Phố Cát Linh hôm nay là một con phố của nhà cao tầng và đường tàu trên cao. Đi dọc phố, tới số 14, quý vị sẽ gặp một cổng quán nhỏ nép giữa dãy nhà hai bên, dễ đi qua mà không để ý. Những chiều cuối tuần, từ trong sân đôi khi vọng ra tiếng phách gõ đều và một giọng hát kéo dài, chậm, hơi nghẹn ở cuối câu. Đó là ca trù, và người hát thường là học trò của lớp dạy ngay trong quán.
Nơi này thờ Trần Tú Uyên và tiên nữ Hà Giáng Kiều, đôi vợ chồng mà người Hà Nội biết qua truyện Bích Câu kỳ ngộ và qua bức tranh tố nữ biết bước ra đời thật. Khác các đạo quán thờ thần trấn phương, Bích Câu là quán của tiên đạo: vị được thờ là người tu mà thành tiên. Trang này kể cả hai phía, tích truyện và những gì còn khảo được.
ITú Uyên, Giáng Kiều Và Dòng Tiên Đạo
Người Hà Nội ghi quán thờ ba vị: Trần Tú Uyên, được tôn là An Quốc Chân Nhân, tiên nữ Hà Giáng Kiều, và người con của hai vị. Chữ chân nhân là danh hiệu Đạo Giáo dành cho người đã tu đắc đạo, khác với chữ đại vương hay thượng đẳng thần dùng cho thần làng.
Bích Câu không nằm trong Thăng Long tứ quán, bộ bốn đạo quán lớn đã được giới thiệu ở trang Quán Huyền Thiên. Nó là một quán nhỏ của dòng tiên đạo, và chính điều đó làm nó đáng có một trang riêng.
Trong Đạo Giáo có hai lối lớn mà người thường hay gộp làm một. Một lối thờ các thần, những vị cai quản trời đất và phương hướng như Huyền Thiên Trấn Vũ hay Ngọc Hoàng. Lối kia là tiên đạo, tin rằng người phàm có thể tu luyện mà thành tiên, sống ngoài vòng sinh tử. Hình ảnh quen của tiên đạo là cưỡi hạc, là bay lên trời giữa ban ngày, là tiên nữ giáng trần để dẫn người có duyên. Tích Tú Uyên chứa đủ cả ba hình ảnh ấy, nên đây là một nơi thờ tiêu biểu của lối thứ hai.
Hai dị bản của một tích
Dị bản thứ nhất là bản sách đạo. Người Hà Nội dẫn sách Hội chân biên chép rằng chân nhân họ Trần tên Uyên tu ở đất Kim Quy, một hôm gặp một thiếu nữ áo hồng ở đền Ngọc Hồ, nàng xưng là Hà Giáng Kiều và nói sẽ giúp chàng tu thành. Ba năm sau có hai con hạc trắng ngậm sách bay xuống, hai người cưỡi hạc lên trời.
Dị bản thứ hai là bản truyện. Theo truyện Bích Câu kỳ ngộ, Tú Uyên là một thư sinh nghèo đời Lê Thánh Tông, gặp Giáng Kiều ở hội chùa rồi lạc mất nàng, sau mua được một bức tranh tiên nữ giống hệt người mình gặp, đem về treo. Tiên nữ bước ra khỏi tranh, thành vợ chàng. Về sau Tú Uyên học nghề thuốc cứu người, rồi cùng vợ lên tiên. Hà Nội Mới cũng ghi Tú Uyên là một thầy thuốc giỏi.
Hai bản giống nhau ở cốt tiên nữ dẫn người phàm tu thành, khác nhau ở chỗ gặp gỡ và ở vai trò của nghề thuốc. Cả hai đều là truyền thuyết, không có sử liệu nào về một người thật tên Trần Tú Uyên.
