Quý vị đi dọc phố Hàng Khoai, bên này là hàng khô, hàng giày dép tràn ra vỉa hè, bên kia là mái vòm chợ Đồng Xuân. Tới số 54 thì dãy cửa hàng bỗng hở ra một cái cổng cũ, trên cổng có chữ đắp nổi. Bước qua cổng là một khoảng sân lát gạch, hai bên tường gắn kín những tấm bia đá đã mòn chữ, phía trong là một tòa gác hai tầng mái cong. Tiếng xe máy ngoài phố vẫn còn nghe, nhưng đã lùi hẳn ra sau lưng.
Người buôn bán quanh chợ quen gọi nơi này là chùa Huyền Thiên. Tên gốc của nó là Huyền Thiên cổ quán, tức một đạo quán, nơi thờ Huyền Thiên Thượng Đế của Đạo Giáo. Đây cũng là một trong bốn ngôi mà sách báo gọi là Thăng Long tứ quán. Trang này là trang thư viện dành để nói kỹ về bộ bốn ấy, các trang còn lại trong nhóm chỉ trỏ về đây.
IHuyền Thiên Thượng Đế Và Bộ Bốn Đạo Quán
Vị chủ của quán là Huyền Thiên Thượng Đế. Người Hà Nội giới thiệu đây là vị thần Đạo Giáo trấn giữ phương Bắc, ứng với mùa đông trong bốn phương bốn mùa. Chốn Thiêng ghi quán dựng để thờ Huyền Thiên Trấn Vũ. Hai cách gọi ấy chỉ cùng một vị, chính là vị mà đền Quán Thánh thờ bằng pho tượng đồng lớn. Phần giáo nghĩa về rùa, rắn và sắc đen của phương Bắc đã được viết kỹ ở trang Quán Thánh, quý vị đọc ở đó.
Điều riêng của Huyền Thiên là cách thờ về sau. Từ thời Lê trở đi quán thờ thêm Phật, rồi thêm ban Mẫu, nên ngày nay trong cùng một khuôn viên có đủ ba lớp: Phật, Đạo và tín ngưỡng dân gian. Dân Việt ghi quán chuyển thành chùa vào cuối thời Hậu Lê. Cái tên chùa Huyền Thiên mà người trong phố dùng là dấu vết của lần chuyển ấy.
Thăng Long tứ quán là gì
Chữ quán ở đây là quán của đạo sĩ, tức nơi tu hành và thờ tự của Đạo Giáo, giống như chùa là của Phật Giáo. Theo trang của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, Thăng Long có bốn đạo quán lớn: Trấn Vũ quán nay là đền Quán Thánh, Huyền Thiên quán nay là chùa Huyền Thiên ở phố Hàng Khoai, Đồng Thiên quán nay là chùa Kim Cổ ở phố Đường Thành, và Đế Thích quán nay là Chùa Vua ở phố Thịnh Yên. Bộ bốn ấy được gọi chung là Thăng Long tứ quán.
Cũng nguồn ấy cho biết các quán được dựng trong thời Đạo Giáo còn thịnh ở nước ta, và việc dựng quán chỉ kéo dài tới đời Mạc. Sang thời Lê Trung Hưng, Đạo Giáo suy dần, phần lớn các quán chuyển thành chùa thờ Phật. Nói cách khác, cả bốn ngôi hôm nay đều không còn là đạo quán thuần, và mức độ còn giữ dấu Đạo Giáo ở mỗi ngôi một khác.
