tới dự.
Đế Thích là ai, có phải Ngọc Hoàng không
Đế Thích là vị trời Thích Đề Hoàn Nhân trong kinh Phật, gốc từ thần Indra. Ở Chùa Vua vị ấy được thờ với danh hiệu Thiên Đế. Ngày chính hội mùng 9 tháng Giêng trùng ngày vía Ngọc Hoàng, nhưng chưa có nguồn nào khẳng định dân Thịnh Yên coi hai vị là một.
Chùa Vua có phải một trong Thăng Long tứ quán không
Có. Chùa Vua chính là Đế Thích quán, cùng Trấn Vũ quán, Huyền Thiên quán và Đồng Thiên quán làm thành Thăng Long tứ quán. Trong bốn ngôi, đây là ngôi thờ một vị trời gốc Phật Giáo chứ không thờ Huyền Thiên. Trang Quán Huyền Thiên của thư viện giới thiệu kỹ bộ bốn này.