Nhiều người đọc truyện rồi nghĩ Tú Uyên là một nhân vật văn chương thuần túy, được dựng quán thờ vì truyện nổi tiếng. Nguồn cho thấy chiều ngược lại cũng có thể đúng: sách Hội chân biên chép Tú Uyên như một chân nhân của đạo, tức việc thờ và lớp tích đạo có thể có trước, còn truyện là lớp văn chương phủ lên sau. Chúng tôi không đủ nguồn để nói bên nào trước, chỉ xin quý vị đừng coi đây là nơi thờ một nhân vật tiểu thuyết.
IITừ Truyện Truyền Kỳ Tới Chiếu Ca Trù
Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội và Hà Nội Mới ghi quán tương truyền dựng đời Lê Thánh Tông, thế kỷ 15. Người Hà Nội ghi cụ thể hơn là thời Hồng Đức, niên hiệu của chính vua ấy. Chưa có văn bia khởi dựng. Cần lưu ý rằng truyện Tú Uyên cũng đặt vào đời Lê Thánh Tông, nên năm dựng quán và năm của truyện dễ bị kéo trùng vào nhau. Năm trong truyện không phải năm dựng quán.
Sở cũng ghi xưa kia quán là nơi tao nhân mặc khách của kinh thành lui tới, nhiều người là nho sinh gắn với Văn Miếu Quốc Tử Giám cách chừng 310 mét. Phần Nho học xin quý vị đọc ở trang ấy, ở đây chỉ nói rằng người đọc sách thánh hiền đến quán tiên để bình thơ là một nét rất Thăng Long.
- Thế kỷ 15Dựng quánTương truyền đời Lê Thánh Tông, Người Hà Nội ghi thời Hồng Đức. Chưa có văn bia khởi dựng.
- Thế kỷ 18Bản truyện chữ HánBích Câu kỳ ngộ ký là một truyện trong tập truyền kỳ mà Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội và Bảo tàng Văn học Việt Nam gắn với Đoàn Thị Điểm.
- 1830Bia đáNgười Hà Nội ghi quán còn một tấm bia khắc năm này, cùng các bia khác.
- Chưa rõ nămTruyện thơ NômBích Câu kỳ ngộ bản Nôm dài 648 câu, theo Bảo tàng Văn học Việt Nam, tác giả chưa xác định.
- Thập niên 1950Dựng lạiQuán từng đổ nát, dân sở tại dựng lại, theo Người Hà Nội.
- 1990Xếp hạng quốc giaDi tích lịch sử văn hóa quốc gia, quyết định ngày 2 tháng 3 năm 1990.
- 2008Mở lớp ca trùNghệ nhân Vân Mai và chồng mở lớp dạy ca trù không lấy tiền ngay trong quán, theo Nhân Dân.
- 2018Nhà hát Ca trù Bích CâuHai nghệ nhân lập thêm nhà hát ca trù mang tên quán, theo Nhân Dân.
Về tác giả truyện, nguồn không thống nhất và chúng tôi ghi đúng như vậy. Bản chữ Hán Bích Câu kỳ ngộ ký được xếp vào tập truyện của Đoàn Thị Điểm. Bản truyện thơ Nôm, tức bản mà nhiều thế hệ học trò thuộc lòng, thì Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi là chưa xác định được tác giả. Vì vậy câu quen nói truyện Tú Uyên là của Đoàn Thị Điểm chỉ đúng với một bản, không đúng với mọi bản.
IIITượng Tiên, Bia Đá Và Chiếu Hát
Nguồn công khai tả kiến trúc của quán khá ít, và chúng tôi không muốn điền thêm cho đầy. Những gì chắc chắn: quán đã được dân sở tại dựng lại vào khoảng thập niên 1950, nên lớp kiến trúc đang thấy là lớp giữa thế kỷ 20 và về sau, không phải của đời Lê. Người Hà Nội ghi quán còn bia đá, trong đó có tấm năm 1830, còn tượng Phật và tượng quan tiên. Có tượng Phật trong một đạo quán là dấu quen của lối Tam giáo cùng thờ ở Bắc Bộ.