| Quán | Tên quen gọi nay | Vị trí | Vị được thờ chính | Trang riêng |
|---|---|---|---|---|
| Trấn Vũ quán | Đền Quán Thánh | Bờ hồ Tây, đầu phố Quán Thánh | Huyền Thiên Trấn Vũ | Quán Thánh |
| Huyền Thiên quán | Chùa Huyền Thiên | Số 54 phố Hàng Khoai | Huyền Thiên Thượng Đế, thêm Phật và Mẫu | Trang này |
| Đồng Thiên quán | Chùa Kim Cổ | Số 73 phố Đường Thành | Nay thờ Phật và Nguyên phi Ỷ Lan | Đồng Thiên |
| Đế Thích quán | Chùa Vua | Phố Thịnh Yên | Đế Thích, thêm Phật | Đế Thích |
Đọc bảng trên, quý vị sẽ thấy bốn ngôi có bốn số phận khác hẳn nhau. Quán Thánh giữ lễ thức Đạo Giáo rõ nhất và vẫn đứng trên nền cũ. Huyền Thiên đã Phật hóa nhưng còn nguyên bố cục quán và kho bia. Đồng Thiên thì đạo quán gốc đã dời đi từ đầu thời Tây Sơn, chỗ cũ nay là một ngôi chùa kiêm đền rất nhỏ. Đế Thích sống bằng hội cờ đầu xuân nhiều hơn bằng nghi lễ Đạo Giáo. Ngoài bộ bốn này, Hà Nội còn những đạo quán khác không nằm trong tứ quán, như Bích Câu Đạo Quán thờ tiên ở phố Cát Linh hay Quán Linh Tiên ở làng Cao Xá Thượng phía tây thành phố.
Chỗ nhầm hay gặp nhất là lẫn tứ quán với tứ trấn. Thăng Long tứ trấn là bốn ngôi đền giữ bốn phương của kinh thành: Bạch Mã, Voi Phục, Kim Liên và Quán Thánh. Tứ quán là bốn đạo quán lớn, không chia theo phương hướng. Quán Thánh là ngôi duy nhất có mặt trong cả hai bộ, điều Dân Việt cũng nói rõ. Vì vậy đền Bạch Mã, cách đây chừng 470 mét, là trấn phương Đông thờ thần Long Đỗ và không thuộc tứ quán. Còn chùa Hòe Nhai, cách chừng 440 mét, là một ngôi chùa Phật Giáo, cũng không liên quan tới bộ bốn này.
Chỗ nhầm thứ hai là tưởng bốn quán đứng thành một vòng bốn góc như tứ trấn. Không phải. Tuổi Trẻ tả bốn quán rải từ phố Thịnh Yên lên tới phố Quán Thánh: ba ngôi dồn ở nửa bắc khu trung tâm, một ngôi lệch hẳn về phía nam. Chúng tôi cũng chưa thấy nguồn nào chỉ ra thư tịch cổ đầu tiên dùng cụm chữ tứ quán, nên xin đọc cụm ấy như một cách gọi đã thành quen.
IITừ Bài Thơ Đời Trần Tới Tấm Bia Vĩnh Tộ
Năm khởi dựng của quán chưa khảo được. Dân Việt và Vietkings theo lời truyền ghi quán có từ thời Lý, Dân Việt còn cho rằng thời ấy đây là một trung tâm tu luyện Đạo Giáo lớn của kinh thành. Tuổi Trẻ viết thận trọng hơn: quán có từ trước thế kỷ 14. Mốc thời Lý là lời truyền, mốc chắc chắn phải đợi tới văn bản.
Văn bản sớm nhất có tên quán là một bài thơ. Trần Nguyên Đán, đại thần cuối đời Trần, để lại bài ngũ ngôn tứ tuyệt Đề Huyền Thiên quán, được chép trong bộ Thơ văn Lý Trần. Phiên âm: Bạch nhật thăng thiên dị, Trí quân Nghiêu Thuấn nan. Trần ai lục thập tải, Hồi thủ quý hoàng quan. Dịch nghĩa: bay lên trời giữa ban ngày thì dễ, giúp vua thành Nghiêu Thuấn mới khó, sáu mươi năm giữa bụi trần, ngoảnh lại thẹn với người đội mũ vàng. Mũ vàng là mũ của đạo sĩ. Chốn Thiêng coi bài thơ là dấu chép sớm nhất về quán. Bài thơ không ghi vị trí, nên việc nó nói đúng ngôi ở Hàng Khoai là cách hiểu của các nhà giới thiệu di tích, chúng tôi ghi lại như vậy.