Tượng các vị tiên được thờ, tức Tú Uyên, Giáng Kiều và người con theo Người Hà Nội. Đây là chỗ dấu Đạo Giáo, cụ thể là dấu tiên đạo, rõ nhất trong quán.
Người Hà Nội ghi còn bia đá, có tấm khắc năm 1830. Đây là hiện vật có niên đại sớm nhất mà nguồn nêu được.
Thờ bên cạnh các vị tiên, cho thấy quán cũng đi theo lối Tam giáo như nhiều nơi thờ khác của Hà Nội.
Không phải hiện vật mà là một không gian sống. Lớp ca trù mở từ năm 2008 dùng chính khoảng trong quán làm chỗ dạy và hát, Nhân Dân ghi lớp giữ đều chừng hai mươi lăm học viên.
Quán còn có tên đình Bích Câu hay đình Tú Uyên. Tên đình khiến có người nghĩ đây là đình làng thờ thành hoàng. Không hẳn. Vị được thờ là chân nhân của Đạo Giáo, còn chữ đình phản ánh việc cộng đồng quanh quán dùng nơi này như chỗ sinh hoạt chung, nhất là từ khi chính dân sở tại dựng lại quán. Tên chính thức trong hồ sơ di tích vẫn là Bích Câu Đạo Quán, và đây là một trong ít nơi ở Hà Nội còn giữ nguyên chữ đạo quán trong tên gọi thường ngày.
Về tên, bích là xanh biếc, câu là ngòi nước. Bích Câu theo mặt chữ là ngòi nước biếc. Chữ Hán ở đầu trang là thư viện ghi theo tên gọi, chưa đối chiếu với nét chữ trên cổng quán.
IVThế Đất Và Hướng
Mục này là một cách đọc, không phải một điều khảo được. Thư viện đặt quán vào lối nhìn phong thủy cổ truyền để quý vị có thêm một góc nhìn, còn quán không có văn bản nào nói về chọn đất.
Hôm nay đây là thế đất phố, cổng quán mở ra một con đường lớn, sau lưng là nhà dân. Chúng tôi không tìm long mạch ở chỗ ấy. Cái đáng đọc nằm ở tên đất và láng giềng.
Tên thứ nhất là Bích Câu, ngòi nước biếc. Một cái tên như vậy thường không đặt suông, nó giữ lại ký ức rằng nơi này xưa có dòng nước. Với tiên đạo, nước trong và vắng là chỗ tu hợp nhất, vì khí ở đó thanh. Tên thứ hai là Kim Quy, tên đất mà sách Hội chân biên nói Tú Uyên tu, và cũng là tên đất Người Hà Nội ghi quán dựng lên. Rùa vàng là con vật của sự bền lâu, của sống lâu, rất hợp với một nơi thờ người cầu đạo trường sinh. Chúng tôi nêu hai tên như dấu vết của cách người xưa nhìn đất, không suy thêm.
Còn láng giềng thì rất rõ. Quán đứng cách Văn Miếu, học cung lớn nhất của kinh thành, chỉ chừng ba trăm mét. Một bên là chỗ học làm quan, một bên là chỗ tu làm tiên. Theo lối nghĩ âm dương, hai nơi ấy là một cặp: một bên nhập thế, một bên xuất thế, đứng gần nhau mà không lấn nhau. Đó có lẽ là lý do vì sao nho sinh xưa học xong ở bên này lại sang bên kia bình thơ.
VLễ Tú Uyên Đắc Đạo
Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội ghi chính hội của quán vào mùng 4 tháng 2 âm lịch, ngày Tú Uyên đắc đạo. Người Hà Nội ghi thêm một kỳ lễ vào ngày 12 tháng 8 âm lịch. Hai nguồn không mâu thuẫn, chỉ là mỗi nguồn nói tới một kỳ.
| Ngày âm lịch | Kỳ lễ | Nội dung | Nguồn |
|---|---|---|---|
| Mùng 4 tháng 2 | Chính hội, ngày Tú Uyên đắc đạo | Tụng kinh, tế lễ, diễn tích Tú Uyên Giáng Kiều và hát ca trù | Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội |
| Ngày 12 tháng 8 | Kỳ lễ thứ hai | Lễ tại quán, nguồn không tả chi tiết | Người Hà Nội |
Phần đáng chú ý nhất của chính hội là diễn tích. Chuyện Tú Uyên gặp Giáng Kiều, chuyện bức tranh và chuyện cưỡi hạc được diễn lại cho người xem, nghĩa là truyền thuyết không chỉ được kể mà được đóng lại mỗi năm. Tiếng hát ca trù trong ngày hội nối với lớp dạy ca trù quanh năm, làm cho quán vừa là nơi thờ, vừa là nơi giữ một lối hát cổ của Hà Nội.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 14 phố Cát Linh, phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám (phường Cát Linh cũ, quận Đống Đa cũ), Hà Nội. Hà Nội Online xếp đạo quán vào danh sách di tích của phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám mới
- Đường tới
- Số 14 phố Cát Linh, phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám (phường Cát Linh cũ, quận Đống Đa cũ), Hà Nội. Từ cổng Văn Miếu đi bộ chừng ba trăm mét.
- Toạ độ
- 21.0287, 105.8326
Quán vừa là nơi thờ vừa là chỗ dạy hát, nên lệ ở đây gồm cả hai. Ăn mặc kín đáo, bỏ mũ trước ban thờ các vị tiên. Khi lớp ca trù đang dạy hay đang hát, xin quý vị ngồi yên nghe hết khổ, không nói chuyện, không chen giữa người hát và người gõ phách. Muốn chụp ảnh chiếu hát, hỏi nghệ nhân trước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Bích Câu Đạo Quán
Contribute photos, information or video for Bich Cau Taoist TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Bích Câu Đạo Quán thờ ai
Thờ Trần Tú Uyên, được tôn là An Quốc Chân Nhân, tiên nữ Hà Giáng Kiều và người con của hai vị, theo Người Hà Nội. Đây là nơi thờ theo dòng tiên đạo, tức thờ người tu mà thành tiên, không thờ thần trấn phương như Quán Thánh. Quán cũng có tượng Phật.
Tích Tú Uyên Giáng Kiều kể gì
Có hai bản. Sách Hội chân biên kể chân nhân Trần Uyên tu ở đất Kim Quy, gặp tiên nữ Giáng Kiều, ba năm sau cùng cưỡi hạc lên trời. Truyện Bích Câu kỳ ngộ kể thư sinh nghèo mua tranh tiên, tiên bước ra thành vợ, sau học thuốc cứu người rồi cùng lên tiên. Cả hai là truyền thuyết.
Bích Câu Đạo Quán có thuộc Thăng Long tứ quán không
Không. Tứ quán gồm Trấn Vũ, Huyền Thiên, Đồng Thiên và Đế Thích. Bích Câu là một đạo quán nhỏ của dòng tiên đạo, không nằm trong bộ bốn ấy. Trang Quán Huyền Thiên của thư viện có phần giới thiệu tứ quán.
Lễ hội Bích Câu Đạo Quán ngày nào
Chính hội mùng 4 tháng 2 âm lịch, ngày Tú Uyên đắc đạo theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, có tụng kinh, tế lễ, diễn tích Tú Uyên Giáng Kiều và hát ca trù. Người Hà Nội ghi thêm một kỳ lễ ngày 12 tháng 8 âm lịch.
Truyện Bích Câu kỳ ngộ là của ai
Bản chữ Hán Bích Câu kỳ ngộ ký được xếp vào tập truyện gắn với Đoàn Thị Điểm. Bản truyện thơ Nôm dài 648 câu thì Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi là chưa xác định được tác giả. Hai bản kể cùng một tích, lấy đời Lê Thánh Tông làm thời của truyện.