Chắc chắn hơn là tấm bia niên hiệu Vĩnh Tộ đời Lê Thần Tông, đầu thế kỷ 17. Theo Người Hà Nội, bia đã ghi quán thuộc phường Đồng Xuân và gọi nó là Huyền Thiên cổ quán. Chữ cổ ở đây đáng để ý: ngay từ bốn trăm năm trước, người dựng bia đã coi quán là cũ.
- Thế kỷ 14Bài thơ Đề Huyền Thiên quánTrần Nguyên Đán viết về một quán Huyền Thiên có đạo sĩ đội mũ vàng. Chốn Thiêng coi đây là dấu chép sớm nhất.
- 1439Trùng tu niên hiệu Thiệu BìnhĐời Lê Thái Tông. Người Hà Nội, 36 Phố và Chốn Thiêng đều ghi lần tu sửa này.
- Đầu thế kỷ 17Bia Vĩnh TộĐời Lê Thần Tông, bia gọi nơi này là Huyền Thiên cổ quán, thuộc phường Đồng Xuân.
- 1668Trùng tu niên hiệu Cảnh TrịĐời Lê Huyền Tông, theo 36 Phố và Chốn Thiêng.
- 1793Đúc chuôngQuả chuông trên gác, 36 Phố ghi cao chừng 1,6 mét, nặng chừng 500 kg.
- 1868Trùng tu đời Tự ĐứcMột lần sửa lớn dưới triều Nguyễn, theo Chốn Thiêng và 36 Phố.
- 1930 và 1948Hai lần trùng tu lớnLần 1930 dưới triều Bảo Đại. Quán bị hư hại nặng giữa thế kỷ 20, lần 1948 là lần dựng sửa lại. Đầu thế kỷ 21 quán được tu bổ thêm, 36 Phố ghi năm 2014.
- 2007 hoặc 2008Xếp hạng di tích quốc giaDi tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Người Hà Nội và Thế giới Di sản ghi năm 2007, Chốn Thiêng và 36 Phố ghi năm 2008.
Xin ghi thẳng các chỗ nguồn vênh. Về năm xếp hạng, hai nhóm nguồn ghi 2007 và 2008, có thể một bên lấy năm ký quyết định, một bên lấy năm đón bằng, chúng tôi chưa thấy bản quyết định để chốt. Về pho tượng chính, Chốn Thiêng cho biết pho tượng gỗ Huyền Thiên cũ cao chừng 3,5 mét đã bị hư hại giữa thế kỷ 20 và không còn. Về nội dung bia, Người Hà Nội dẫn một tấm bia thế kỷ 17 chép quán khi ấy có mười ba tòa, có tượng Phật và tượng thần bằng gỗ, tức việc thờ Phật đã có mặt ở đây từ khá sớm, sớm hơn mốc cuối thời Hậu Lê mà Dân Việt đưa ra.
IIIGác Hai Tầng Và Bức Tường Bia
Quán dựng theo lối nội công ngoại quốc, tức các tòa bên trong xếp hình chữ Công, bên ngoài có hành lang và tường bao khép lại thành khung vuông. Người Hà Nội và 36 Phố đều tả thứ tự đi vào gồm cổng, gác chuông, sân giữa có giếng cổ, hai nhà bia, rồi tòa bái đường.
Tòa chính còn nguyên bảy gian, theo Thế giới Di sản. Phần giữa vươn lên thành gác hai tầng tám mái, kiểu vọng lâu, là chỗ đặt tượng thần Huyền Thiên.
Treo quả chuông đúc năm 1793. Gác chuông ở cổng và gác hai tầng ở bái đường là hai điểm cao nhất của quán.
Vietkings ghi quán còn hơn bốn mươi tấm bia chữ Hán, chữ Nôm và vài tấm chữ quốc ngữ, gắn ở nhà bia và dọc tường. Đây là một trong những kho văn bia lớn của khu phố cổ.
36 Phố ghi có hai giếng trong khuôn viên. Tương truyền Huyền Thiên Đại Đế từng tắm ở giếng và ban phúc cho dân, dân nhân đó lập quán, theo lời Vietkings chép. Đây là truyền thuyết.
Nay có tượng Phật, tượng Bồ Tát Quán Âm, Thế Chí, Văn Thù, Phổ Hiền, ban Mẫu và hai pho hộ pháp mà 36 Phố ghi cao chừng 3 mét, bên cạnh ban thờ Huyền Thiên.
Dấu Đạo Giáo còn thấy rõ nhất ở đâu? Không nằm ở tượng, vì lớp tượng hôm nay phần nhiều là tượng Phật và tượng Mẫu. Dấu ấy nằm ở tòa gác hai tầng đặt thần ở trên cao, một lối dựng quen của đạo quán, nơi vị thần trời được đặt ở tầng gác chứ không đặt ngang mặt đất như tượng Phật ở chính điện chùa. Dấu thứ hai nằm ở tên chữ trên bia và hoành phi, vẫn gọi nơi này là quán. Dấu thứ ba nằm ở lịch lễ, hai kỳ tháng Ba và tháng Chín trùng với lịch của đền Quán Thánh, tức lịch của cùng một vị thần.
Chữ Hán ở đầu trang là thư viện ghi theo tên Huyền Thiên cổ quán mà nguồn chép từ bia, chúng tôi chưa tự đối chiếu với nét chữ trên cổng quán.
IVThế Đất Và Hướng
Phần sau là lời đọc của thư viện dựa trên lối nhìn phong thủy cổ truyền. Không văn bia nào của quán nói về chọn đất hay chọn hướng, nên quý vị xin coi đây là kiến giải, không phải tư liệu.
Đây là thế đất đô thị, và chúng tôi không gượng đọc long mạch cho nó. Quán nằm lọt giữa dãy nhà buôn sát chợ Đồng Xuân. Với một nơi như vậy, câu hỏi phong thủy đáng đặt không phải là núi nào tựa, sông nào chầu, mà là làm sao giữ được một khoảng tĩnh giữa chỗ động nhất của kinh thành.
Câu trả lời nằm ở bố cục khép. Lối nội công ngoại quốc với tường bao kín bốn mặt là cách tạo một minh đường nhân tạo: khoảng sân giữa có giếng làm chỗ tụ thủy, tòa gác phía sau làm chỗ tựa cao. Trong phép xem đất cổ truyền, nơi thiếu núi thì lấy nhà cao làm núi, nơi thiếu hồ thì lấy giếng làm hồ. Hai giếng cổ trong sân vì thế không chỉ là chỗ lấy nước, mà theo cách đọc này là cái bể giữ khí cho cả khuôn viên.
Còn một điều về phương vị trong kinh thành. Vị thần trấn phương Bắc ở đây được thờ ở nửa phía bắc của khu trung tâm cũ, gần mặt nước lớn là sông Hồng. Phương Bắc thuộc hành Thủy, và thần hành Thủy đặt gần nước là đặt đúng hành. Chúng tôi chưa có số đo hướng cổng quán, nên không bàn hướng. Phép đắc vị trọn hơn của cùng vị thần bên hồ Tây, quý vị xem ở trang Quán Thánh.
VHai Kỳ Lễ Tháng Ba Và Tháng Chín
Người Hà Nội ghi quán có hai kỳ lễ lớn vào tháng Ba và tháng Chín âm lịch. Thế giới Di sản ghi rõ hơn là mùng 3 tháng 3 và mùng 9 tháng 9, cùng hai ngày với lễ ở đền Quán Thánh. Điều này hợp lý vì cả hai nơi thờ cùng một vị. Chúng tôi chưa tìm được văn bản của chính quán xác nhận ngày, nên ghi cả hai mức như dưới đây.
| Kỳ lễ | Ngày âm lịch | Nguồn ghi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lễ tháng Ba | Mùng 3 tháng 3 | Người Hà Nội ghi tháng, Thế giới Di sản ghi ngày | Trùng ngày lễ lớn của Huyền Thiên Trấn Vũ ở Quán Thánh |
| Lễ tháng Chín | Mùng 9 tháng 9 | Người Hà Nội ghi tháng, Thế giới Di sản ghi ngày | Trùng ngày lễ thứ hai ở Quán Thánh |
| Chu kỳ lễ lớn | Theo chu kỳ | Chốn Thiêng | Chốn Thiêng ghi lễ lớn mở theo chu kỳ năm năm một lần, các năm khác lễ gọn hơn |
Tuổi Trẻ nhắc quán từng nổi tiếng về lối tụng kinh cổ truyền.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 54 phố Hàng Khoai (không phải Hàng Khéo), phường Hoàn Kiếm (phường Đồng Xuân cũ, quận Hoàn Kiếm cũ), Hà Nội. Thế giới Di sản ghi nhầm quận Ba Đình
- Đường tới
- Số 54 phố Hàng Khoai, phường Hoàn Kiếm (phường Đồng Xuân cũ, quận Hoàn Kiếm cũ), Hà Nội, đối diện mặt bên chợ Đồng Xuân. Đi bộ từ đền Bạch Mã hay chùa Hòe Nhai đều chỉ vài phút.
- Toạ độ
- 21.0388, 105.8491
Quán nay là nơi thờ Phật, Đạo và Mẫu cùng lúc, lệ đi lễ theo lệ chùa: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi lên bái đường, đi nhẹ và nói khẽ trước ban thờ Huyền Thiên. Các tấm bia gắn tường đã mòn, xin quý vị không chạm tay, không in rập khi chưa được người trông coi cho phép. Sân quán hẹp mà người lễ đông, đứng đọc bia xin chọn chỗ không chắn lối vào bái đường.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Quán Huyền Thiên
Contribute photos, information or video for Huyen Thien TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Huyền Thiên thờ ai
Gốc là đạo quán thờ Huyền Thiên Thượng Đế, vị thần Đạo Giáo trấn phương Bắc, cũng là vị Huyền Thiên Trấn Vũ mà đền Quán Thánh thờ. Từ thời Lê quán thờ thêm Phật rồi thêm ban Mẫu, nên người trong phố quen gọi là chùa. Hiện trong khuôn viên có đủ ba lớp Phật, Đạo và tín ngưỡng dân gian.
Thăng Long tứ quán gồm những quán nào
Bốn đạo quán lớn của kinh thành xưa: Trấn Vũ quán nay là đền Quán Thánh, Huyền Thiên quán ở phố Hàng Khoai, Đồng Thiên quán nay là chùa Kim Cổ ở phố Đường Thành, và Đế Thích quán nay là Chùa Vua ở phố Thịnh Yên. Từ thời Lê Trung Hưng phần lớn các quán chuyển thành chùa thờ Phật.
Tứ quán và tứ trấn Thăng Long khác nhau thế nào
Tứ trấn là bốn đền giữ bốn phương kinh thành: Bạch Mã, Voi Phục, Kim Liên, Quán Thánh. Tứ quán là bốn đạo quán lớn, không chia theo phương. Quán Thánh là ngôi duy nhất có mặt trong cả hai bộ. Đền Bạch Mã gần quán Huyền Thiên thuộc tứ trấn, không thuộc tứ quán.
Quán Huyền Thiên có từ bao giờ
Chưa khảo được năm dựng. Lời truyền ghi quán có từ thời Lý, Tuổi Trẻ ghi có từ trước thế kỷ 14. Văn bản sớm nhất nhắc tên quán là bài thơ Đề Huyền Thiên quán của Trần Nguyên Đán cuối đời Trần. Bia niên hiệu Vĩnh Tộ đầu thế kỷ 17 đã gọi nơi này là Huyền Thiên cổ quán.
Chùa Huyền Thiên ở phố nào, có phải Hàng Khéo không
Quán ở số 54 phố Hàng Khoai, sát chợ Đồng Xuân, không phải phố Hàng Khéo. Theo địa giới mới, nơi này thuộc phường Hoàn Kiếm, trước là phường Đồng Xuân của quận Hoàn Kiếm cũ. Có trang ghi nhầm quán thuộc quận Ba Đình, quý vị lưu ý khi tra bản đồ.